epub
 
падключыць
слоўнікі

Павал Місько

Градабой

Частка першая. ПЫЛ ПАЛЫНОВЫ
  Хор
  Раздзел першы
    1
    2
    3
  Раздзел другі
    1
    2
    3
    4
    5
  Раздзел трэці
    1
    2
    3
    4
    5
  Раздзел чацвёрты
    1
    2
    3
    4
    5
    6
    7
  Раздзел пяты
    1
    2
    3
    4
  Раздзел шосты
    1
    2
    3
    4
    5
  Раздзел сёмы
    1
    2
    3
  Раздзел восьмы
    1
    2
    3
    4
  Раздзел дзевяты
    1
    2
    3
  Раздзел дзесяты
    1
    2
    3
    4
    5
Частка другая. БЕЛЫ КАМЕНЬ
  Хор
  Раздзел першы
    1
    2
    3
    4
  Раздзел другі
    1
    2
    3
    4
  Раздзел трэці
    1
    2
    3
  Раздзел чацвёрты
    1
    2
    3
    4
  Раздзел пяты
    1
    2
    3
  Раздзел шосты
    1
    2
    3
  Раздзел сёмы
    1
    2
    3
  Раздзел восьмы
    1
    2
    3
    4
    5
  Раздзел дзевяты
    1
    2
    3
    4
    5
  Раздзел дзесяты
    1
    2
    3
    4
Частка трэцяя. КАЛІНА Ў ЛУЗЕ
  Хор
  Раздзел першы
    1
    2
    3
    4
    5
  Раздзел другі
    1
    2
    3
  Раздзел трэці
    1
    2
    3
    4
  Раздзел чацвёрты
    1
    2
    3
    4
  Раздзел пяты
    1
    2
    3
    4
  Раздзел шосты
    1
    2
    3
  Раздзел сёмы
    1
    2
    3
    4
  Раздзел восьмы
    1
    2
    3
    4
    5
    6
  Раздзел дзевяты
    1
    2
    3
    4
    5
    6
    7
  Раздзел дзесяты. ЗАМЕСТ ЭПІЛОГА


 

Частка першая. ПЫЛ ПАЛЫНОВЫ

 

 

Хор

— Такі праўда... Ай-ей-е-е... І хто б мог падумаць?

— Сухавей... Адно слова — Сухавей.

— Такая несусвеціца — божа, твая воля...

— Ну але-але: думаеш, спраста ён хату перасыпаў? Неспраста! Будзе жаніцца...

— І сельсавета не паслухаўса. Дамашэўскі сказаў, каб раскідаў старую — від псуе. А ён — у хамут. Поднаў даў, шыфер на стрэху...

— Яшчэ пяцьдзесят гадоў прастаіць. У хаце галоўна страха.

— Чаго я хацела сказаць — не перспякціўны наш пункт. У целявізары казалі, што толькі некаторыя сёлы развівацца будуць. На астальныя — запрэт. Наша падпадае пад запрэт — прадставіцель з раёна казаў.

— А чаго ж тады дазвалялі ставіць мураванкі? Вунь Беразань не перасякці... ой... Ну — гэтае самае... Дак там і дзеравяных не даюць ставіць. А Вольчын хутар і рамантаваць не даюць: перасяляйся — і ўсё!

— Ха! Адзін хутар — ерунда.

— Дзяўкі, а помніце — Сенька Патапаў прыязджаў? «Дзе гэта,— кажа,— маці жыве?» Не пазнае сяла!

— Ведама — пустадомак...

— А чорт яго пазнае!.. Во, толькі на нашым узгорку пяць дамоў з цэглы.

— Шэсць! А Загаецкія?

— У Загаецкага шлакаблочны. Яшчэ цяплей, чым з цэглы. І суха-суха ў хаце!

— Суха! Палі добра ў печы раніцу і вечар, то і ў цябе будзе суха.

— Чаго я хацела сказаць — няма лепш, як вадзяное... Кацёл на кухні, не смеціцца, а па ўсёй кварціры цяпло ідзе.

— У Патапа батарэі, а сцены ўсядно чорныя — пацвілі.

— Ха! Патап! Ён раз у тыдзень паліць... І фортачку ні разочку не адчыніў: баіцца цяпло выпусціць.

— Мішка, трасца тваёй мацеры!.. Куды ты палез? Там яшчэ і завязь добра не завязалася!

— Дзяўкі, чуеце? Дак Сухавей ужо ў роспыты ездзіў... Не ў сваты, а ў роспыты. На веласіпедзе!

— І гэта ў яго веку?! Бож-жа, твая воля...

— А мог бы адразу ў сваты. Але, кажуць, толькі ў брата, у Пятра, паначаваў. Усё пра тую ўдаву выпытваў...

— І ўдава тая з Буславіч?

— З Буславіч... Блізка ад Пятра жыве.

— Здурэў на старасць... Трэба яму тая жонка!

— Э, не кажы! Чырвоны як бурак. Ты не глядзі, што галава белая.

— А я, на месцы Яся будучы, то не жанілася б. Смеху дабыць на старасць? Добра, як тая ўдава ў гадах, а калі пачне хвастом круціць?

— Не будзе круціць... Не наўме ўжэ ёй гэта.

— А я прывыкла адна ў хаце, то мне дзіка, каб яшчэ хто шастаў.

— Ведаем, як адна шастаеш. Ведаем!..

— А што ты ведаеш? Што? Ты унь за сабою глядзі!

— Ціха-це! А то яшчэ за чубкі пацягаецеса!

— Манька, дзе ты там... Лесік пуп надрывае! Пакалыхні каляску!

— Дзяўкі, у газеце было пра аднаго напісана... Восем жонак знасілася, а ён хоць бы што... Трыццаць шэсць дзяцей прыдбаў! Старэйшаму сто тры гады, а меншаму тры.

— Бож-жа, твая воля... То самому ж колькі год?!

— Сто трыццаць... Яшчэ ўсё робіць пры доме і па гарах лазіць, авечак пасе.

— Ха! Дак у іх жа клімат... Горы... Горцы называюцца. Я ў целявізары такіх бачыла. Даўгажыцелі мяса не ядуць, адно расціцельнае і малачко. І сыр авечы, брынзу...

— Бож-жа, твая воля! То ў іх авечак дояць?!

— Дояць! Кажуць, іхняе малако лячэбнае.

— Гэта казінае малако — лякарства, а не авечае... І гэтых, як іх... Нейкіх анцілопаў, у целявізары паказвалі. Таксама лячэбнае...

— Вой, мне раз Волька Канапелькава давала паспытаць казінага... То ўзяла ў рот і выплюнула — не магла пракаўтнуць.

— Жыроў у казіным малацэ многа.

— Дзяўкі, а Марфачка? Забылі Марфачку? Сто пяць гадоў жыла. От табе і клімат!

— Ты на Марфачку не глядзі. Тая і звекавала ялаўкаю. Хіба яна гаравала, дзяцей гадавала? А гэта ж крыві колькі на кожнага траціш! А нервы гараць, што порах! Манька, ці заклала табе там? От рыштанюга, ну — я ж табе!.. Пакалыхні Лесіка!

— А колькі Аўдотцы? Мо скора ўжо Марфачку дагоніць.

— Восемдзесят другі... Яна таварышка майму бацьку. Дак бацька шосты год косці парыць, а яна...

— Ха! Возьме Ясь маладуху, то можа яшчэ дзіця прывесці ці двух... Маладзейшыя будуць, чым унукі.

— Але-ле... З праўнукамі могуць зраўняцца. У Ясевага Гардзея хлопец ужэ вучыцца недзе. Студэнт...

— Дар’я, а колькі той удаве з Буславіч?

— На пенсію збіраецца. Кажа, спраўлю ўсе паперкі, каб на пенсію ісці, а тады замуж. За адным рыпам...

— Дзяўкі! То вы ж ведаеце яе! Спявала ўсё, прытанцоўвала, як да Уманскіх на вяселле прыязджала.

— А-а-а, дак гэта та-ая?! Аляксана! Ты ж бы зразу так і казала, што Аляксана. Я Аляксану дзеўкаю яшчэ ведала. Гаруе ўсё жыццё. Сухая, як шчэпка... Маці ў яе чыста ведзьма была. Гэта ж як узялі прымака, то мо і дала ім адну ноч разам паспаць. А то ўсё гнала ды забараняла.

— Во-ой, то нашто тады і замуж ісці... Дурная Аляксана, папусцілася. Я, Аляксанаю будучы, выкаціла б разок з хаты, то паласкавела б!

— Што ты хоць чаўпеш! Як гэта можна — маці?!

— Чакайце, а сын жа ў яе ёсць! У сына цяпер Аляксана жыве.

— Ха! Прыхваткамі, прыхваткамі, а сына такі зрабілі.

— Падгадавала сыну дзяцей, а цяпер непатрэбнаю стала. Кажуць, куском хлеба папікае...

— То пойдзе за Яся, калі німа жызьні...

— От жа дзеткі! На горкай асіне павешаць...

— Дзіва што пойдзе! Такая хата на аднаго...

— Пчол восем калод! З аднаго мёду можна пражыць, прадаючы.

— Дзяўкі! У газеце было пра адных... Прадалі хату, паехалі да сына ў Мінск. Ну, пажылі трохі, сын выманіў у іх усе грошы, адале выгнаў. Вярнуліса ў сяло, а хаты няма, грошай — няма. Папрасіліса ў таго чалавека начаваць, што хату купіў... Плачуць, як бабры, комін цалуюць-абнімаюць... То гэтак ужо савясцілі таго сына ў газеце, гэтак савясцілі!

— Дурныя старыя... У суд трэба было падаваць на сына.

— Бож-жа, твая воля! На сына — у суд?!

— У Яся і не такая магла быць гаспадарка. Рыгораву ж дзель не аддаў.

— Рыгор так і не адсудзіў з бацькаўшчыны нічога?

— Не! Суд жа як глядзіць? На душы дзеліць гаспадарку. Робяць ацэнку — і на душы. То Рыгору з бацькавай сялібы адна толькі сцяна хлява і пападала. Дак хіба ж будзеш выломваць сцяну?

— І Ясь казаў: «Дурны ты, мой сынок... Я ж табе у чатыры столкі больш даў бы, каб ты па-харошаму, пазору не рабіў. А так — толькі тое, што па суду. Толькі тое!»

— Шэсць душ у іх тады было. Тры сыны, дачка... Жонка яшчэ жыла — шостая»..

— Божухна, твая воля! На бацьку — у суд!

— А Гардзею таксама нічога не выдзеліў...

— Гардзей жа ў прымы пайшоў... Мо дваццаць гадоў, як не жыве тут. От Федзю то праўда — нічога. Вывучыў толькі яго.

— Федзя — бабыль... Жаніцца няма калі з-за навукі.

— Дзяўкі, я ведаю: ён у аспірантуры вучыцца.

— Дзяцей вучыць і сам вучыцца. Завочна...

— А пра Настасу забылі? Такую камяніцу ёй адгрукаў... Каб думаў Ясь, што не ўжыве разам, то не будаваў бы такую хароміну. Пры дачцэ думаў век дабываць.

— Мо з-за кульгавага не ўжыў, з-за кладаўшчыка. Але ж той, здаецца, ціхі, муху з носа не згоніць.

— У ціхім балоце чэрці вядуцца.

— А кажуць, што і Лявошка дакладаў грошы на камяніцу...

— Што ты хоць гаворыш! Як муравалі, то ён яшчэ і ў той бок не глядзеў, адзін жыў.

— А от жа Лявошка не прадае свае, кватарантаў пусціў, настаўнікаў.

— А каму трэба тая парахня?

— Мураванка на Настасу запісана, ці як?

— Дзяўкі! Не-е! У том-та і дзела.

— Прадасць Лявошка старую. Не можа такога быць, каб два дамы. У целявізары нават сам юрыст гаварыў...

— Дак жа ж мураванка не яго!

— Гэта ў Сухавея два дамы, а не ў Лявошкі.

— Настаса тожа штучка добрая. Кажуць, закамандавала Ясю, каб грошы з пенсіі ёй аддаваў.

— Дзяўкі! Не ведаеце, то не пляшчэце... Надвараты, Ясь усе грошы сабе забіраў.

— Добра Настаса з бацькам усю дарогу, даглядала яго як трэба. І ён да яе добра...

— На два хаджайствы жывуць. А колькі пляцоў сеюць — два?

— Адзін. Але сотак яшчэ дабавілі.

— О-ха-ха... Чужую бяду рукамі развяду. А ў сваёй паспрабуй разбярыса!

— А з Рыгорам, мабыць, так і не будзе ладу. Соўгаецца, бачыла, як хмара. Хілабокі зрабіўса...

— Вычухаўса ўжэ?

— Па двары тупаў — у кажушку. Па гароду хадзіў... Твар выбеліўса, дзе і чарната дзеласа!

— Ха, адмыўса хоць трохі ад мазуты.

— Хвароба аднаго рака красіць... І прыглушыла тады, і ўспаленне з двух бакоў. Мо больш за месяц у бальніцы качаўса, і дома ўжэ з месяц, на бюлецені.

— Гэта ж трэба так здурэць — у зямлю мокрую закопваць!

— Прадрассудкі! Адзін прафесар у целявізары казаў : такое — прадрассудкі.

— Аўдотка камандавала. Аўдотка ж ведае...

— Божа, твая воля! Як ішло ў яго на тое: і каб громам стукнула, і каб успаленне схапіў!

— А я, Каменскім будучы, то не дала б яму бюлеценя. Не дачакаўса б!

— Дзяўкі! Пастанаўленне ёсць — толькі тады аплочваць, калі на рабоце траўму зрабіў. Юрыст у целявізары...

— Дак ён жа ж на калгаснай рабоце! Салому вёз...

— Вёз, але куды? Дуброва вунь дзе, а ён да Волькі павярнуў... А яму яшчэ і бюлецень!

