epub
 
Падключыць
слоўнікі

Міхась Зарэцкі

Як Настулька камсамолкай зрабілася

1
2
3


 

1

У Тодаравай лазні была надзвычайна патаемная нарада вясковых камсамольцаў. Тут быў і браценнік Настулькі, Пётра-карузлік, і таксама Мікола Загацкі, які меў нешта да Настулькі, мабыць, прыхільнасць якую, ласку хлапецкую.

Каб хто збоку ўгледзеў нараду хлапцоў, напэўна, падумаў бы, што сабраліся сюды абгаварыць нейкую пільную, важную справу. І не памыліўся б, бо выраз твараў, рукі хлапцоў ясна гаварылі аб гэтым без слоў: усе — у гурток, адзін к аднаму, нахіляюцца, шэпчуць, рукамі махаюць. Каторы дык аж захліпаецца ад абуджэння, пырскае шчодра слінай у твары сяброў.

А вырашалася ў хлапцоў пытанне вельмі жыццёвае й пільнае, такое, з якім памарудзіць, дык — крышка, прапала ўсё чыста. Пытанне такое:

— Як ратаваць Настулю?

Мікола дакладваў:

— Гаварыў я з ёй сёння, ды нейкая яна неўгаворная. І баіцца ўсё... Пагутарыш з ёй, дык яна плакаць. Румзае, слёзы, як павадкі... А спытаешся: «Хочаш замуж пайсці?» — дык усхопіцца, аж закалоціцца ўся. «Не хочу, кажа, баюся... Куды мне, шаснаццаць год яшчэ не мінула»...— І замуж ісці баіцца і не йсці таксама баіцца. І плача ўсё, румзае... Я ўжо не ведаю, браткі, што тут рабіць...

Пётра-карузлік, браценнік Настулькі, ураз садаклад:

— А што было, хлопцы, як заручыны гулялі, каб вы толькі ведалі... Юрка напіўся, вусамі гэта сваймі — фырць, фырць, ды ўсё да Настулі. «Вы, кажа, да мяне з непрыемнасцю ўсё, а я дык вас дужа кахаю. Я, кажа, як жанюся, на руках вас буду насіць...» І ўсё да Настулі цалавацца лезе, сапраўды... А яна яму: «Пайшоў ты к ліху, я, кажа, не люблю цябе, бо ты брыдкі і стары...» Дадушы ж, хлопцы, гэтак якраз і сказала. Бацька тут як разышоўся: «Вон, крычыць, з хаты маёй, паскудніца!» Біць нават хацеў.

— Ну, а яна што?

— Яна плакаць, вядома. Матка заступілася, а то б, напэўна, бацька задаў... Я, брат, наўцёкі, каб часам і мне што не перапала...

Мікола задумаўся.

— Дык што ж, браткі, рабіць, га? Трэба як-небудзь ды выручаць.

Хлопцы ўсе як адзін:

— Вядома, выручаць трэба... Што ж гэта за рахуба: гвалтам дзеўку выдаваць, ды яшчэ за брыдоту за гэткую!..

— За падлу старую!..

— За недарэку сусветную!..

— За качарэжку гнілую!..

— За морду спекуляцкую!..

— Ціху, хлопцы, маўчаць!

Гэта Ключонак Андрэй, самы дужэйшы й самы разумны з усіх камсамольцаў. Зазвычай маўчыць усё, слухае, а калі й скажа, дык заўсёды да ладу.

Паціхлі ўсе, слухаюць.

— Калі гэта так, дык трэба прыняць рэпрэсіўныя меры. Нельга дазволіць, каб ні за што ні пра што дзеўку маладую губілі. Мы павінны яе ратаваць. Верна?..

— Вядома!.. Правільна!.. Так!..

А нехта азваўся:

— Не йначай — паламаць яму рэбры патрэбна, каб не круціўся там, дзе не просяць...

— Дурань! — выцадзіў скрозь зубы Андрэй.

І далей:

— Трэба абмеркаваць добра план, каб зрабіць усё гладка, чыста і каб не спазніцца. Хто мае якія прапазіцыі?..

Маўчалі ўсе, думалі, моршчылі лбы шчыра, станоўка.

Першы Ахрэм схапянуўся.

— Во як, хлопцы, паслухайце!..

— Ну?

— Як будзе Юрка на вяселле ехаць, падсцерагчы яго дый паламаць калёсы...

