epub
 
Падключыць
слоўнікі

Яўгенія Янішчыц

Акно ў дождж

 

Быў час не позні і не ранні.

Вадой пахрышчаны асфальт

У вужаватым чорным ззянні

Нагадваў мне адценні хваль.

На час спыніліся трамваі,

Сышлі аўтобусы на сон.

І — смешна я ў руцэ трымала

Больш непатрэбны парасон.

Бог з ім, з ахоўным парасонам!

Тутэйшая, я — ад вады

Над гэтай вуліцай бяссоннай

І над гарачкай грамады.

О, колькі іх, дажджоў бязбожных,

Да ніткі зведала!

І ўсе ж

Я бласлаўляю дождж абложны

І навальнічны спорны дождж.

Пад ім, густым,

безабароннай

Наўрад ці выгляджу цяпер.

Хоць пры адной (усё ж!) законнай

Мілуецца мой кавалер.

Наадварот, я нават рада,

Што ўсё сумотнае — у дождж

І што прыяцелькі парада —

Прайсціся пешкам, басанож —

Была не выдумкай калючай...

Без парасона, нарасхліст

Мудрэй адчуць, як волі вучыць

Зеленароты мокры ліст.

А пад дажджом пабыць няшкодна,

Каб потым цешыцца цяплом.

Святая праўда маткі роднай:

«Знайдзі накрыты згодай дом».

Прызнацца, чулася іначай

З дзесятак год таму назад

Душой адкрытай, і дзіцячай,

І чыстай, быццам снегапад.

Цікавінка, дзяўчо, былінка,

Я памылялася той час!

...Разбіта шыбіна на шклінкі

У доме тым, дзе помню Вас.

 

Як позні час ні эканом,—

Мне не было куды спяшацца.

Чамусь хацелася дазнацца,

Што з гэтым сталася акном.

Кляла я брэх сабак дваровых

І правячых начным святлом.

Сто пяць прыступкаў цэментовых

Зафіксавалі мой пад’ём.

Я думала, не буду лішняй

Паміж карцін Яго і тэм

І прашмыгну за дзверы мышкай,

Як хоць на ёту надаем.

Я мысліла ноч абхітрыць

Хоць бы за гэтаю сцяною,

Пакуль гулліва дождж шуміць

І (дзесь!) смяецца нада мною.

Дзвярэй абоі «пад сургуч»

Былі, надзіва, не глухімі.

Вось павярнуўся крута ключ.

— Шляхамі познімі якімі?

Ох, птушка! Мокрая! Нашчэнт!

Люблю, цаню парыў палёту.

— А што Вы цэніце яшчэ?

— Не часта, але адзіноту.

(Ён апусціў пагляд самотны.)

— А Вы ж, здаецца, не адзін?

— У чым і соль: добраахвотны

І закарэлы сем’янін.

Традыцыя такая роду

На мудрым прозвішчы маім.

А што датычыцца разводаў —

Гарачка, нерватропка, дым...

 

Ён усміхнуўся дзіўна неяк,

Дастаў пантофлікі: «Бяры,

Пераабуйся... (Грыбасейны

Дождж расшчадрыўся у двары.)

Гэй, донна-жонка, разбудзіся!»

 

Яна не спала. І затым

Яе няспешны лік праліўся

Вянцом валосся залатым.

Дзве суразмерныя маршчынкі

Акрэслілі стамлёны лоб.

Яшчэ нядаўняя дзяўчынка —

Спанелая, чаму, з чаго б?

Я ведала яе спакусы,

Яе ўсясвецкі інтарэс

І што яна з пары замуства

Цярпець не можа паэтэс.

(Хоць і сама, скажу дарэчы,

Грашыла музай неўпапад.

Ды мужа бранявыя плечы

Усё ж падказалі, што наўрад

Ёй варта рыфмамі займацца,

Ці варта дзень і ноч карпець

Па-над няўдзячліваю працай...

Бадай яе, лясны мядзведзь!)

О, зразумела: быць натурай

У цэнтры ўсіх зямных трывог —

На вопыце уласнай скуры

Адчуць, які ён — творчы бог!

Але на лёс свой запаветны

Малюся зорам і зямлі.

Калі з’яўляюцца паэты —

Дай бог, каб мужнымі раслі.

Няхай гадуе іх ласкава

І спорны дождж, і першы лёд.

Тады магутная дзяржава —

Калі вялікі ў ёй народ.

А што датычыцца паэтак —

То не такі ўжо тут прамах.

Жанчына-творца — завязь лета

З гарчынкай шчасця на губах.

Ліпнёвы квет ці замець носяць

Яе нязведанай сцягой;

Душа ці кнігаўка галосіць

Над кожнай новаю мяжой?

Круты пад’ём, калі — сямейка:

І згатаваць, і даглядзець,

І паміж тым часінай нейкай

Як наталяючыся — спець! —

Так думалася мне ў зацішшы,

У разрэзе ночы праліўной.

(І донна Анна, паміж іншым,

Нібы згаджалася са мной.)