— Чаго я хацела сказаць — пуцёўку яму прафсаюз дае, у санатору паедзе...

— Зрабілі б яшчэ і пенсіянерам які прафсаюз. А то сядзіш пад плотам, як сава.

— Дар’я! Узяла б гармонік да парыпала трохі. А мы б якіх «уланаў» станцавалі.

— Маню шкода: чацвёра дзяцей!

— А я, Маняю будучы, то й не жыла б з Рыгорам. Вытурыла б — і ўсё. Хай бы ішоў да Волькі.

— Ох, якая храбрая... Гаворыш, бо сінякоў не насіла. А яе як расфарбуе Рыгор — бож-жа, твая воля! Згаркавееш ад такой жыткі...

— І ўсядно б не жыла!

— Ціха-це! Яны ж разыходзіліса — забылі? Сама ўцякала да маткі. Мо паўгода з дзецьмі ў маткі жыла.

— Цяпер і ўцякаць няма куды. Матка з імі жыве, хаты другое няма.

— Перапрасіў, кажуць, на калені станавіўса...

— Ну але! Сагнеш Рыгора на калені!

— Але ж нейк перапрасіў! Дурная Маня, што паслухаласа. Тады хоць трое дзяцей было, а цяпер...

— У Мані тожа цемпераметр — не дай бог такую ў хату. Як самашэдша робіцца.

— Не пара яна Рыгору. Не пара! Ён такі бугай, а яна — як перапялічка.

— Мыш капы не баіцца...

— Ха! Ха...

— Федзя, кажуць, пісьмо Рыгору прыслаў... Так ужэ савясціў, так савясціў! Дакуль ты, кажа, будзеш дзёгцем усіх нас квецаць?

— А вы хіба, цётка, чыталі тое пісьмо?

— Маня сама казала.

— І Гардзей прыязджаў на легкавіку гаварыць з ім. «Жыгулі» ў Гардзея...

— Гэта праўда, што Гардзею ордэн за пшаніцу далі? За ўборку?

— Праўда. Прыязджаў на радзіны да Настасы з ордэнам.

— Аднае маткі, а такія неаднакавыя... Не скажаш, што і брат Рыгору.

— Чаму? Усе яны звераватыя ў рабоце...

— Сухавеі! Прыгледзьцеса... Усе тры — Сухавеі. Цыганчукі... Такі і Ясь малады быў — я помню. Гэта цяпер выбеліўса, раздабрэў. А раней — ого!

— Федзя больш па мацяры пайшоў. Святлейшы і кучаравы...

— Ха, ну й кудравец!.... Прыязджаў нядаўна, гляджу — а ён ужо наперад валасы горне, лысіну прыхоўвае.

— З вялікае навукі палысеў. Яшчэ як у школе быў — утупіцца ў кнігу і крукам сядзіць.

— Ха-ха, Гардзей тожа з навукі? У яго мо сем класаў, а лысіна — на ўсю голаў! Хоць аўчынкаю абшывай.

— Дзяўкі, пасціхайма! Да лысін ужэ дабраліса...

 

Раздзел першы

 

1

Марфа, Рыгорава цешча, невялічкая, сухая, але яшчэ вёрткая і куслівая, як асенняя муха-жыгучка, цешылася з яго няшчасця, з яго немачы і не хавала, што цешыцца. «Пачуў гаспод малітвы... Пачуў! Адрыгнулася табе ўсё... Во-о-о... Ляжы цяпер, як калода... Як завала...» Або: «Во-о, хадзі цяпер — цішэй вады, ніжэй травы...— Яна бубнела і бубнела сабе пад нос — на розныя лады, дабаўляла ўсё новыя і новыя папрокі.— Ач — як пыльным мяшком здзяжылі...» Рыгор сноўдаўся па пустой вялікай хаце (так і не сабраўся адбіць дошкамі кухню і спальню), не знаходзіў сабе месца. Трапляўся на Марфінай дарозе часта, замінаў увіхацца па гаспадарцы. Першыя дні, як стаў ачуньваць Рыгор, Марфа прашмыгвала міма моўчкі. Потым, калі пабачыла, што ён не аскірзаецца, не абзываецца да яе ні словам, ні паўсловам («Нямко, чысты нямко!..»), падумала, што і праўда настаў час, калі можна ўжо камандаваць Рыгорам, «ехаць» на ім. «Во, сеў зноў... Каб цябе скулле абсела... Нават вады не ўнясе. Яму нічога ўжо ні ў галаве, а ты хоць трэсні, хоць лусні, хоць драбней маку рассыпся... Тая начаваць скора будзе на ферме, а гэты не ў сабе... Дзеці ад рук адбіліся... І Саша недзе збег...» Праз які момант зноў заводзіла: «Хоць бы з Таняю пагуляў... Каб не лезла абы-куды... Ідзі, ідзі, Танька, да таты!»

...Рыгор сядзеў на лаве пры стале. У кажушку і валёнках, у зімовай шапцы, рукі звісалі з каленяў, як нежывыя, вочы — невідушчыя... Худыя, скура ды косці, пашчэнкі зараслі шматдзённай шчэццю. Ад Марфіных слоў Рыгор раз-пораз сціскае зубы, і па шчоках перакатваюцца жаўлакі.

Не чуў ён, здаецца, як шалахцяць старонкамі кніг, прынеслі з бібліятэкі, Алена і Ваня. («Тата, я адну прачытаў, пакуль прыйшоў, ну й кніжка!» — хваліўся сын.) Алена напаўголаса прыгаворвае сабе нейкі верш. Абое кідаюць на яго насцярожаныя і спачувальныя позіркі: «Тату прыбіла... Тата хворы... Тата маўчыць...» Рыгор не бачыў, здаецца, не заўважаў, як лезе да яго на калені, шчамляецца Таня. Зняў яе рукі з каленяў, пайшоў на двор — ні гуку не абраніў. Нібы яшчэ не вярнуліся да яго ні мова, ні слых, як у першы дзень хваробы.

Прайшоў у одуме паўдвара, пастаяў, штосьці натужліва прыпамінаючы. Пацепнуў плячыма, нібы яго пранізала холадам. Угнуўся над плотам, абапёршыся на планкі, глядзеў у агарод.

— Во-о, стаў ужо, уталопіўся, каб табе вочы стаўпом пасталі...— пратупала міма цешча.— Ад роднага дзіцяці нос верне, ад дзяцей уцякае... Залез бы ў пограб, каб і людзі не бачылі. Картопель там яшчэ з мяшок, перабраў бы. Па метру храсткі павыросталі...

Праз колькі хвілін цешча імчала назад з хлява, прыпынілася ў яго за спінаю.

— Шыфер вунь выпісваюць у сельсавеце, у каго град пабіў. Так і будзем начоўкі і тазікі падстаўляць? А мог бы і больш папрасіць, хлеў перакрыць... І блокаў шлакавых на хлеў. У людзей ужо як цацкі хлявы, даўней і хат такіх не было...

Рыгор не зважаў на яе звягню, сышоў толькі з месца, намацаў дзверцы ў сад. Прайшоў туды, сеў пад сліваю пры плоце, дзе змайстраваў лаўку са спінкай. Дзверцы забыў за сабою прычыніць...

Пабіты сад... Толькі сям-там завязь засталася. А столькі ж цвету было! Грушы — як малаком былі абліліся, яблыні пачыналі ружавець, цвісці. Валяецца назбіваных галінак, хоць граблямі грабі. Шмат збітага, учарнелага ўжо, спарахнелага цвету.

«Як нажом... Як нажом, градам паадцінала...»

«Шыфер, шыфер... А што — шыфер? — перавёў цяжкі погляд на страху.— На страсе шыфер... Ёсць пабітыя лісты... Трэшчыны... Нават прабоіны, праломы... Колькі такіх набітых набярэцца?» Але забалела галава з думак, забалелі яблыкі вачэй, і ён адвёў хутчэй позірк са страхі, апусціў галаву, прыплюшчыўся. Зняў шапку, у каторы раз памацаў цемя — мо і ў галаве, у чэрапе трэшчыны, пралом? Надзеў шапку, сцішыўся на сонцы. І мо прыдрамаў, бо калі абазвалася каля яго Таня, уздрыгнуў.

Моўчкі пасадзіў яе на калена.

— Тата, ты хочаш быць вожыкам? Тата, ты — вожык? — памацала пальчыкамі Таня яго бараду.— Ой, якія злючкі-калючкі! І белых — многа-многа... У цябе былі толькі чорныя іголкі!

— Ага...— выдыхнуў ён, расшпільваючы кажушок і тулячы яе да сябе.

Рукі нібы ўпершыню пачулі цеплыню кволага, роднага цельца. І гэтая зварушлівая цеплыня тоненькімі струменьчыкамі ўлівалася ў яго аслабелае, здавалася, схаладнелае назаўсёды, такое дужае і бунтоўнае цела... Цеплыня, якое ніколі не меў ні ад каго ў сваім доме, якая рабіла крохкай, трушчыла і рыхліла душэўную зледзянеласць. Таня таксама нібы пачула сваім сэрцайкам, што яна патрэбна яму. Залезла на калена з нагамі, зыбалася і саскоўзвала, але тулілася моцна губкамі да лоба, нібы слухала, ці ёсць у яго тэмпература, няўмела цокала языком — называецца, цалавала. А ручкамі ўсё ціснула і ціснула яму на патыліцу, каб мацней прытуліць да сябе.

— Я цябе люблю... Крэпка-крэпка... Во так!.. І яшчэ мацней: о-о-от та-ак!

І зноў нешта дрэгнула ў Рыгоравай душы, вочы заказытала... Штосьці гарачае заклакавала горла. Сціскаў зубы з усяе моцы, але сутаргавы ўсхліп ірваўся з грудзей, і Рыгор угнуўся, утуляючы твар у Таньчына адзенне — каб не ўбачыла слёз.

— Ой, татка... Я цябе прыдушыла? Табе баліць? Я больш не буду! — адхілялася малая, адціскала ад сябе далонькамі яго лоб, каб зазірнуць у твар.

— Не-не... Хадзем са мною... Пагуляем... Далёка-далёка пойдзем...

 

2

Ён не пачуў, як выйшла на ганак і зноў бубнела сабе пад нос цешча: «Куды яго панесла? Праўду Аўдотка казала: «Пільнуйце, бо можа па полі пайсці...» У поле пацёгся! Божачка, такі тронуўся... Яшчэ дзіця ўтрубіць...»

— Куды ты? Вярніся!.. Сельсавет не там! — закрычала яна віскліва.— Дзіця хоць пакінь, не знось!

Марфа спуджана-вёртка крутнулася на ганку, знікла ў сенцах.

А Рыгор ішоў, то паскараючы, то запавольваючы хаду, тулячы да сябе аберуч дачку.

Ён то ўгінаўся, нібы ішоў супраць ветру, то выпростваўся і выгінаўся, як не завальваўся назад. Ногі часам самі падкошваліся, аж прысядаў, яго вадзіла ў бакі слабасць і спустошанасць. Ён прыстойваў, сапучы, як загнаны, і чуў колкі боль у грудзях. Што балела — лёгкія, як нядаўна, пры запаленні? Але ж яго выпісалі з бальніцы, палічылі, што паправіўся. Ні ўколаў, ні парашкоў не прымае. А мо сэрца? Паколвае, падціскае...

— Ножкамі прайдзі... Ножкамі...— пусціў малую дадолу.

— Я красачак нарву... Ой, пчолкі на іх! Кыш, кыш, кусачкі...

Рыгор паволі — нага за нагу — падыходзіў за малою. А то забываўся на яе, абганяў, і Танька ўжо сама ішла за ім.

Куды ён ішоў?

Ён не цяміў, куды і што яго цягне. Хто і што яго вабіць.

Не, ніхто яго не цікавіць... І нішто... Ён адрынуты ўсімі, і ён адрынуў усіх. Чарната ззаду, чарната ўперадзе... Як пасля таго ўдару перуна. Нібы і не існуе ён, а калі існуе, то ўжо — не ён. Не яго гэта няўклюднае, ачужэлае цела, што ніяк дасюль не можа сагрэцца. Не яго спустошаная душа, дзе няма месца ні жонцы, ні дзецям... Ні Вольцы... Нават Вольцы...

— Тата, а чмялі таксама кусаюцца? У іх такія шубачкі мяккія, прыгожанькія...

Між палеткаў цягнуўся доўгі луг. Ён дугою заварочваў аж туды, да «стаўбавой» дарогі, і мо з-за гэтай крывізны і называўся Кавенькаю. Па самай нізовіне колісь была прагнана вялікім плугам-канавакапальнікам канаўка. Толькі ранняй вясной бегла па ёй ці стаяла вада. А летам канаву толькі можна было заўважыць па няроўных, удзірванелых камлыгах на берагах, па драсёне, прастрэле і жабніку, што густа ўкрывалі ручво.

Рыгор сеў на дзярон-купіну, валёнкі спусціў у зелле. Цярнуў з ілба халодны і ліпкі пот... У яго вачах нібы ўвесь час штосьці ўспырхвала з зямлі, распасцёртае, нібы гіганцкая празрыстакрылая стрэлка, чулася нават шаршэнне крылаў. Нарэшце даўмеўся: шыпяць правады высакавольтнай лініі, да яе метраў пяцьдзесят... Неўзабаве мільтуханне крылаў пагусцела, пабялела, аддалілася, нібы матылёк-капусніца... І вось ужо не матыль-прывід, а Волька замест яго... У белай сукенцы, з белай касынкай, што рвецца з шыі, трапеча за плячыма... Валасы льюцца ззаду, як сцяг на ветры... Бяжыць ад яго, Рыгора, насустрач ураганнаму ветру і чарнаце хмары, у якой жыхаюць маланкі. Адбягае, хістаючыся, паднырваючы пад ветраныя патокі, спатыкаючыся... Знікае і зноў паўстае з трымцення — агромніста, засцячы ўвесь свет беллю, нібы ён уткнуўся тварам ёй у сукенку, у грудзі...