— Дык ён у суседа пазычыць. Глупства. Ну, хто яшчэ што прыдумаў?

Хлопцы ўсё моршчылі лбы, паролі падлогу вачмі сур’ёзнымі, упартымі. Урэшце Андрэй прымусіў іх кінуць дарэмную працу.

— Во што, хлопцы, я вам скажу: языком трапаць вы ўсе мастакі, а прыдумаць што добрае — пораху мала... Слухайце.

І ён расказаў. Мусіць, дужа ўдалы план выдумаў, бо ўсе, як пачулі, аж затрасліся ад радаснага абуджэння, а Пётра-карузлік на адной назе заскакаў:

— Ай-яй-яй... Вось дык добра!.. Вось дык гут... Ай-яй... Ах-ха-ха!..

— Толькі чур, хлопцы, ані слова...

І азірнуў усіх Андрэй сур’ёзным выразлівым поглядам.

— Ані гуку... Чулі?

 

2

Настулька — як кветка, у вясельным убранні. Тварык — беленькі, з чырванню свежай, вочкі — незабудкі блакітныя, ззяюць аганькамі прыветнымі, ціхімі.

І чамусьці ў іх сум, у гэтых вочках, а часам нават сляза набягае, засцілае чысты блакіт, расіцай бліскучай на незабудкі-кветкі кладзецца.

І ўздыхае Настулька. Ціха, прытоена, каб не дазналіся людзі, што дзеецца ў яе ўнутры, там недзе, глыбока-глыбока, дзе схавана ўсё, што няможна людзям цікавым паказваць.

Там многа чаго назбіралася. Там больш благое, гаротнае, але ёсць і добрае нешта. Там часам лунае вобраз Міколкі-хлапца. Усплывае ён аднекуль з бяздоння, расце, вырастае ў аблічча жывое, мігціць уваччу плямай яскравай, прыгожай. Тады на твары Настулькі ўжо не журба, не маркота, а быццам яснае сонейка. І блакітныя вочкі — смяюцца, граюць агеньчыкам вострым, гарэзным.

Але так нядоўга бывае, бо Настулька баіцца цешыць сябе вобразам любым. Баіцца, каб хто не праведаў, каб хто не згадаў. І хавае яго палахліва туды, у бяздонне, дзе схована ўсё, што няможна людзям цікавым паказваць.

У Настулькі вяселле гуллівае, бурнае. Гармонь дык аж ірвецца, скуголіць, бы звар’яцелая. І самагону — хоць утапіся. Ад яго ў Юркі-маладога ўжо вочы маслам бязглуздым плывуць, а нос над вусамі задзёрыстымі рдзее слівінай спелай.

Настулька таксама выпіла трошкі. І затым у яе ўсё пераблыталася: не разабраць, ці дзяўчаты спяваюць, ці гармонь заліваецца, ці мужык шэпча на вуха брыдкія, незвычайныя словы...

І Настульцы цяпер усё роўна... Замуж дык замуж — няхай... Бо прапала ўсё, згінула.

Да Настулькі праціснуўся Пётра-браценнік. Зашаптаў на вуха:

— Настулька! Цябе там чакаюць на вуліцы, просяць выйсці.

— Хто?

— Там убачыш.

Ажывілася Настулька. З галавы самагон зайцам выскачыў.

На бакі азіраецца турботна...

Усе — п’яныя твары, блішчаць самагонам тупа, здаволена. Мужык да суседа ўжо прыхіліўся, цалуецца.

— Ат! Глядзець на іх яшчэ...

Вылезла з-за стала, дый гайда за дзверы.

На вуліцы абступілі, абкружылі з усіх бакоў. Мікола перад усімі. Абняў, шэпча на вуха горача, шчыра:

— Настулька, мы прыйшлі за табой. Хадзем! Уцякай адсюль, няхай яны робяць тут што хоця...

— Куды? Што ты, Мікола?..

— Настулька, кінь ты гэтае глупства. Ці ж табе хочацца замуж выходзіць? Гэта ж не даўнейшае, што бацькі гвалтам дзяцей жанілі, цяпер усе вольныя... Ты падумала, як ты жыць будзеш з нялюбым, з псінай старой?

— Дык а як жа? Я ж ужо павянчалася...

Тады азваўся Андрэй, самы дужэйшы і самы разумны з хлапцоў:

— Эт, глупства — павянчалася... Поп павянчаў, а мы развянчаем. Нават вакол стала паводзім, калі захочаш, назад, у другі бок... Пойдзем!