 

Яна на пальчыкі прысела,

Памацала крысся разрэз,

Нібыта ўпэўніцца хацела,

Якая ж я у ім — і без.

І пацеркі рукой манерна

Кранула быццам незнарок:

— Ну дзе ж прапалі кавалеры,

Ці творам дадзены аброк?

Няўжо такі — і анікога?

А ці знябыты інтарэс?

Я пасміхнулася: «Дарога —

І ўся, і спрэс — дрымучы лес».

О, жонкі мілыя і дамы,

Не трэба тут шукаць прычын.

Мы ўсе мудрэйшыя з гадамі

У крузе выгадным мужчын.

І хоць вітаемся здалёк,—

Абглядваем, як рэч з прылаўка.

(Цень Святаянава: «Чаёк».)

 

(Чаёк чамусь падаўся даўкім.)

Піла і думала: «Навошта

Сюды, як дзесяць з гакам год,

Мяне, нібы паштоўку пошта,

Прынесла.

А між намі — лёд».

Ліў за сцяною дождж няспынны,

Пакутна гутарка цякла.

Лёд у вачах у гаспадыні,

Лёд у акне заместа шкла.

Лёд паміж слоў і паміж гукаў,

Лёд паглынаў утульны быт.

Драбочкі лёду замест цукру

І ледзяной тахты іспыт.

І голька мёрзлая надзеі —

Наш непрытульны карагод.

Я чула: рукі ледзянелі,

Да сэрца дабіраўся лёд.

Я думала, што недарэчным

Адбыўся мой начны кур’ёз.

Мільгала ледзяная свечка,

Ад ледзяных збяднеўшы слёз.

Пры чым тут пацеркі і ўборы,

Няўжо на іх і ўвесь акцэнт!

— А пішацца мудрэй у горы,—

Я чула, так казаў дацэнт

Аднаго вуза.

І ён жа — крытык і паэт.

Я адказала: «Сімпатычна

Ён думае. І ў тым — сакрэт...»

Затым, маё спыніўшы слова,

Яна, як вопытны знаток,

Адкрыла лірыку Стральцова

І зачытала мне радок.

— Скажы, трагедыя якая?

Што сталася з яго душой?

— Пакуль баліць — яшчэ жывая...

— А што там з вашаю сястрой?

У сорак восем? Нечакана.

Відаць, не думала яна...

 

(Ўсплыло акно, нібы з туману,

А ці туман усплыў з акна.

Усплыў Яе апошні дзённік,

Журботны, як акна праём.)

 

— Па-рознаму за хлеб надзённы

Мы плацім. А яна — жыццём.

Радня... Работа... Магазіны...

Ужо з хваробай — у чарзе.

— Мужчыны вас любіць павінны.

Вам штосьці часта не вязе.

Вось і ў яе таго кахання...

 

(З чаго б пяклася за мяне?!)

Быў час не позні і не ранні,

І кактус дыхаў на акне.

Быў парадокс у кожным сказе,

А карацей — інтым-падкоп.

У дарагой напольнай вазе

Абледзянеў жытнёвы сноп.

(А дзесяць год... назад... ці многа?

І тая ж Анна. Толькі ў той —

Не за уласны быт трывога:

Больш натуральнай і зямной.)

Апошняе, нібы пракляцце,

Пытанне ўчула, як праз сон:

— А многа за радок вам плацяць?

 

— На хлеб хапае і на соль.

Яна ўсміхнулася, адчуўшы,

Што інтэрв’ю канчаць пара.

А дождж нясхлынны, невідушчы

Ўсё ліў і ліў, нібы з вядра.

Ён біўся аб сцяну гарохам

І вырываўся з цемнаты...

Яе пушыстыя пантофлі

Прайшлі за мной, як два каты.

У сінім дыме цыгарэтным

Плыў Святаянаў. Што ж, пара

Мне ад гасціннасці фацэтнай

Ды да свайго вугла-двара.

Ірдзела ліхтара шчака,

Што ўслед глядзеўся мне з гасцінай.

(Цень Святаянава: «Чакай,

Вазьмі на памятку карціну.

Хацеў прынесці неяк сам,

Прынесці з Аннаю хацелі,

Вясною гэтай напісаў».)

 

«Палессе. Птушкі прыляцелі».

 

Дзе мыс раскошнага квартала,

Там я калісь кватаравала

З трывучай сілаю сялянкі

І з невылечнаю душой,

Абраўшая абрыў бяглянкі

Між росным лугам і шашой.

Мяне так дзіўна прывячалі,

Суцешвалі балючы зрок;

Мяне так шчодра частавалі,

Пакуль — ні слова на радок.

Але глыток святла — прычасце,

Радок — павечная аброць.

Крычыш, але не просіш шчасця

Ты, запакінутая плоць!

Вось так з апратак вырастаем,

Ды часта росту не стае.

Цяпер твае часы насталі,

Паўсюль, Паэзія, твае.

Як цепляцца на завязь словы

І тчэцца музыка на ўток.