— Тата, я чмяля ў жменькі злавіла! Ён лапкамі казыча... І плача тоненька: «І-і-і-і!»

Волька... Запала яна ў вока даўно. А вось пацягнула да яе безутрымна зімою. Прывёз ім якраз брыкет... Так выпала, такую разнарадку далі...

Прычэп затаўхаў на двор заднім ходам. Сам разгружаўся, гідраўліка пераварочвала кузаў. Шухнуў пад ногі Вольцы, у снег. Хай забаўляецца, прыбірае, носіць.

Але выйшаў з хаты стары бацька, пачаў увіхацца з кашом. А Волька паклікала Рыгора ў хату: завядзёнка такая, трэба пачаставаць... Ён і аднекваўся нібыта — сярэдзіна ж рабочага дня. «Ну, хіба вады каўтну... У роце смагне...»

Зайшоў, і Волька мігам сабрала на стол — масла, сыр, сала. Паўлітэрку паставіла. «Віна трошкі, калі гарэлкі баішся...» Кульнуў шклянку на скорую руку, кінуў у рот кавалачак сала. І сам у парог. А Волька стаяла каля дзвярэй, усміхалася, і вочы яе праменіліся ласкай і цяплом...

Ён ніколі раней не задумваўся, чым яна падабалася яму. А цяпер разгледзеў, зразумеў: во гэтай цеплынёй і ласкавасцю вачэй. Бо твар звычайны, крыху падоўжаны, не такі круглавіды, як у Мані... Загар не браў яе, на носе і каля носа праклюнуліся дробныя кропачкі рабаціння. Валасы густыя, пышныя, каштанавыя — капа на галаве, вадаспад за спінаю... І сама вышэй сярэдняга росту, не такая карантышка, як Маня. Станам хлёсткая, гнуткая... Ішоў у парог, ішоў проста на яе. І абхапіў за сярэдзіну, прыціснуў да сябе — адною рукою, праваю, а леваю вышэй — пад плечы, пад шыю. А губы ўжо шукалі яе губ. Якім няўклюдным, непатрэбным здалося тады адзенне на ім — і ватнік, і ватныя штаны... «Адстань... мазут... чык... Ад... стань...» — круціла яна галавою, вырывалася, адгіналася назад. А ў яго ўжо кружылася галава, бухала ў скроні — ён не валодаў сабою... «Бацька... вунь... ідзе!» — выкаўзнулася яна, страпянула галавою, правяла рукою па валасах, папраўляючы прычоску.

«Бацька торф прыбірае, не да нас яму!»

«Усядно — знайшоў час!»

Ракавое слова было сказана, папрок быў толькі за адно: не ў пару ён намысліў такое, у нязручны час. А як выбера момант, як выдасца зручны? Тады... усё будзе?

«Ну, заяц, пачакай!» — заскаліў цыганскія вочы: даў зразумець — не адстане. З усмешкаю таўхануў дзверы — паволі, не адрываючы позірку ад вачэй Волькі. І штосьці ўлавіў у іх, нейкае абяцанне.

Ішоў міма Вольчынага бацькі, які ўкленчыў каля кучы, нагортваў аберуч у кош брыкет. Рыгор усміхаўся сам сабе — як дурны, усмешка была неўтаймоўная. Яна проста раздзірала яму губы — не мог стрымаць, хоць мо сто разоў спахопліваўся, рабіў твар сур’ёзным. З такою ўсмешкаю працаваў да канца дня, шчаслівы — да сораму. З усімі дома быў ласкавы, як ніколі да гэтага і пасля гэтага. І нават Маню гарнуў да сябе ўночы з небывалай страсцю. Мо і Маня дзівілася з яго, але не здагадвалася, што ён у час гэтай ласкі ўяўляў ужо на яе месцы другую.

Але хіба мог такі самападман доўга цягнуцца?

Усё не надаралася зручнага моманту зноў завітаць на хутар. Пасля работы па звычцы таптаўся каля магазіна з такімі ж, як сам, «мазутчыкамі». Стаялі, перакідваліся словамі, жартамі, курылі: за дзень назбірвалася, пра што пагаварыць. Але нават і памаўчаць разам адчуваў як не фізічную патрэбу. За рулём жа ўвесь час адзін і адзін... Былі і заўсёднікі, што аціраліся тут штовечар, чакалі выпадку выпіць на дарэмшчыну «кака-колы». Пасля чаркі «на сон градушчы» таксама яшчэ стаялі. У такія моманты ўчашчала да магазіна і Маня або пасылала замест сябе маці — Марфу. У апошнія гады — ледзь не кожны вечар. Думалі мо, што такім чынам не давацьмуць яму «набрацца як жаба гразі», прысаромяць. Глядзелі на яго людажэрнымі вачыма — і ў магазін.

«Хо... Прымчаў ужо твой страж парадку... Рыгор, не трусь! Мы ў крыўду не дадзім!» — падколваў хто з трактарыстаў. А для Рыгора гэта быў нож у сэрца. Ён адчуваў сябе зняважаным і прыніжаным. Ну хіба ён піў? Хіба так людзі п’юць? І ў ім закіпала злосць. Яна ўзнімалася з нейкіх патаемных і цёмных закуткаў, нібы кіпнем запаўняла ўсё цела, затуманьвала мозг. Калі яшчэ Маня стрымлівала сябе, адно што зыркала вачыма, то і ён маўчаў. Хаця гэтае маўчанне давалася яму вельмі цяжка. Калі ж яна спрабавала пакіраваць, пакамандаваць, а хто-ніхто ў гэты час абавязкова падколваў і яе, і яго, у ім узвірвала шаленства. Ён знарок тады даўжэй затрымліваўся каля магазіна, больш напіваўся, прыходзіў дадому і «даваў разгон». І Маня, і Марфа, і дзеці хадзілі тады і не «бзыкалі», часцяком цешча не начавала дома, а па суседзях...

Быў такі выпадак, што... Калі? Здаецца, да Маніных уцёкаў... Тады яшчэ ў цешчы была свая хата, было куды ўцякаць...

...— Тата, а жабяняткі, як чалавечкі! І ручкі з пальчыкамі, і ножкі! Хало-о-одныя-я!..

Як кручаная зрабілася Маня. Убіла сабе ў галаву ці хто ўбіў, што жонка з характарам можа вылепіць сабе мужа, якога захоча. Нібы з воску... Нават знячэўку падслухаў раз, як Маня скардзілася Аўдотцы: «Ой, бабка, не памагае ні сельсавет, ні ваша нагаворная... У капусту падлівала, у супы, а ён які быў, такі і ёсць».— «Э, не кажы, маладзіца... Я нават воўка магу загаварыць... Але ж так загавару — прыйдзе да каровы, і ён будзе яе лізаць, а яна — яго...»

Прымчала раз Маня да магазіна... Загнула на ўсю вуліцу трохпавярховага мацюка... «Я!.. гэта!.. кодла!.. зараз!..» — выкрыквала немым, не сваім голасам, косы распушчаныя. Схапіла з нейчага воза пры плоце ахапак саломы, паперла перад сабою, не бачачы свету, у магазін (нават пуга тырчала з саломы, прыхапіла разам). Утахціла ў тамбур паміж першымі і другімі дзвярыма. Выскачыла ўся, чырвоная, вочы блішчаць. «Х-хэ... што гэта яна?» — у неразуменні таропіліся на яе людзі. А яна выхапіла з рук у некага запалкі, бягом назад. Не паспелі ні ахнуць, ні сцяміць — з-за дзвярэй паваліў дым, зырка пыхнула полымя. «Як прусакоў я вас!.. Як прусакоў!..» — крычала, вырывалася, а Рыгор, позна хапіўшы яе ззаду ў ахапку, не мог стрымаць — столькі шалёнай сілы бушавала ў ёй.

Кідаліся трактарысты ў тамбур, тапталі агонь, выгрэбвалі нагамі салому — і выскоквалі, задыхаючыся ад дыму, ахкаючы, збівалі з сябе полымя: прамасленае адзенне хапалася гарэць. А ў магазіне чуўся лямант, там былі не толькі выпівохі, былі і проста пакупнікі — жанчыны, дзеці. І ўсе галасы перакрыкваў голас магазіншчыка Макароні: «Ціх-ха, дурні! Магазін не загарыцца, ён цагляны!» Але некалькі чалавек прарвалася з дзвярэй скрозь агонь і дым, якія ўжо меншалі, нехта справіўся пабіць шыбу ў акне і лез, раздзіраючы сябе асколкамі-зубамі, што тырчалі з рамы, лямантаваў... На таго ззаду напіралі людзі, вішчалі, сплятаўся клубок...

Але салома спалнула, а дзверы ўгарэліся не вельмі ахвотна, і іх заліў знутры, носячы вядром ваду, Макароня. Тады і міліцыянер прыязджаў, і следчы. Але прызналі, што Маня была ў «невменяемом состоянии», не сталі засуджваць. А «нанесенный ущерб» давялося выплочваць — дзвесце рублёў.

...— Тата, а дзе жабы сабе дзетак купляюць? Таксама ў магазіне? А ў жаб магазінаў не бывае! От!

А другі раз, у час другога спаткання з Волькаю, было ўжо ўсё. Усё!

Ехаў міма, слепнучы ад стрэчнага сонца, ад снегу, вёз тарфакрошку — завярнуў на хутар напіцца вады. Вада ў Вольчыным калодзежы смачная, гэта любы ў сяле ведае. Бабы, калі трэба ісці на поле міма хутара, ніколі з дому не бяруць. Спыніў трактар ля плота, скокнуў на падатлівы, размяклы на сонцы снег... Драўлянае, акаванае жалезам старое вядро паволі разгутвалася над ліхенькім тынам студні: туды і сюды, туды і сюды — падзімаў ветрык... Падчакаў, злавіў... Перабіраў рукамі выслізганы шост, апускаў вядро, а сам цікаваў, ці не пакажацца на скрып пругла Волька. Пачула-такі, таксама выбегла з вядром, лінула ўбок рэшткі вады, хуценька падышла да тына — з другога боку, з двара. Усміхнулася яму яшчэ здалёк, і гэтак пагодліва, што і ён заўсміхаўся, забыўшы пра ваду.

«От добра, і мне заадно выцягнеш... Груз з пругла скінуўся, ваду цяжка даставаць... Бацька ўсё абяцае прывязаць. Няма сёння, пайшоў недзе ў брыгаду...» — гаварыла, а сама глядзела на яго. Ці гэта сонца так асабліва падала, а мо і напраўду яе вочы свяціліся жоўта-залацістым, нейкім фасфарычным святлом. «Ага...» — скаўтнуў сліну, баўтануў паспешліва вядром — дзесьці там, у глыбокім прыцемку, з якога патыхала вільготным холадам. Пакуль цягнуў, з вядра цурчала, і ў бездані звонка, ажно рэха вылятала, разбіваліся вадзяныя шарыкі.

«Не заплывае яшчэ ваш калодзеж?» — спытаў так сабе, абы не маўчаць, паставіў вядро на выгрызеную жалезнай акантоўкай-абручом верхнюю плаху тыну. Расставіў шырэй ногі, каб не абліцца, прыпаў губамі да такога ж згрызенага і зялёнага беражка вядра. З сярэдзіны яго ўкрыла ізумрудна-сіняя, слізкая ціна, не баялася яна ні снегу, ні марозу. «Прастудзішся, глядзі... Нечым салодным цябе жонка накарміла...» — гаварыла ціха, з ласкавай насмешлівасцю, адкрыта любуючыся. Рыгор піў і не мог напіцца — такою смачнаю здавалася вада. Нарэшце адарваўся ад вядра, ш-шух астаткі пад плот. «Ой, нашто ж ты... Я ж бы ў вядро выліла...» — «Свежай дастану... Поўненькае...» — не зводзіў з яе вачэй, а рукі няспешна перабіралі шост. Волька раптам засаромелася, не глядзела ўжо на яго, глядзела ў калодзеж, «Цяпер там лёду намерзла... А летам — свеціцца ў калодзежы, дзе вядром паабіваем... Як у казцы, нібы ход у пячору...» — «А-а, гнілушкі... Фосфар... Мы дзявок некалі пужалі. У вачніцы во так уставіш, брывом заціснеш. І ў зубы возьмеш... Усядно як чэрап чалавечы свеціцца. Вішча-а-аць! Маня ажно ў вобмарак брыкнула з перапуду...» — «Твая?» — «Ну-у... Ратаваць давялося раз, ваду ў прыгаршчах насіць. Ачухалася — плача... Давай уцяшаць, слёзы выціраць... І даўцяшаўся — прыйшлося замуж браць...»

Пакуль Волька вылівала ваду, ён зайшоў у вароты, забраў з яе рук вядро: «Памагу давай...»

«Вясною ўжо запахла... На грамніцы нап’ецца певень вадзіцы».— «Ага, стрэчанне сёння,— успомніў і Рыгор.— Ні курыца, ні качка не бываюць з яйцом у гэты дзень. А як знясецца — усядно з яго нічога не выведзецца...» — «Ха-ха-ха! Ну й выдумаў!» — «Праўда. Аўдотка казала...» А Волька паспяшыла перавесці размову на другое: «А з гэтай тарфакрошкі ёсць толк?» — «Будзе, толькі трэба з гноем перамяшаць».— «Скора ўсё балота перавозіце... Горы панастругвалі за Блюдзейкам... Сыпнуў бы нам у агарод, а? Колькі ты возьмеш за скрынку?» — Яны былі ўжо ў хаце, і Рыгор, паставіўшы вядро, паволі пайшоў да яе. «Нядорага, тры пацалункі...» — выскаліўся. І раптам ірвануў з сябе, кінуў пад прыпечак замазучаную фуфайку. Рашуча ступіў да Волькі, абхапіў яе. Так, не выпускаючы яе, запалоўваючы, павёў-панёс перад сабою да ложка...