— А татка... Ён жа заб’е...

— Ды куды там — заб’е... Яшчэ як дазволяць яму.

— Не, хлопцы, баюся я...

Тады Андрэй як след ужо ўзяўся.

— Хлопцы, даволі тут агітаваць! Гэта можна пасля. А цяпер,— Пётра, цягні лахаманіну якую напрануцца...

— Бяры, хлопцы, пад ручкі!..

Схапілі, пацягнулі. Пётра збоку галасёнкам тонкім, пісклявым:

 

Нікаму так не ўдалося,

Як нашаму Юрку...

 

Настулька не ўпіналася. Зрабілася раптам смешна і радасна. Думала толькі:

«Што ж гэта будзе? Куды яны валакуць?..»

А хлопцы Настульку ў школу даставілі. Увялі ў клас і пакінулі з Міколам. Сказалі:

— Агітуй тут, давадзі да свядомасці, а мы пойдзем пабачыць, што дзеецца там...

Асталіся ўдваіх. Цёмна ў школе, гулка звініць пустата, лаўкі вучнёўскія грудзяцца грамозднымі чорнымі плямамі. Ціха, як у лесе.

Страшна стала Настульцы. Трывала-трывала, а потым села на лаўку і слязьмі залілася, захліпала, што дзіцянё. А Мікола да яе дый давай угаварваць:

— Сорамна табе, Настулька. Шаснаццаць год хутка будзе, а як дзіцёнак... Гэта ж глупства. Ты вось паглядзі на нас, камсамольцаў... Мы не баімся нічога і робім так, як лічым патрэбным. У нас усё, брат, па розуму. Ніякіх забабон... І каб хто мяне ды замуж аддаў проці волі — ого, няхай папрабуе!.. Мы, камсамольцы, павінны рабіць усё так, як наш розум падказвае, і іншых павінны кіраваць на правільны шлях...

І пайшоў, і пайшоў... Настулька нават кінула плакаць. Толькі хліпала нервова раз-пораз.

— А ў вас... хн... дзяўчат няма... хн... у камсамоле...

— Як-то няма? А Тэкля, Марына, Ульяна... ужо заявы падалі.

— Ну?..

— Вядома. Хутка ўсю моладзь збяром...

Яшчэ гаварыў з паўгадзіны, і Настулька зусім заспакоілася. Толькі ўсё бурчэла, вусны надуўшы:

— А вы ў бога не верыце...

— У бога? Плюнь ты на бога, на чорта ён табе. Каб ізноў з Юркам звянчалі?..

— Гэта не бог вянчае, а поп...

— Ну, усё роўна...

У гэту хвіліну Пётра ўляцеў як ашпараны.

— Настулька! Татка з Юркам сварыцца. Юрка гвалтуе ўсё: «Дзе Настуля? Што ты, смяяцца ўздумаў нада мной?» А татка яму: «А ты што не глядзеў за жонкай сваёй? Правароніў, кажа, дык сам вінават»... Ох, смеху колькі... З хаты татка Юрку пагнаў... А табе, Настулька, не трэба йсці зараз у двор, бо біцца будзе татка. Тут заначуй... Ну, пабягу ж я...

Тады Мікола выйшаў і прынёс бярэма саломы.

— Кладзіся, Настулька, ды спі, заўтра ўсё добра паладзім.

Настулька схапіла яго за руку.

— Не, Мікола, я баюся адна. Ты не йдзі. Мы не будзем спаць, лепш раскажы мне яшчэ што...

— Эх, ты, птушка пужлівая!..

 

3

Назаўтрага ў хлапцоў зноў пільная нарада: што рабіць далей?

І Настулька сярод іх. Цярпліва чакае вырашэння долі свае. І яна ўжо спакойная — не плача больш, не баіцца. Пэўна ў тым, што ўсё кончыцца добра, бо хіба гэткія ўдалыя хлопцы не ратуюць яе?

І ў вочках блакітных не відаць ужо смутку, блішчаць яны радасцю, шчасцем. Часам, як хлопцы развесяляцца, разрагочуцца рогатам моцным, гуллівым, дык і Настулька ўсміхнецца, свае белыя зубкі пакажа. А то дык і зусім пасыпецца звонкім раскацістым смехам.