Чым не абнова — ліст вясновы

Ці лёну польны паясок?

Душой аслепшы, невідушчы,

Учуеш сэрцам як-ніяк

Зазыўны кліч зубрынай пушчы,

Апошняй, як лацінкі знак.

Разніме памяць рукі весніц,

А дзень аглух. А двор маўчыць.

Так мацеркі знікае песня,

Калі няма каго вучыць.

Ды ў цішыні бароў напеўных,

У гамане сястрыц-зязюль

Я ў тым шчаслівая, напэўна,

Што не выходзіла адсюль.

Паміж жыццёвага хаосу

Над чарнавой сцягой жыцця

Я так цяпер удзячна лёсу

За міг жыцця, за сэнс жыцця.

Зачую ў полі песню-жнейку,

А ці крынічанькі струмок,—

І як лазовую жалейку,

Трымаю мовы веташок.

Куваюць у лясах зязюлі,

І мёдам дыхаюць бары.

Шчэ столькі песень у бабулі

Не перанялі «Песняры»!

Паклон ім, жніўным і калядным,

Жартоўным, сумным, і — крутым,

І, як бяздонне, — непраглядным,

І, нібы сонца,— залатым.

Паклон ім — мілым, галубіным,

Арліным! Высіцца іх лёт.

Тады магутная краіна —

Калі пявучы ў ёй народ.

...Быў час не позні і не ранні.

У чатырох сваіх вуглах

Я думала, што не растане,

Не зарасце драсёнам шлях

Ад сэрца к сэрцу... Дождж прачысты

Усё пагульваў спакваля.

І траўкай кожнай, кожным лістам

Натхнёна дыхала зямля.

Я думала, што ў донны Анны

Прайшла сумяціца начы,

А ў Святаянава — жаданы

Мастацкі выткаўся зачын.

Цяпер яны завараць каву,

Узвысяць свой сямейны шчыт

І, як вясёлую праяву,

Успрымуць позні мой візіт.

І я патроху адсумую

Праз горкі мёд, праз колкі лёд.

Эх, часта ж рэўнасць наўдалую

Па сэрцах б’е жаноцкі род!

Я добра знаю, донна Анна,

З журбот уласнага быцця,

Што надта ж цяжка быць каханай

На працягу ўсяго жыцця.

Глядзіш: расце, расце узгорак

Наскрозь лядовы з-пад павек.

Трывожны час, калі — за сорак,

У народзе кажуць: бабін век.

Цану адведаўшая плёткі,

Калючае, нібы агрэст,

Пытаюся ў вясковай цёткі,

У чым жыцця сямейны змест.

Патрыятычны сказ у цётак:

«Як нецвярозы дух злаўлю —

Іду ў гарод і дваццаць сотак

На тэй гарачцы прапалю.

Глядзіш, назаўтра — як шаўковы,

Хоць ты з яго вяроўкі ві:

Габлюе, косіць, коле дровы,

Ну, і клянецца у любві.

Ну, а любві тае, вядома,—

Што дзеткі ёсць і цёплы дом.

Любоў жа часам як салома:

Падпаліш — дыхай папялком.

Бувае, што й ад слёз не спіцца

І душыць грудзі крыўды ком.

Бувае ўсякае, сініца...

А дзе ж накрыты згодай дом?

А колькі тых па вёсцы плётак! —

Хоць вочы хусткай завяжы...»

Зямны, як праўда, змест у цётак

І мудры, што там ні кажы!

І мо таму, з таго ж «сваяцтва» —

Са спрэчкі з плёткай сакаўной

І нараджаецца мастацтва,

Не раз абмытае слязой.

Мой даўні сябра Святаянаў

З юнацкай светлае пары,

Вось промень сонца ветла глянуў,

Душы аціхнуў боль стары.

Жыцця рашаючы задачу,

Як школьніца, яго вучу.

Нячутна над сабой заплачу

І утрапёна памаўчу.

Як часам доўга развідняе!

Ды разам з радасцю — спалох.

Маланка шлях перажагнае,

Пяройдзе дзень чартапалох.

Журба, не мне табой журыцца.

Эх, крохкі ранняй славы лёд!

Шчэ завіхурыцца, замгліцца

Суцэльна высакосны год.

За безаглядныя учынкі,

За незваротную любоў

Бянтэжыцца душа-дзяўчынка

Ў нявыказным палоне слоў.

А словы — што! Ёсць толькі песня,

І ў ёй, вядома, сэнс такі:

Калі ў душы ад сэрца цесна,

То нараджаюцца радкі.

Мой светлы сябра Святаянаў,

Не трэба нас, жанчын, мірыць.

Святло праглянецца з туману,

Дасць бог, адчай перасмыліць.

І жыць нанова — асалода,

Страчаючы вясну надзей.

Заднее ў сотнях вокан згода

І ў тым акне, дзе згаснуў дзень.

...Рукой дастаць да аблачыны.

...Забыць, што страчана даўно.

І беспрычынна, і з прычыны

Сваё расшторваю акно.




Беларуская Палічка: http://knihi.com