Так, было тады ўсё — да бяспамяцця бурна, выбухова. І так не падобна на тое дзяжурнае, што зрэдку адбывалася ў яго з Маняю! Маня ў інтымныя моманты як нежывая рабілася, палахліва-пакорлівая. Абы не разгневаць яго... Ну... як гатаваная вада — п’еш, а смагі не наталяеш, не ахалоджваеш нутро. А тут яго проста ператрэсла ўсяго, кожную жылачку. І ў той жа час толькі расцвяліла, ён быў не задаволены сабою як мужчынам. Яго так цягнула да Волькі — гатоў быў на кавалкі яе рваць. Ён зразумеў тады, што не зможа далей жыць, як жыў дасюль...

Выскачыў з хаты, нібы ашпараны. Крутнуў трактар у агарод, не пачуў нават, як пэнкнуў, разляцеўся дрот.

... — Тата! Боцян сеў блізка!.. Ой, ён жабак каўтае! Ім жа балі-і-іць!

І яшчэ быў выпадак, у канцы красавіка.

Заатэхніца Жухалава, няўрымслівая гром-баба, вывела сваіх даярак і свінарак на падмогу калгаснікам. Хто памагаў бульбу садзіць, хто салому прыбіраць. Гэта і звяло зноў умесца яго і Вольку...

 

3

Не, у яго не адбіла памяць...

Сонца ў той дзень узышло ў сіняй смузе. Пад абед гэтая смуга так і не рассеялася, а яшчэ больш загусла. Каля небакраю стужкі смугі трапяталі, пераліваліся, быццам на іх струменіў з зямлі гарачы дух.

Дрэвы на даляглядзе, над Баравухаю, як не адрываюцца ад зямлі, выгінаюцца, прытанцоўваюць. Пад абед і жаўранкі ўжо не спявалі, а толькі ўскрыквалі ў сонным ачмурэнні, падалі з неба каменем і шыліся дзе ў цень. Гракі хадзілі за бульбасаджалкай, разявіўшы дзюбы. Бела-шэрыя чайкі пікіравалі зверху на раллю, выхопвалі, як з вады, спажыву і зноў рэзка ўзвіваліся ўгору — «Ке-е-е!..». Раней іх не ведалі ў гэтай сухаземнай мясцовасці, а цяпер наляталі аднекуль з поўдня, з палескіх вадаёмаў. Часта заставаліся начаваць у вадаёме ў Хітруна, некаторыя, казалі, нават гняздзіліся там на востраве.

Пасля абеду аж дыхаць не было чым. Зямны чад кружыў галаву, змешваўся з выхлапнымі газамі. Добра, што Рыгор надумаўся скінуць Русаку на рамонт кабіну з «беларуса» (рамонту таго на дзесяць мінут — зварыць раму).

Калі ехаў паражняком, трымаў скорасць, і ветрык лагодзіў, ахалоджваў твар, грудзі. Рубашку Рыгор зняў даўно, хоць і саромеўся — вельмі ж валасатая ў яго грудзіна.

«Стаўбавая» дарога старая, выезджаная і вынашаная коламі так, што замест дарогі зрабіўся шырокі роў. І гэты роў быў запоўнены дымам, каля самых Капуснікаў, далёка за Вольчыным хутарам, хтосьці падпаліў рэшткі саломы на «балалайках», з якіх прыбралі сцірты.

І едкі дым не ішоў угору, а слаўся па зямлі, збіраўся ў нізкіх месцах, змешваўся з кіславата-п’янкім духам свежа разварушанай зямлі, нашатырна-рэзкім пахам растрывожаных тарфагноевых буртоў, удушлівым смуродам дыму з саляркі.

Парыла нясцерпна, збіраўся дождж... Неба паступова сшарэла, а з палавіны дня скрозь па гарызонце клубіліся ўжо важкія, цёмныя хмары.

— Заганяў ты нас, хлопец... Заганяў — ох-ха...— стары Дзям’ян Пахвалёны, які вечна ўсім усміхаўся, з крэктам устаў, апёрся на ражкі. Паказваў сваю гатоўнасць тут жа ўзяцца за работу.

— Чаму не нагрузілі? — Рыгор нічога не хацеў знаць. Калі павёз нагружаны прычэп на ферму, узамен пакінуў ім парожні, з паламаным бортам (узяў часова ў Русака). Тры разы ўжо так мяняў.

— Мы табе не машыны! Не стагакіды! — загаманілі Жухалава і Волька.— Стагакіда трэба было заказваць!

— Тары-растабары... Дождж ото хлыне! А вы — «заганяў»! — кінуў раздражнена Дзям’яну. Але больш адрасаваў гэта заатэхніцы і Вольцы: яны падавалі на прычэп, а Дзям’ян укладваў, таптаў.

— Давайце падпалім астатнюю, тут крыха яе,— сказала Волька.— І пабяжым!

— Я на табе спадніцу падпалю! Я залезу ў прычэп, усе падавайце!.. Два разам падчаплю!

— Жылы палопаюць у трактара! Не возьме два! — пакруціў галавой Дзям’ян.

— Падпаліць спадніцу, ой падпаліць...— з намёкам глянула Жухалава на Вольку.— Ану — пакажам яму!

Высокая Жухалава, мажная і здаравушчая. Раз нейкая дэлегацыя любавалася на ферме парасятамі, ахкалі і вохкалі. «А вы бліжэй паглядзіце, у рукі вазьміце!» — схапіла адну свінарку ў ахапак перад сабою, тая і войкнуць не паспела, перасадзіла за плацец. «Ой, праўда... Такія таўсмацікі...» — прысела свінарка каля парасят, пачала гладзіць. А цяпер Жухалава набірала на вілы салому, колькі можна было падчапіць, ледзь не па капе. Рыгора закідвалі з усіх бакоў, і ён варочаўся сярод саломы, як мядзведзь. Толькі Пахвалёны ўсё торкаў сумятліва вілы ў салому, торкаў, а яна не наколвалася, і ён невядома каму збянтэжана і выбачліва ўсміхаўся. Жанкі па два разы паспявалі падаць, а ён па разу — і то нейкую жменю.

— Вой, не забярэм усяе... Дабро бо такое! — Волька цяжка дыхала.— Дзядзька Дзям’ян, у вас запалкі ёсць? — Яна нібы знарок пацвельвала Рыгора. Грудзі яе ўздымаліся рыўкамі, востра напіналі сукенку. Як канчалі накладваць першы прычэп, Волька падавала знарок асцярожна, пад самыя рукі Рыгору. У апошні момант пераварочвала вілы выпуклым бокам угору, патузвала іх, вымаючы, і ажно адгіналася, каб убачыць Рыгораў твар, улавіць яго погляд-адабрэнне, усміхнуцца яму ласкава. А ён сурова нізаў яе вачыма, хмурыў бровы: «Схамяніся, дурніца! Афішыруеш нашы адносіны?!» Калі адварочваўся, то Волька знарок падавала так, каб заехаць трохі віламі ніжэй спіны. І ён паказваў ёй кулак: «Дачакаешся!»

— Падпаліць... і дурань надумаецца...— Пахвалёны, нібы падтакіч які, падтрымаў Рыгора. Абапёрся на тронак перапачыць і прастарэкваў: — Спалне — і як ні было. А на ферме з подсцілам туга... Нашто ж глуміць дабро? А летась вунь нейкія па сёлах ездзілі, салому скуплялі, скаціну да вясны дадзержаць не было чым.— Ён кехкаў, пакашліваў, уздыхаў — і ўсміхаўся.

Уціскалі рублём салому на першым прычэпе, а стары ўсё стаяў, сіпавата дыхаў і вінаватаю ўсмешкаю нібы гаварыў: «Ото-то... Я зараз... Адсапнуся і памагу...»

Нагружалі другі прычэп, а чорна-сіняя гара на захадзе ўстала ўжо на дыбкі, спалавела і заняла паўнеба. Змерклася, нібы настаў вечар. Незаўважна зніклі чайкі і гракі. Пагрымвала глуха, з рокатам і раптам загрохала, забамбіла моцна, з поцягам. І тады пакаціўся над палеткам прарэзлівы жаночы крык: «А чаго ж мы ждо-ом, жаначкі-і-і-і?!» А за ім і мужчынскі: «Палундра-а-а, нашых б’юць!» (Мо Юра Расолька, былы марачок?) Жанчыны ад бульбасаджалак, ад кучы бульбы, дзе нагружаліся кашы, сыпанулі цярэспаля — віск, рогат. Рыгор бачыў зверху, што і Расолька адчапіў бульбасаджалку, пакіраваў трактарам на «стаўбавую» дарогу, і Будай разварочваецца, ён толькі-толькі ссыпаў з прычэпа насенную бульбу. Жанчыны замахалі яму і рукамі, і кашамі: «Стой, спыніся, трасца тваёй...» Палезлі ў кузаў, ускрыкваючы і вішчучы, бліскаючы заголенымі белымі каленямі і сцёгнамі. «Шылахвосткі! Картоплі трэба прыкрыць! Карто-оплі!» — надрываўся Каляда, паляводчы брыгадзір, трос услед жанчынам рукамі. «Сам прыкрый! Сам яшчэ не зломак!», «Чэрці за ноч не возьмуць!» — выкрыквалі яны.

— Вы ўжо самі вяршэце... Я хоць на воз ускінуся...— Пахвалёны просьбітна пасміхнуўся, ускінуў, як вінтоўку, вілы, пачапаў да брыгадзіра. Там яшчэ стаяў запрэжаны ў калёсы конь.— Ко-остусь! Ко-остусь! Ты ж мяне не кідай!

— Гвардзеец здрэйфіў...— пракаменціраваў Рыгор, і ўсе іранічна паглядзелі ўслед Пахвалёнаму. Некалі на сходзе ўсіх старых калгаснікаў старшыня Дзеньдобры назваў «гвардзейцамі працы». Ні да кога не прыстала мянушка «гвардзеец», а толькі да Пахвалёнага.

— Ну во, тут ужо няма чаго двум рабіць... Я таксама пабягу, а вы ўціскайцеся! — Жухалава хітравата зіркнула на Рыгора і кінулася з месца бягом.

«Знарок нас адных пакінулі... Знарок!» — падкаціў Рыгору жар да галавы, забухала сэрца.

Гэта быў той прычэп, што не паспелі адрамантаваць Русаковы хлопцы,— з паламаным бортам. На яго нагружалі менш, з аглядкай.

Начапіла Волька ланцуг-пярэдніцу на зазубень рубля, і Рыгор пацягнуў бярвенца на сябе, потым прыгнёў яго. Дайшоў да канца прычэпа і ўзлёг усім цяжарам на рубель: «Ну! Скарэй жа... Эх, ты!» — прыспешваў зверху Вольку. А яна як не стагнала, развязваючы зубамі вужышча,— заціснуў яго па-свойму, па-мужчынску. Вецер абрываў на ёй сукенку, скуб з прычэпаў, растрэсваў далёка па полі салому, халадзіў потныя спіны.

І раптам пад хмарай стрэльнулі вогненным гарапнікам — ажно вушы заклала... Над Дубровай узбурліла, нібы выплеснула белую пену, узнялося воблака пялёсткаў і пылу.

— Лаві! — урэшце падкінула ўгору жмут вяроўкі Волька.— Ой, вымакнем тут, як цюцькі! Гарэла б яна, гэта салома...

Рыгор перакінуў вужышча цераз рубель і рынуўся, не пускаючы вяроўкі з рук, на Вольку. Яна віскнула і адскочыла, але ўсё роўна цярнуўся аб яе. Хуценька зачапіў вяроўку за кручок унізе кузава, яшчэ раз перакінуў цераз рубель.

— Во за гэту бярыся... І разам...— ён махнуў сабе пад сцёгны вяроўку, нібы сеў у пятлю-качэлі, канец закруціў за другую столку.— Р-раз! — адкінуўся на спіну.— Яшчэ — р-раз! Яшчэ — р-р...

Пэнк! — кручок адляцеў, рубель пстрыкнуў угору, тузануў за сабою вяроўку. Гэпнулі абое плячыма на зямлю...

Рыгор адразу пачуў голым плечуком яе гарачае цела.

— Крук...— Волька зірнула на яго са спалохам, памкнулася ўстаць. Ён імгненна крутнуўся да яе, абхапіў рукамі, злавіў губамі яе губы. Трах-ра-рах! пернула як не над самымі іх галовамі. Рыгор на імгненне аслабіў націск, і Волька вырвалася...

Бегла ад яго, ад прычэпа, бегла насустрач ветру — дадому... Спатыкалася, угіналася пры моцных парывах, паварочвалася спінаю да шалёнага ветравога патоку, каб перавесці дух. А ён не ўставаў, глядзеў з-за колаў услед. Потым усхапіўся... «Да яе... Дождж у яе перачакаю...»

Асцярожна пацягнуў за вяроўку, завёў яе за ўломак дошкі. Крыху паціснуў, сяк-так увязаў. «Мо даеду... А не дык у яе згружу адзін...» Аббег вакол прычэпа... «Во, і ражкоў адцуралася...» — падхапіў Вольчыны вілы, уторкнуў ззаду за борт, завёў тронак за вяроўку.

Пускач траскацеў, а трактар, як назло, не хацеў заводзіцца. А толькі завёўся — лясь! — над галавою, ажно самі ногі падкасіліся. У перапонкі балюча кальнула...

І тут убачыў і пачуў — на яго з шумам валілася сцяна дажджу. Манеўраваў ужо, счэпліваў прычэпы пад ліўнем, крыў і сябе, і ўсіх мацюкамі.