Доўга спрачаліся хлопцы, як рабіць ім далей, і, урэшце, падумалі: пайсці ўсім гурмай да Настулінага бацькі. Яе таксама ўзяць з сабой. Мо ён улашчыўся ўжо, не будзе сварыцца. А хоць часам і будзе сварыцца, дык мо біцца не будзе.

І пайшлі. Настулька сярод іх, вочкі спусціўшы, зачырванеўшы ад сораму прыкрага, ліпучага. Пётра-карузлік з падскокам наперадзе.

Сяляне з цікавасцю, з смехам пазіралі на іхні незвычайны паход.

Падышлі да хаты. Увайшлі: першы Андрэй, за ім Пётра, Мікола. Настулька адзаду сярод іншых хлапцоў.

Бацька ў хаце сядзеў. Андрэй зважна ногі расставіў і нарыхтаваўся гаворку пачаць.

Але выйшла зусім не так, як чакалі. Бацька раптам сарваўся, схапіў качаргу ды на іх:

— Ах вы, сякія-такія!.. Сукіны сыны, падшывальцы!..

Хлопцы — шугель, ды на вуліцу, ды па вуліцы... І паміж іх Настулька, распусціўшы падолле.

Як прыбеглі, запыхаўшыся, назад у школу, дык чамусьці не глядзелі адзін на аднаго: мусіць, сорамна было ўсім. Потым рагатаць пачалі, а потым зноў Андрэй сур’ёзна пачаў гаварыць:

— Калі так, дык трэба йначай рабіць. Настулька павінна жыць тут, пакуль бацька сам не прыйдзе і не запросіць. А не захоча — няхай сабе. Настулька й сама пражыве, не малая. Знойдзем ёй працу, заробак які. А пакуль што, хлопцы,— марш за харчамі! На першыя дні трэба дастаць. Жыць будзе ў нашай чытальні, а каб часам чаго не прытрапілася, па чарзе будзем дзяжурыць. Ахрэм вывесіць спіс...

Настулька пакорліва слухала, што ёй гаварылі. У чытальні абсталявалася, прыладзілася да жыцця. Толькі папрасіла, каб прынеслі ёй якую работу, бо нудна без дзела сядзець.

Увечары камсамольцы сваю агульную сходку зрабілі. Абгаварылі сякія-такія пытанні, потым газеты, кніжкі чыталі, камсамольскія песні спявалі. Сабралася колькі дзяўчат — смех, жарты... Настулька й забылася на бяду на сваю, весялілася разам з усімі, шчаслівая, давольная.

Было ўжо позна, як раптам адчыніліся дзверы і ў парозе з’явіўся бацька Настульчын. У Настулькі сэрца — ёк-ёк, а з твару чырвань, як ветрам, сагнала. Стаіць, вочкі ўтупіўшы, сукенку цярэбіць.

Бацька да яе:

— У двор пайшла, распусніца!

Але Настулька добра помніць, як хлопцы вучылі.

— Я, татка, пайду, калі абяцаеш, што біцца не будзеш...

— А няхай цябе ўжо пярун заб’е, мая дзетачка...

— І што замуж аддаваць гвалтам не будзеш...

— Не ўжо, няхай цябе чорт аддае, гэткую ўпарціну...

— І ў камсамол запішуся...

Бацька ўжо хацеў узлавацца, але хлопцы, дзяўчаты абступілі яго.

— Дзядзька, пакіньце ўжо, ну няхай, ці ж вам шкода... Яна ж у нас толькі навучыцца.

— Навучыцца... На пень брахаць ды на калоду тукаць. Досыць ужо навучылася...

А Пётра вакол яго на адной назе.

— Татка! Татулька! Няхай Наста ў камсамол, мне весялей будзе.

Тады яшчэ Андрэй падышоў.

— Дзядзька, кінь ужо, сапраўды... Усё роўна пічога не зробіш...

І ўсе:

— Кінь, дзядзька... Згаджайся!..

Бацька рукой махануў.

— А бадай вас пярун... Зводу няма на вас... Ну, хадзем, Наста! Чуеш?

— А абяцаеш, татка?

— Сказаў — хадзем... Ну?

— Калі абяцаеш, дык чаму ж, я пайду...

Як выйшлі, камсамольцы ўсе чысценька ў скокі пусціліся. А ад рогату вокны дрыжэлі.

Вось з таго часу Настулька і ў камсамол паступіла. А камсамолка выйшла якая!..

 




Беларуская Палічка: http://knihi.com