«Дурань!.. Боўдзіла!.. Кабіну скінуў!» — руляваў, калываўся па разорах, а яго абдавала, нібы з цэбра, патокамі вады. Цёр, хапаўся за твар, здзіраў наліплыя валасы, каб бачыць у мутнай калатнечы кропель і шроту-градзін, куды кіраваць. «Дурань, от жа дурань... Пад прычэп трэба было, перачакаць. А цяпер усядно ўжо... Усядно...»

У рове «стаўбавой» дарогі пеніўся паток. Аж рот разявіў: «Ог-го!» Бліжэйшы слуп да самага нізу быў расколаты, нібы хто здзяжыў па макаўцы гіганцкім калуном. Слуп не разваліўся на палавінкі, а стаяў. Стагналі, енчылі ад граду правады, барабанам абзываліся капот і крылы над коламі. І яшчэ слуп расколаты, далей, і яшчэ...

Градзіны секлі голыя рукі, плечы, галаву — нібы прыпякалі папяросамі. І раптам загуло, затрашчала, па трактары замалацілі вялікія, па жалуду, па каштане льдзіны. Пляхнуў на галаву рубашку, крутнуў руль, выварочваючы з рова дарогі на сценку — яна вяла на Вольчын хутар. І адчуў, што трактар павяло юзам, прычэпы сцягвалі трактар назад у роў. Загайдаўся туды-сюды, шалёна круцячы руль, пераключаючы хуткасці. Другі прычэп адчапіўся сам, але трактар усё роўна коўзаўся, не вылазіў. Зноў нагнуў мацюкоў, не заглушыў нават матора — схапіўся за пабітую галаву і скокнуў дадолу. «Пад прычэп!..» Не паспеў дадумаць, як трэснула так, нібы нябесны калун уцэліў па самым цемі.

І — чарната...

— Татка, а куды мы ідзем? Мае ножкі на рукі просяцца...

Рыгор моўчкі ступаў.

— Ой, Саша нас даганяе... Не цісні, тата, ручку, я к Сашу пабягу!

Ён пусціў Таніну руку, азірнуўся. І праўда, іх даганяў, крычучы і махаючы, Саша.

Больш не азіраўся, не бачыў, ці пастаяў старэйшы сын, ці адразу забраў Таню і павярнуў дадому.

Рыгор ішоў, уцяўшы галаву, пацепваючы плячыма — церла холадам. Здавалася, што гэты холад прабіраў да самых пячонак. «Кажух нават не памагае... І дыхаць цяжка...» Не ведаў, ці больш захутвацца, ці расшпільвацца, каб лягчэй было дыхаць. Здавалася, што яшчэ і зараз цісне, душыць яму грудзі мокрая, ледзяная зямля...

Кавеньку перабегла «стаўбавая» дарога. За дарогай луг расшыраецца і называецца ўжо Капуснікамі. Звярнуў на «стаўбавую», назад да вёскі... Вось тыя слупы... Не, не тыя!.. Гэта ўжо новыя — чорна блішчаць бітумам ці нейкаю смалою... Два... Чатыры... Пяць... Пяць слупоў заменена на самым пуку, на пагорку.

Вось тая сценка — паварот на Вольчын хутар. Пазнаць можна, дзе была нацярушана салома. Жмукі яе ўтаптаны ў зямлю, укарэлі і ўчарнелі... Ён абвёў вачыма наўкол — увесь палетак у шнурах-радках бульбы. А дзе ж яго сіненькі «беларус», прычэпы?.. Трактар са скрыўленай трубой-камінком, прарванымі, прагарэлымі пярэднімі шынамі — след выхаду электрычнага разраду. Хтосьці гаварыў яму пра гэта, бо не бачыў ён трактара пасля ўдару...

А вось тая яма... Напаўзасыпаная, з гурбамі пяску і зямлі на беражках. Растоптанымі, раскоўзанымі...

Замёр... Заварожана ўтаропіў вочы ў выемку, нібы ў бяздонную прорву...

Заплюшчыў вочы...

І ўявілася да жудасці: лес ног вакол галавы... Чырванню гараць лужыны, мокрая, вывернутая і абы-як наляпаная зямля — каля самага твару. Камлыгі ля вачэй, нібы горы, злавесны марсіянскі пейзаж. Непадалёку ўторкнутыя брудныя рыдлёўкі, лязы адсвечваюць вішнёвым, як распаленыя ў горне... Ліхтары дзесьці над галавою, ад іх скачуць, роспачна кідаюцца жахлівыя цені. І — пракаветная цемра за гэтым частаколам ног...

Можа, гаварылі людзі, можа, крычалі... Ды пэўна ж гаварылі, пэўна ж крычалі, бо нахіляліся да яго чырвонымі тварамі: вочы — унізе, разяўленыя чорныя раты — уверсе. Твар Аўдоткі пазнаў — распатланая, яна няспынна шаптала-малілася, клала крыжы на сябе, на Рыгора, на людзей. І яшчэ мужчынскія і жаночыя твары: некалькі Вольчыных, некалькі — Маніных. А самому не хапае духу застагнаць, не можа сцянуцца, паварушыцца, нават уздыхнуць добра. Душыць ледзянымі абдымкамі зямля, патыхае жудасцю і бляскам у самы твар...

Потым сліпучы агонь фар, чалавечая мітусня... Людзі ў белых халатах... Размахваюць рукамі, сварацца... Паспешлівае мільтуханне рыдлёвак — яго адкопваюць...

Другі раз ён ачнуўся ў машыне — ад калывання, падтрэсвання.

Трэці раз — як мылі ў прыёмным пакоі раённай бальніцы...

 

Раздзел другі

 

1

— Настаса-а-а-а! О, Настасо-о-о-о!..

Ад нямоцнага выгуку пад акном Настаса спуджана ўстрапянулася: не заўважыла, як і сама задрамала на палавічку каля Свецінага ложка.

Выбегла на пальчыках на двор.

— Ціха-а! — прыклала пальцы да губ.— Ціха, цётачка... Заснула Светка...— Настаса забрала з рук суседкі Дар’і павязанае хусткаю вядро з малаком.— От дзякую, што падаілі...

— А нічога, спакойная твая карова.

— Гэта ж як калі на яе крут уссядзе.

— Што — мо палегчала? — Дар’я кіўнула на акно дома, паставіла на дол і сваё вядро, памахала далоняй на твар.— Ф-фу-у-у...

— Дзе вы бачылі! Знебылася, бедная... Цэленькую ноч прамучыліся: і яна наплакалася, накрычалася, і мы на волас не замгнулі. Дрэмле недзе мой Лявошка на рабоце...

— Можна і падрамаць — халадок у свірне. Пасяўная даўно скончылася.

— Няма калі, цётачка... Перавучот рабілі астаткаў. А цяпер, во, праполкі ўсякія, хімікаты выдае. Прыедзе другі раз, надыхаўшыся, ажно, кажа, бляваць хочацца. І свіран пачынаюць чысціць, пратраўліваць — новы ж ураджай вот-вот...

Дар’я і не думала адыходзіць. У яе было што сказаць. І Настаса ўнесла і яе і сваё вядро ў веранду, паставіла на кароткую лаўку каля газавай пліты. Сама села на другой, насупраць, і цётку ўсадзіла.

— Во, у цянёк... А то яшчэ малако скісне, як у той Анэлі.

— Ха-ха...— Дар’я села і сцягнула з галавы хустку,— трэпнула ёю ў дзверы, склала трохкутнікам на каленях і разамлела расслабілася.— У тае Анэлі мо вядро зроду не мылася. Ды яна як загаворыцца, да вечара можа прастаяць, забывае, куды і чаго ішла.

— Праўда: ну й малатарня!

— Дак гэта... Чаго я хацела сказаць... Да Аўдоткі забягала па дарозе, малака ёй адліла. І кажу — так і так... Пра тваю дзеўку. То яна кажа — ідзі, я зараз прыбягу, пагляджу.

— Ой, я даўно казала свайму: трэба пазваць Аўдотку, трэба Аўдотку. А ён яшчэ і накрычаў на мяне: «На сабе забабоны спытвай, а не на дзіцяці!» Прывозіў на сваёй тарахцёлцы Каменскага з медпункта... То, думаеце, што добрае сказаў? Саграваць, кажа, трэба... Застудзіла. А лепш, кажа, у бальніцу, бо як будзе запаленне сярэдняга вуха, то папацацкаецеся. Чэрап дзяўбці прыйдзецца.

— Не дай бог, што ты! Колечкі таго дзіцяці...

— Ой, цётачка, напужаў! Так напужаў — рукі дасюль трасуцца. То заўтра павязем у бальніцу. Лявошка ўжо прасіў машыну ў старшыні.

— А мо й абыдзецца... Аўдотка паглядзіць, то скажа — у бальніцу трэба ці па бабах хадзіць. Казалі, яна ўмее лячыць вушы...

— Ой, то дзе ж яна забавілася, хай бы паглядзела!

— Дак гэта... Чаго я хацела сказаць...— Дар’я прыціснула голас да шэпту і нават устала, выглянула з дзвярэй веранды на двор, нібы хто мог падслухаць яе сакрэты.— Чаго сказаць...— села зноў на лаўку і загаварыла смялей: — Такога нарабілася каля кароў!..

Сама не бачыла, Анэля, кажуць, бачыла. Там блізенька і калгасныя каровы... Падвялі даяркі Маню: «Да як ты церпіш? Да ці праўда, што Рыгор на дзве сям’і жыве?» І скузуюць, і скузуюць... Дак яна не ім адпор дала, а... Волька яшчэ сядзела пад кароваю, даіла. А Маня ішла выліваць малако... Міма яе! І шух вядро ёй на галаву! Адзела!.. То кажуць, так перла Волька з поля, так перла!..

— Абедзве роўныя... Не хадзіла б каторая на работу, калі не можаце адна адну пераварваць. Хіба мала ў калгасе другое работы?

Настаса ўстала, ступіла два крокі да лаўкі з вёдрамі, не знімаючы з сябе фартуха, прыгнулася і давай змахваць ім нейкія крошкі. Мабыць, проста хавала ад Дар’і твар. Каму гэта прыемна слухаць? Не пра каго ж небудзь, пра брата Рыгора і яго жонку плешчуць людзі каторы ўжо месяц. І невядома яшчэ, калі скончаць, чым скончыцца. Настасе шкада і няшчасную Маню, якая не ведае ўжо, як бараніць сям’ю, і яшчэ горш — брата: заблытаўся чалавек. І да чаго дайшоў — цень! Адзін цень застаўся...

Села зноў каля Дар’і.

— А тады ж, як з Рыгорам няшчасце здарылася... гром гэты... Абедзве так шчыравалі каля яго, круціліся — на ўсё забылі! — Дар’я наклала хустку на галаву, засабіралася быццам ісці.

— Ага, забылі... Гэта ж Волька першая і знайшла Рыгора каля трактара — без памяці. Крыку нарабіла, думала — забіла зусім. А ён як нежывы быў і не дыхаў, здаецца. Тады бацька яе прыбег, пачаў катурхаць, цягаць... А Волька ляціць па сяле, лямантуе: «Забіла! Забіла!» — «Каго, дзе?!» — людзі пераймаюць. А яна як звар’яцела: «Забіла! Забіла!»

— Не дай бог!..— гаротліва пахітала галавою Дар’я.— Гэта ж мне сёмы дзесятак пайшоў, а такое калатнечы не бачыла. І градабою такога не бачыла: так змалаціў усё, спляжыў!

— Больш за сто гектараў азімых перасявалі — Лявошка казаў... Добра, што ячмень насенны быў, не ўпатрэбілі...

Чуваць — зашорхалі крокі, і абедзве порстка падхапіліся на ногі, бы змоўніцы, якіх якраз і засталі за змовай. Выглянулі з дзвярэй, ледзь не стукнуўшыся галовамі...

З агародаў сунуўся, як хмара, Рыгор.

— То я пабягу... Бо і праўда скісне...— Дар’я схапіла за восілку сваё вядро, борзда сышла з прыступак. Павярнула назад галаву, кінула Рыгору: — Здароў, здароў! Што гэта ты лета пужаеш? Скінуў бы ўсё, пазагараў... Адразу паздаравеў бы.

Рыгор толькі кіўнуў на яе здароўканне, а на астатняе змоўчаў, і Дар’я паспешліва прайшла на Ясеў двор. Мінала Ясеў хлеў і азірнулася некалькі разоў на Рыгора, потым кіўнула ў прыадчыненыя дзверы падпаветкі,— адтуль выляталі рытмічныя ўдары.

 

2

У веранду Рыгор не заходзіў, прысеў на прыступку, на сонцы. Некалькі разоў гучна ўдыхнуў і выдыхнуў паветра. Настаса стаяла над ім, выглядваючы з дзвярэй. Першая размову не пачынала.

— Азіраецца... Не пазнае...— прамовіў Рыгор, уздыхнуў.

— А цябе і маці, каб жывая была, не пазнала б. У дамавіну лепшых кладуць.

— Ага-а-а...— зноў выдыхнуў Рыгор на ўсе грудзі.— Як капшук... Дай хіба вады...

Настаса крутнулася ў веранду, але зноў выглянула.

— А мо малака? Дар’я толькі што падаіла...

— Вады.

— А то і паабедаў бы. Ото Лявошка пад’едзе, яшчэ не прыязджаў.

— Не хочацца.

Настаса з веранды пайшла ў кухню. Чэрпала ў вядры так ужо асцярожна, а... ўсё роўна стукнула конаўкаю аб беражок. Схапілася за вядро (вады было ў дне), каб хутчэй атушыць брынклівы гук. А Света ўсё-такі пачула, усхліпнула: «Мама-а...» Так і пайшла з вадою да ложачка. Пачала калыхаць моцна, а потым усё памалей, памалей — і звяла на нішто. Нават яшчэ трошкі пастаяла ў насцярожанасці, трымаючы руку над білам. Потым ціха павярнулася, на дыбачках пайшла да Рыгора.

«Сказаць яму ці не? Чаго Маня на полі нарабіла... Мо не ведае яшчэ. Лепш я скажу, чым праз дзесятыя рукі пройдзе...»

Працягнула з дзвярэй конаўку, патрымала каля самага вуха, а ён не заўважаў, нібы драмаў. Потым прахапіўся: «А-а...» Браў ваду, і рука дрыжала. Хутка і вярнуў конаўку, скрывіўся — не спадабалася.

— Ой, братка, які ты вырабіўся...— Настаса ажно ўсхліпнула.— Зайшоў бы — брытву Лявошкаву дам...

— Свая ёсць... Нічога, пераб’емся...

— Каб жа! А то нікуды ў цябе не выкіроўваецца. Маня унь сёння.. бабы казалі... Вядро з малаком Вольцы надзела на галаву!

Рыгор доўга маўчаў, унурыўшыся.

— Хай бы насы... адна адной...

Настаса не ўлавіла з яго слоў, чый бок ён бярэ.

— Дзеці ж у цябе! Чацвёра дзяцей!..

Рыгор зноў памаўчаў.

— Пагадуюцца...

— І крапіва пад плотам гадуецца... Па-ўсякаму ж можна гадавацца.

— Крапіва — карысная...

— Я магу і не гаварыць... А людзям жа рот не залепіш!

— Людзям... кіно...

— Ой, кіно! Ні ў адным целявізары такога не ўбачыш!

— Перастань... Лепш скажы — ездзіў бацька ў сваты? Балбочуць па сяле...

Цяпер памаўчала Настаса. Пачала працэджваць у трохлітровы слоік малако.

— То... што?

— А хай ім пазапухае, гэтым людзям! Я на адным двары жыву і то нічога не ведаю. Яны ж і мне аб’елі ўсе косці: «Не ўжылася з бацькам...», «Выгнала бацьку...», «Не варыла, не карміла...» А я што сабе варыла, то і яму. І абшывала, і абмывала, ні з чым не лічылася...

— А от жа пайшоў... Сам жыве...

— Пайшоў... Хіба я не пушчу ці забараню? Здуравала, што не папрасіла бульдозера... Як стаяла яшчэ хата без рамонту... Ссунуў бы ў кучу, згроб. А цяпер... нарабіў сораму на ўсё сяло!

— От бачыш... А ў мяне вузел тужэйшы...

— На мой характар, то я секанула б — і па вузле!

— Маня ж сячэ... Сама ведаеш. І я сек — мо год не жылі разам. А толку?..

— Толку? Бесталковіца, а не толк.

— Ты гаварыла... з ім? Пра жаніцьбу...

— А што я буду гаварыць — не знай, не ведай нічога? І як падступіцца да такое гаворкі? З чаго пачаць?

— Да-а-а-а... А з Лявошкам — ладзіў?

— Усё добра было. Братухна, як перад совесцю кажу...— Настаса зноў усхліпнула.— Ніякіх ні сварак, ні звад не было! Каб таму, хто плешча абы-што языкі пазавязвала. Тады яшчэ, як хату надумаў рамантаваць, гаварылі мы з ім... Што на чорта... І тое, і сёе... «От хай будзе!» — і ўвесь сказ. Тады ж пра жаніцьбу і не заікнуўся... Мы ўсяк ужо думалі. Мо пра маці хоча памяць захаваць, мо што... Мо пра Федзю думае. Скітаецца ж Федзя па чужых людзях, усё на часнай ды на часнай. Мог бы і праўда сюды перабрацца, не ўсядно школа — там ці тут?

— Грамацей... У таго свае планы.

— Сугнеі, а не Сухавеі... Усе скрытныя, усё штосьці намышляюць, штосьці робяць цішком. А мо ўведаеш? Ніколі!

— А ты — хто?

— Я? Я... І я такі ж чорт лазаты. З аднаго кодла.

— І пра завяшчанне гавораць...

— Гавораць! Як маці памерла, гаварылі. І зноў пачалі...

— У цябе ж ён тут... жыў. І не бачыла?

— А што я — па кішэнях яго лазіла? Калі ты добры бацька сваім дзецям... Ну — няхай мы ўсе дарослыя, свае сем’і, свае хаты... Але ж, калі ты бацька, то скажы, што ты там панапісваў. Мы ж усё-такі твае дзеці... «От памру, тады і ведацьмеце...» То нашто ж паміраць? Ты жыві, але калі хочаш распарадзіцца чым, то... У яго ж і грошы на кніжцы, і аблігацыі выйгрышныя ёсць... То збяры ўсіх дзяцей на раду, раскажы, размяркуй... А мы ўжо будзем слухаць, як скажаш.

— Тайна ўклада... Тайна завяшчэння... Тайна жаніцьбы — адны тайны. І... кніжкі не бачыла?

— Не-а... Ну, зверху бачыла. Вымае дакументы з кішэні рубашкі, як дае мыць, перакладае ў другую — бачыш, што ашчадная кніжка. А што ў ёй?

— У кніжках таксама пішуць... Як і каму што... Калі што...

Рыгор не хацеў вымаўляць — «калі памрэ».

— Мо і пішуць... Лявошка таксама кніжку завёў... Якія пару рублёў ёсць. То нічога на ёй не пісаў.

— Рана вам... такое пісаць.

— Э, не кажы... Тут жыў чалавек, а тут і няма. Хіба ты думаў ці сніў, што з табою можа такое быць? Шчасце, што не ў цябе тая страла ўцэліла, а ў трактар.

— Ага... шчасце...

Рыгор устаў. Пастаяў, нібы хацеў добра астояцца на нагах ці раздумваў — куды яму павярнуць? Зноў на агарод, на загуменне? Ці на вуліцу? Павярнуў да вуліцы, у бацькаў двор.

Настаса высунулася на ганак, праводзячы яго поглядам. Пройдзе дваром — і дадому? Ці зойдзе да бацькі? Хай бы зайшоў, хай бы ж сам усё распытаў і выпытаў. Ну — не ўсё, а хоць пра жаніцьбу. Як высветліцца гэта, то і астатняе хоць трошкі прасвятлее. Гэта ж як прыйдзе ў бацькаў двор новая жонка, то яна і будзе гаспадыняй на ўсё. І на хату, і, мабыць, на грошы. «Не знай, не ведай хто — збоку! — прыйдзе і будзе ўсім распараджацца...»

Настаса зразумела, што і Рыгора ўсё гэта мучыць, інакш бы ён не прыйшоў да яе, не заводзіў бы размовы.

«А-а, завярнуў-такі... у падпаветку... Бандарыць, мабыць, бацька...»

Ёй нібы запякло ў пяты. Ці бегчы следам, паслухаць, пра што яны там... ці заставацца пры дзіцяці? «Прыскочыш, то мо і не выйдзе ніякай гаворкі... Хай лепш адзін... калі выведае што. А тады ўжо распытаю ў яго. Брат — павінен сказаць...»

«Перайшоў у старую хату... А новы дом — за кім лічыцца? Як разам жылі — ён усім распараджаўся... За яго грошы ў асноўным будавалася... А як перайшоў туды — то як цяпер? Не думала, дурная, пра гэта... А трэба ж, каб ясна было — чый дом, на каго запісаны. Бо прыедзе... тая... яшчэ і на гэты дом лапу накладзе. Калі, вядома, законная будзе, распісаная! Лявошка казаў: калі запішуцца — першая наследніца яна будзе. А вы, родныя дзеткі,— нішто. Вы — прышый кабыле хвост!»

Думалася Настасе ўсякае, і яна ўсё распаляла і распаляла сябе гэтымі думкамі. І адчувала: не ведае тую будучую мачыху, не бачыла яшчэ, а пачынае ўжо ненавідзець.

 

3

— Смяшым, значыць, людзей... Так, так...

— Ага... Даўно я табе казаў: сынок, вазьміся за розум, табе не васемнаццаць.

Ясь тупаў кругом сабраных у бочачку клёпак, на якіх набіты былі два абручы. Прыкладаў рабром да сярэдняга, што сядзеў амаль на самым пуку, лязо долата, пастукваў па ім абушком. Абруч патрошкі паддаваўся на ўдары, пасоўваўся ўніз.

— Я пра цябе, бацька...

— А я пра цябе, сын.

— Не сорак табе... Нават не пяцьдзесят. Шэсцьдзесят пяць!

— Ага... Калі б, скажам, ты жыў, жыў — дзяцей няма. Ну — тады ладна, можна думаць... пра другое што. А то ж шаснаццаць гадоў пражыў! Чэцвера дзяцей!

Ясь перакуліў бочачку растапыранымі клёпкамі ўгору, узяў з варштата нацягівач, сунуў у рукі Рыгору. (Простая штука: драўляны брусок-рычаг, саструганы з аднаго канца, як ручка; з другога пры боку целяпаецца на шпяні «язык» — загнутая літарай «Г» жалязяка.) Зняў з крука, убітага ў сцяну над варштатам, адсечаны з нейкага ржавага абруча, паменшаны і нанава скляпаны абруч.

— А дно — дзе будзе?

— Тут...— торкнуў бацька сандалетам у ніз бочкі, дзе сядзеў першы абруч. Той, што зняў са сцяны, накінуў на верхнія канцы клёпак. Толькі палавіну занялося ў абруч... Напружыўся, прысеўшы, націскаючы грудзьмі, абдымаючы бочачку за вяршкі, ціснучы з усіх бакоў. Вялікімі пальцамі знутры распінаў абруч, астатнія, усе восем, тоўстыя, моцныя, збялелыя ад насільвання, ціснулі на клёпкі звонку, падпіхваючы вярхі пад абруч. Твар Яся, і без таго барвовы, зрабіўся ажно шызы.

Рыгор глядзеў на яго патугі скептычна. Пабразгатаў «языком»...

— Глыбока заняў...

Бацька перастаў напружвацца, ссунуў абруч са свайго боку як мага ўгору, заняў клёпкі толькі за самыя вяршэчкі, мо па якіх міліметраў чатыры-пяць. Зноў паспрабаваў нацягнуць абруч голымі рукамі. Захапілася на дзве клёпкі больш. Але яшчэ пяць не падлазілі, вытыркаліся за абруч на палавіну таўшчыні, а то і на ўсю таўшчыню клёпкі.

— Займай бо тут...— Ясь двойчы на ўсе грудзі выдыхнуў паветра.— А я тут...— узяў другі нацягівач, заклаў «язык» за абруч, упёрся «пяткаю» ў суседнюю з Рыгоравай, самую адтапыраную клёпку.— Н-ну!

Націснулі на рычагі, топячы «пяткамі» пад абруч самыя ўпартыя клёпкі. Ясь другою рукою пастукваў абушком то па абручы збоку, то па клёпках, што не заняліся пад «пяткі» нацягівачаў, то па суседніх, то па рабры абруча зверху.

— Хоп! — скамандаваў Ясь: абруч узлез трошкі, захапіў усе клёпкі.

Паклалі нацягівачы на варштат, выдыхнулі... Рыгор выпрастаўся, адчуваючы, як аслабела трымцяць калені. А пабыў жа прысеўшы хвіліну ці дзве.

— Дзякуй, што памог,— сказаў бацька. На Рыгора не глядзеў.

Тут бы самы раз ім закурыць — для пачатку гаворкі. Пасядзець, папляваць пад ногі... Але бацька не курыў, а Рыгор курыў, ды кінуў: не цягнула яго пасля хваробы ні на курэнне, ні на выпіўку. Ні да Волькі. Тапталіся, адчувалі сябе няёмка, няўтульна, нібы стаялі на сіверы. Падзякаваў бацька, а Рыгору пачулася: ўсё, можаш ісці, добра, што адведаў...

Ясь крактануў і зноў узяўся за бочку. Прастукваў па абручы збоку — кругом, кругом, потым па клёпках знутры бочкі, падраўноўваючы. Пастукаў і па вяршках клёпак, асаджваючы ніжэй, а тады па рабры абруча — часценька, па некалькі разоў над кожнай клёпкай. Туга ішоў абруч, не налез і да палавіны свае шырыні, а ўжо ўеўся ў клёпкі, пагнуў сабою стружку.

— Малы...— зазначыў Рыгор.

— Нічога... Уціснецца...

— Металалом... Ямы ржа павыбівала...

— Хопіць на мой век.

— І заклёпаны слаба.

Бацька змоўчаў.

— Цячы будзе... Клёпкі не падагнаў добра.

— Замокне! Папастаіць з вадою, то...

— Не замокне... Вунь шчэлькі якія...— Рыгор ухапіў бочку, задраў яе вышэй галавы, паглядзеў на святло, нават трошкі надзеў сабе на галаву.— Во, каля дна... Каля кожнай клёпкі свіціцца...— Паставіў зноў на зямлю.— Гарох толькі ў яе сыпаць. Калі не падагнаны адна да адной клёпкі — ніякія абручы не памогуць.— Рыгор сам з сябе падзівіўся, як добра сказалася: за словамі быў і другі сэнс.

Бацька падцяў губы. З нейкай злосцю зноў застукаў па рабры абруча. Усё глыбей уядаўся абруч у дрэва, задзіраючы стружку, псуючы клёпкі. У некаторых месцах шына была такая саржавелая, што саслабелы беражок загінаўся, круціўся ў трубачку ці крышыўся.

Яшчэ ўдар, яшчэ... Дрынк! — абруч лопнуў, саспружыніў пад ногі ў габлюшкі.

— А што я казаў...— цыркнуў слінаю, стоячы ў прачыненых дзвярах, Рыгор.— Не так усё проста.

Бацька таксама плюнуў, кінуў сякерку на варштат. Не стаў падымаць абруч, трэпнуў рукою па штанах, рыхтаваўся выйсці. І Рыгор першы выступіў з дзвярэй на двор.

Ясь выйшаў і тут жа прысеў на лаўку пры сцяне.

— То ты курыш ці не курыш? — спытаў у Рыгора, нібы і сам намерваўся закурыць.

— Не...— наблізіўся да лаўкі, сеў побач, за які метр ад бацькі.— Тыя, што нагнаў, таксама лопнуць... Яшчэ па разу стукні — і капут. І не таму толькі, што ржавыя... Стаміўся метал... І метал стамляецца.

На гэты раз другі сэнс у Рыгоравых словах улавіў, мабыць, і бацька. Толькі аднёс гэтыя словы да сябе аднаго.

— Усё стамляецца... Час прыходзіць — лопае, рассыпаецца. Але жыве чалавек, то і адно думаецца, і другое. І так мяркуецца, і гэтак... А як лепш? От вочы ўжо саслаблі... І акуляры не памагаюць...

Можа, і больш чаго сказаў бы бацька. Але ўбачыў і ён, і Рыгор — хуценька ідзе ад мураванкі Настаса, нясе ў руцэ літровы слоік малака. Пачала гаварыць яшчэ здалёк:

— Во... Свежанькага...

— Нашто ж ты... Яшчэ ж ранішняе стаіць... І вячэрняе ўчарашняе абрыскло.

— А ты не запасай, а еш... Калі абрыскло тое — хай кісне, з картопляю добра яго... А гэтага, свежага, напіся...— Бацьку ў твар глядзела, а лавіла Рыгораў пагляд: дасць які намёк ці знак? І нічога не прачытала ў Рыгоравых вачах, мабыць, нічога ён не вызнаў.

— То нясі ў хату... Потым я...

Да варотцаў з вуліцы падышла Аўдотка, перагнула руку цераз верх, зашкробала пальцамі, ловячы зашчапку.

— Э-эт... От жа, ліха на іх...

— Чакайце, баба! — Настаса аддала ў рукі бацьку слоік і подбежкам кінулася адчыняць.

З’явілася з-за плота, нібы знарок падцікоўвала, і Дар'я.

— А мы вас прачакаліся,— сказала яна Аўдотцы за сябе і за Настасу.

Аўдотка і зімою, і летам хадзіла так, што абавязкова што-небудзь у адзенні было чорнае: ці хустка, ці спадніца, ці кофта. Сёння — спадніца і хустка.

Бацька здалёк яшчэ кіўнуў Аўдотцы, пайшоў з малаком у хату.

Устаў і Рыгор. Хай праходзяць... Цярпець не мог ён гэту дзівакаватую старую, якая ўсюды, просяць яе ці не, утыкала свой нос. Во, і сюды прыперлася... А левая нага босая!..

Размовы з бацькам не атрымалася. «Хай... другім разам...»

А цяпер — пойдзе. Толькі куды?

Так не хацелася ісці дадому!

 

4

Праз колькі хвілін Ясь выйшаў з хаты. Выцер бараду, пашорхаў далоняй па белай шчэці. Паглядзеў налева, дзе знік за прысадамі на вуліцы Рыгор, направа — куды пайшлі дваром жанчыны.

Зайшоў у падпаветку. Пастаяў каля бочачкі, падпёршы кулакамі бакі...

Рашуча ўскінуў бочачку над сабою, як нядаўна Рыгор, паглядзеў на святло.

І паставіў на варштат. Не «шуцейнае дзела» — зладзіць бочку.

Дзе тое долата? Дзе сякерка?

Сагнаў адзін абруч... Збіў і другі...

Клёпкі са звонам рассыпаліся ў бакі.

Ён падстругае клёпкі, падгаблюе. Калі нельга падціснуць — падгоніць, быць не можа! Толькі дзе вось дабыць моцную палоску на абручы?

Ён яшчэ зладзіць добрую бочку — быць не можа!

 

5

— Спіць? І даўно спіць? Трэцяя гадзіна. Гэта добра...— пракульгала па пакоях Аўдотка, зазірнула ў ложачак. Глядзела ў вушка Светы доўга, не будзячы... Што яна магла там убачыць без інструментаў?

Зноў выйшла на кухню...

— Хворым вушкам угору спіць... Нядобра...

— Ой, баба... Хіба вы забылі абуць адну нагу? Во, босая...— Дар’я ажно рагатнула.— То ўжо і другую разуйце, каб не кульгаць.

— Не, дзеўка, не забыла... Так сэрцу лягчэй. Насця, палі мне на рукі! — скамандавала Аўдотка, і Настаса з гатоўнасцю, паслужліва скрабанула па дне вядра конаўкаю.— Гэ, хіба ў вас куры калодзезь загрэблі?

— Я прынясу...— Дар’я хуценька падхапіла вядро. Яна спяшалася, каб не прапусціць чаго цікавага з таго, што збіралася рабіць Аўдотка.

— Можна было на двары, з рукамыйніка,— гаварыла Настаса і палівала бабе на маленькія, у чорных барознах і трэшчынах, далоні.

— Знойдзеш чаго парцянога,— гаварыла Аўдотка, старанна, з камічнай сур’ёзнасцю, нібы які доктар у бальніцы перад аперацыяй, намыльвала рукі.— Нямнога: на пядзю ўпоперак, на тры ўдоўж...

— У мяне паркалю ёсць трохі, навалочкі шыла — засталося. Тоненькі — гэтак рукамі не спрадзеш,— сказала Настаса.

— Не, лепш льнянога палатна, добра выцягвае... Калі ў цябе няма, у Дар’і папытаем. А воск ёсць?

— Ёсць! Воск ёсць, і праполіс ёсць, клей пчаліны. Тожа лякарства — бацька недзе вычытаў.

— Клей пакуль не трэба. Воск! Накладзі з паўфунта ў міску ці ў што... Растапі.

Настаса падала Аўдотцы, выняўшы з шафы, чысты ручнік. Рукі Аўдоткі пабялелі не намнога, чорныя парэпіны відаць былі здалёк. Выцірала старая так: скамячыла кончык ручніка ў далоньках, прамакнула зверху і адну, і другую — паклала за комін.

Прыйшла Дар’я з вядром вады, паставіла яго на табурэтку пры парозе справа.

— Дар’я, узялася памагаць, то памагай,— зноў распарадзілася Аўдотка.— Схадзі да Яся, хай адрэжа на пядзю ці на дзве калок. Тэўсць — як тронак у рыдлёўцы... І хай адзін канец звядзе. Састругае... акуратна, роўненька — як алавец востраць. Самы кончык каб быў, як сернік. Во... І сюды нясі! А яму не кажы — для чаго, а то яшчэ прыпрэцца.

Дар’я ходу з кухні, за ёю Настаса і бабка — у сенцы.

— Ой, а нашто той калок? Куды вы яго хочаце заганяць? — Настаса дастала з куфра тонкі сувойчык палатна, спуджана замерла з ім. Яшчэ матчынага палатна, ткалася мо гадоў пяцьдзесят назад.

— Што ты, што ты!.. Нікуды нічога не заганяцьмем. Рэж палатно, не стой! — Прысела на заслон каля пярэруба-кладовай.

Настаса паклала сувойчык каля Аўдоткі, сама пайшла ў хату. Недзе ў прыстолку швейнай машыны былі ножанкі.

Знайшла, вярнулася...

Аўдотка ўжо стаяла, палатна наразгортвала, накруціла на сябе — нібы якая індуска ці арабка.

— Тонка, хораша спрадзена... Сарочку з такога пашыць — няма нічога здаравей. А ад гэтай сіняцецікі ўсе хваробы!

Наста памагла ёй разблытацца, адрэзала кавалак.

— Некалі ў мяне было столькі палоцен, столькі палоцен! На калясцы вазіла на рэчку... І маці тады прала, і сястра меншая... панамочваем, парасцягваем — увесь луг беллю ўбелім...— Села зноў на лаўку, склала рукі на прыполе, замаркоцілася.— А Макарка мой зазлаваў... на бацьку майго... Не хацеў бацька аддаць мяне за яго: бедны Макарка быў... То што зрабіў той малахольны? Папсаваў мой пасаг: здратаваў палотны канём... Шыпы ў падковах... На рэшата папратыкаў шыпамі!.. Усе чысценька палотны!.. Ой, што тады заварылася-я-а... І сем’і, і сваякі — адны на адных... З каламі, з каменнямі. Падпалы рабілі... Ох-ха-ха... А я так любіла Макарку, усё яму даравала... Бацькі б’юцца, а мы ўцяком куды з сяла... Мілуемся-я-а...

У верандзе на пліце Настаса прыладкавала старую алюмініевую місачку з воскам. Глядзела, як жоўтыя ядравыя кавалкі губляюць форму, вадчэюць, спадыспаду, шыпяць і пухірацца. Глядзела, слухала бабу і ўсміхалася сама сабе: пра што ўспамінае старая! Пра каханне... Мусіць, і памірацьме чалавек, а пра тыя шчаслівыя хвіліны не забудзе. А ў яе, Настасы, ці было каханне? А мо проста пабаялася застацца ў дзеўках, выскачыла за бязногага ўдаўца з дзіцем?

— А выдалі за нялюбага...— уздыхнула Аўдотка.— Больш за трыццаць гадоў разам пражылі. Дзяцей пагадавалі... А нашто было радзіць-гадаваць? Вайна паела ўсіх...

Засопшыся, зайшла Дар'я з калком.

— Ці добры хоць? Не мог дацяміць, які нам трэба... І для чаго...

— Добры! Не будзі малую, Настаса... Пасядзім трошкі ў халадку... Сілком пабудзіш — вельмі ж галаве няздорава. Аж у мазгах коле...

Але пасядзець, пагаварыць не давялося. Брала Настаса з падаконніка лыжку і ўпусціла. Звону, бразгату! Светка адразу ж прачнулася, паклікала плаксіва: «Мам-м...»

— То ідзі, ідзі да яе... Мо ёй гаршчок трэба. А я сама...

Настаса пабегла ў хату.

— А ты — сюды, Дар’я...— Аўдотка пратупала да пліты.— Дзе твой калок? І палатно вазьмі, што адрэзалі. Будзеш пераймаць усё. Я скора памру, то трэба, каб хто ведаў...

Дар’я схапіла і калок, і палатно, падступіла бліжэй да пліты. На твары адбіваліся і страх, і цікаўнасць.

— Я столькі ўсяго ведаю! І замовы, і травы ўсякія... А от памру — і ўсё прападзе. Каб хто знайшоўся, узяў клятву на сябе,— то я перадала б, пераказала... Не ўсякі чалавек гадзяшчы для такога дзела...

— Ой, баба... Я, мабыць, негадзяшчая. Я вельмі баюся: а раптам што не так? А раптам — на ўрэд пойдзе?

— Во-о, растаў... Выключы пліту...— Бабка ўзяла анучаю за беражок міскі, хацела несці ў кухню, але пакінула на той жа канфорцы, дзе і грэлася.— Нашто ж думаць — на ўрэд? Ты думай, каб на дабро пайшло, не на шкоду. Тых, што робяць, ліхое травамі ці шэптам, я судзіла б па вялікай строгасці.

Бабка мачала палатніну ў вадкім воску і зацяжліва — «А-а-а-ах...», з нейкім задавальненнем і смакам ахкала: пякло ў пальцы.

— Дзяржы калок!... Гострым — да мяне... Ніжэй, што ты ў нос соўгаеш...— чукавала яна Дар’ю. Завостраную частку калка яна абгортвала намочаным кавалкам. Нібы майстравала высокую завужаную лейку ці кулёк на семкі. Палатніны хапіла абкруціць той калок разоў тры-чатыры. Краечак, каб не адставаў, прыціснула, прыгладзіла, прыклеіла рэшткамі воску.— Бач, як скоранька загус... Нясі ў кухню на стол. Паляжыць, застыне добра, тады вымем калок.

Дар’я, а за ёю Аўдотка таропка пратупалі ў кухню.

— Травы трэба доўга вывучаць. Ды цяпер і кніг многа па травах... От дзе шкоды нарабілі — ай-яй-яй... Гэта ж каму трэба, а каму і не трэба пачалі рваць, драць, таптаць... Не глядзяць, у якую пару рвецца, у якую пагоду, які месячык на небе... Панішчылі, паглумілі і карысці не займелі. Цяпер, каб знайсці якую зёлку, трэба ногі адбіць. Не скора адродзяцца травы...

— Ой, праўда, цётухна!

— Ты прыйдзі да мяне, Дар’я... У цябе пойдзе. У цябе душа добрая. Перапішаш, што я гаварыць ад падымку буду... ад пярэпалаху... ад ліхога вока... ад колікаў у жываце... Як качаць жывот хлебнымі галушачкамі, каб не балеў... Як увярэд навязваць... Як вывіхі ўпраўляць... Як рожу выкрасаць і выгаворваць...

Аўдотка сядзела пры стале на заслоне, рытмічна пакіўвалася ў бакі. Галаву трымала праменька і глядзела проста ў Дар'іны вочы. Гаварыла роўным голасам, нібы вада з-пад каменя гула-журчала, і ўжо гэтым заварожвала Дар’ю, і тая таксама паціху пачала ківацца ўправа-ўлева, зарыпела пад ёю табурэтка. І нібы штосьці падцягвала яе з табурэткі ўгору, наструньвала, адбірала волю.

— Я табе самыя лепшыя травы паказала б, як з імі што рабіць. Ад сэрца... Ад нырак... Ад печані... Ад катара кіндзюка... Возьмеш во такі пучок кузьмічовай травы, абпаліш на скаварадзе, каб трохі зрудзела. Разатрэш на парашок, замочыш у трох шклянках вады, тры дні хай нацягваецца. Потым закіпяці і астудзі, улей яшчэ восем шклянак гатаванай вады... Тады бяры яйка ад чорнай курыцы, абпалі і ператры з трыма лыжкамі соды — і ў тую ваду... Піць трэба па лыжцы пасля яды. На чацвёрты дзень палягчэе, ірвоты не будзе. Будзеш есці і кіслае, і салёнае... Ад жаночых хвароб многа ведаю... Ад укусу шалёнага сабакі — шаленец-трава ёсць, вішнёвенькім цвіце... Ад падучай хваробы... Ад падучай можна пярэпалахам лячыць. От як каго хаваюць... Падвесці хворага да самай ямы... Таўхануць знячэўку ў магілу... А можна парашкамі... Узяць з дзвюх парасят, малых, па два тыдні... Костачкі-храсточкі ёсць такія ў чэрапе... Высушыць іх, растаўчы, расцерці...

Дар’я, закалыханая яе роўнай, як гудзенне чмяля, гаворкай, была блізкая да страты прытомнасці. У роце высмагла, язык прыкарэў да паднябення: не варухнуць ім, не скаўтнуць,— як паралізавала.

— Ну — то што? — стала ў праёме дзвярэй з дзіцем Настаса. Паглядзела на адну, на другую.— Света сцішылася, возьме зноў засне... І Лявошка ото-то павінен быць... Не дасць рабіць, прымхі — скажа...

Аўдотка і Дар’я ачомаліся, варухнуліся.

— Гэта не прымхі... — устала бабка.— Не прымхі! Сядай во сюды... Дзяржы Светку, каб хворае вушка ўгору... І закрый кругом вуха ўсё, мо якая хустка старэнькая ёсць. А то яшчэ воск капне на цела. І вочы ёй прыкрываць будзеш, каб не бачыла агню,— яшчэ спужаецца...

— Ой, мо ёй будзе балець?! Ой, а... агонь нашто? — Настаса са страхам прыціснула да сябе дзіця. Трывога перадалася і Светцы, яна зноў захныкала.

— Не будзе балець... Лёгенька зробіцца, ажно засне. Дар’я, бяры сернікі — падпаліш, як скажу...

А сама Аўдотка ўзяла са стала тую нагорнутую на калок палатніну, лёгка выцягнула з сярэдзіны дзеравяшку. Кулёк-леечка быў моцны, нібы з бляхі.

— О, і кончык добры... Тоненькая дзірачка.

Настаса сядзела з дзіцем на заслоне, дрыжучы і войкаючы. Светку трымала на згібе левага локця тварам да сябе.

Аўдотка злёгку прамацала пальцамі вакол вуха, паправіла хустку-пакрывала. І ўставіла леечку вострым у вуха.

— Падпальвай... Скрозь па беражку...— прашаптала Дар’і. А Настасу прысароміла: — Ды не калаціся ты!

— Ой, не дай бог чаго,— хоць тапіся тады! — Настаса сама адвярнулася, каб не бачыць агню.

Лейка гарэла зырка, як факел, шыпела і патрэсквала. Завіваліся струменьчыкі пахучага васковага дыму. Светка спачатку айкала, парывалася ўстаць, а потым заціхла.

Усе сядзелі наструненыя, Дар’я вачэй не зводзіла з агню, забывала нават міргнуць. Аўдотка бязгучна варушыла губамі — шаптала замову ці малітву. У Настасы дробненька стукацела аб падлогу нага.

Дзверы ў верандзе, у сенцах і з сянец у кухню былі адчынены ледзь не насцеж. Але ніхто не пачуў ніякага стуку і рыпу. Не чулі і трэску Лявошкавай «тарахцёлкі» — пакінуў, мабыць, на вуліцы. І толькі як спатыкнуўся ён пратэзам аб парог, усе схамянуліся, уздрыгнулі. Лявошка пастаяў, у непаразуменні ўглядаючыся ў іх маніпуляцыі. Мармытнуў, расцягваючы: «Здрастуйця-я...» І раптам рыўком, шырока ступіў да Настасы, ірвануў свечку-лейку з вуха, шпурнуў пад прыпечак.

Настаса ўсхапілася на ногі, тулячы да сябе Светку, кінулася ў пакой.

— Во-он з хаты!..— голас Лявошкі сарваўся на хрып на першым жа слове.— Каб і духу!..— выставіў палку на дзверы.

Дар’я першая шмыгнула пад гэты «семафор».

Аўдотка ж пайшла нетаропка, падняла з-пад прыпечка недагарэлую лейку, разгарнула яе, сунула Лявошку як не ў самы нос:

— Глядзі! Глядзі, а тады ўжо крычы!

На палатніне, на тым месцы, дзе «лейка» была звужаная, чырванеў вялікі, ледзь не з напарстак, згустак гною і сукравіцы.

Не аддала, не пакінула Лявошку недагарэлы кавалак палатніны, ступіла ў сенцы.

Таропка праходзячы пад вокнамі дома, Аўдотка і Дар’я яшчэ чулі, як бушаваў у хаце ціхі і, здавалася, пакорлівы Лявошка:

— Я намеснік сакратара парткома! Ты гэта разумееш?! Варыць у цябе мазгаўня ці не?! На ўсю Дуброву сораму! Ты мне яшчэ абразоў начапляй, малебны ўстрой!

— І начаплю, як трэба будзе...

— Замоўч! Я не ўсё яшчэ сказаў!

Аўдотка і Дар’я наддалі ходу.

 

 

Раздзел трэці

 

1

Буславічы, калі параўнаць з Дуброваю, вёска зусім малая — трыццаць дзве хаты. Тут на вуліцы нават траўка-мураўка, пасуцца гусі, купаюцца ў кучах попелу і пяску пад платамі куры. На самай сярэдзіне, як калясьмі праехаць, травы няма. Сям-там, не ўсюды, праўда, растуць паўз платы бярозы і клёны. Некалі іх садзілі скрозь па вуліцы — рад каля аднаго боку, рад каля другога. Добра, калі захавалася палавіна. У тых дрэўцаў, што выжылі, ацалелі, на баках як высмакталі ці выгрызлі: пляшыны-правалы, напалову зацягнутыя губастай плоццю-карою. Таўставатыя ўжо дрэўцы, далонямі не абхопіш.

Каля хаты Пятра Сухавея, трэцяя з канца вёскі, дрэўцы ёсць толькі ўлева ад варот — уцалелі ўсе. Некаторыя дасюль яшчэ, хоць і тоўстыя, абгароджаны каламі, калы ўкручаны дротам. Управа ад варот цэментавы калодзеж, тырчыць ад яго ледзь не да сярэдзіны вуліцы выдлубанае з калоды старое карыта. Тут заўсёды п’юць каровы, калі вяртаюцца з пашы. Ваду наліваюць у карыта па чарзе, звычайна — сям’яне з той хаты, каму выпала гнаць чараду. Але часцей за ўсё рабіў гэта Пятрок Сухавей. Адзін! Выходзіў надвячоркам, за якую гадзіну да кароў. Круціў корбу спаважна, выліваў кожнае вядро яшчэ памалей — свяшчэннадзейнічаў. Усім сваім выглядам нібы паказваў людзям: во які я. Нават дзякі не патрабую, стараюся. Хоць самому хацелася, каб заўважылі людзі яго ахвярнасць і бескарыслівасць, ахкалі: «Ну й чалавек!»

Праўда, ён і любіў гэты міратворны плёскат, які ўціхамірваў душу. Вядро за вядром, вядро за вядром... Бывала, што з другога канца карыта, куды ёсць нахіл, вал за валам выкатваецца, плюскоча вада, а Пятрок усё лье і лье, нібы забыў пра ўсё на свеце. Урэшце сядае на лаўку пад плот, спаважна закурвае.

Ля карыта заўсёды гразка, усё спорана капытамі, ля канца, дзе выліваецца цераз верх вада, вялікая лужына. Гусі таксама любяць штодзённае абнаўленне лужыны, сыходзяцца з усяго выгану, гагакаюць, няйначай горача адабраюць Пятроў учынак. З асалодаю п’юць ваду, задзіраючы галовы, топчуцца лапамі ў прахалодзе, нібы яны ў іх смыляць і гараць ад доўгага шпацыру па сухім выпетраным выгане.

— Баба, ой смех! Гусі ў шкарпэтках... У шкарпэтках па гразі лазяць!

— Ага, ага...

Аляксана ўжо другі раз праходзіць вуліцаю ў канец вёскі. І за ёю пакорліва тупаціць Вова, меншы Лёнеў сын. Пастаіць Аляксана, агледзіць пашу аж да ўсохлай рэчкі-канавы, паўзіраецца за канаву. Чые там каровы? Ці не прыбліжаецца ўжо чарада? Большы ўнук пасе, падмяніў яе пасля абеду...

Магла б і не хадзіць, і не глядзець. Яшчэ першы раз ішла, то ўбачыла, што карыта амаль поўнае, можна і не даліваць. Але вярнулася дадому, пастаяла каля варотцаў — і вось зноў ідзе ў канец. Зноў чакае, што з'явіцца каля калодзежа Пятрок. Каб паявіўся, то зачапіла б, слова за слова — вывела б на патрэбную гаворку.

І прычакала — пачула за сабою віск корбы. Але яшчэ глядзела ў поле, хоць сама адлічвала вылітыя вёдры: «Адно... Другое... Трэцяе... Чацвёртае...» І ціхата, пайшоў дзядзька садзіцца на лаўку. Цяпер, мабыць, закурвае... Ну — цяпер можна.

Аляксана паварочваецца і ідзе ў вуліцу.

— Добры вечар вам... Я толькі-толькі збіралася падліць, а вы ўжо... Ну й стаханавец, дзядзька Пятрок!

Гэта Аляксана прагаварыла з сярэдзіны вуліцы, чакаючы, што скажа Сухавей.

— Гэ, хіба мне цяжка...— Пятрок запаволена, нібы таксама які абрад выконваў, выпускае з рота дым.

Во, цяпер можна падыходзіць бліжэй. За якія метры два ад лаўкі спыніцца, сказаць што-небудзь яшчэ.

— Вы ўжо накасілі сена?

— Але! Дзе ты яго вельмі ўхопіш.

— Па канаве! Вы ж летась нават прадавалі.

— Колькі я там прадаў — дзесяць пудоў. Выручыў проста чалавека... А цяпер не вырасла, адзін драсён і асот. Няма сена!

Цяпер ужо можна Аляксане садзіцца на лаўку.

— Добрую вы сабе работу найшлі. А мы ждом, калі ўжо нам намераюць якога шчаўя ці падалешніку.

— Летась добра панакошвалі людзі.

— Як хто.

— Справіла... усе паперы?

— Усе! Хай іх... З першага жніўня будзе ўжо ісці пенсія, сказалі.

— Ну во... А цяпер — замуж. Не перадумала ж мо?

Аляксана ўздыхнула:

— Вова, не лезь у гразь!

Вова ў гразь не лез. Ён падступаў бліжэй да гусей, выстаўляючы ўперад правую нагу. Крок... Яшчэ крок... Яшчэ паўкрока...

Гусыня пусціла ў лужыну гусянят — вялікіх ужо, падцыглястых, нібы мама дзяцей у пясок. А сама выбрала каля сярэдзіны карыта маленькае, чысценькае акенца вады, у якое густа капалі з карыта буйныя кроплі, і пачала прыхарошвацца. Плюхала нагою, спалосквала перапонкі ў чыстай вадзе і далікатненька, асцярожненька — драп, драп, драп — чухала каля правага вока сярэднім кіпцікам. Зноў плюхала, зноў — драп, драп, драп, драп... Тоненька, каб не замуціць вады, заняла, паднырнула дзюбаю, ускаціла трошкі вады на галаву, на шыю, страпянулася: «А-ах...» Гусак стаяў крыху наводшыбе ад гусыні і гусянят, бліжэй да Вовы. Шыю выцягнуў праменька ўгору. Пагрозліва ўскрыкваў...

«Не перадумала...» Гэта ж смех састроілі. Сам Ясь сядзіць у Пятровай хаце, саромеецца, а яго падаслаў у роспыты. Тое ды сёе... «Як ты глядзіш, калі... Ён, канешна, не маладзён, але ж... Але ж і ты не нявеста на выданні. Сышліся б пад старасць. Глядзелі б адно аднаго... Калі ты згодна, то і ў сваты неўзабаве прыйдзем. Баіцца ён зразу ісці — раптам прагоніш. Сарамаццё! »

— Вы на колькі, дзядзька, за Яся старэйшыя? — папыталася, хоць і так ведала.

— На тры... Мне праз два семдзесят, а яму праз пяць. Сама жаніх, хе-хе-хе... Кхы, кахы...

— Вы ж казалі — пасватаецца. А гэта маўчок?

— Ну... Мо няўпраўка якая... Ці мала што? А табе, Ляксана, нечага цяраць... Кроме сваіх цапей — як у тым Інтарнацанале... Горш не будзе, як тут, у сына! — Пятрок пускае кольцы дыму, а потым плюе пад ногі.

Што сказаць на гэта Аляксане? Праўда... Што праўда, то праўда, ад людзей не ўхаваеш. Не мёд ёй цяпер у Лёні. Гарчэй палыну...

 

Цяжка было маці ды на караваці,

Пакуль сына зрадзіла...

Пабіла ногі аб чужыя парогі,

Пакуль сына жаніла.

Закалоў сын свінку

Ды замкнуў у скрынку,

Каб маці не спажыла...

 

— Вы так хваліце... «Горш не будзе»... Хто ж гэта пойдзе, калі горш?

— Горка рэдзька — ды ядуць, цяжка замужам — ды йдуць.

— Гэта пра маладых.

— Ясь — маладзец яшчэ. Ясь — багатыр. Гэта я здрабнеў, не скажаш, што і брат родны. А старэйшы за мяне яшчэ быў — Конан, о-о, той двух такіх, як я, за пояс заткне.

— Ой, дзядзька...— павесялеў голас у Аляксаны: — Вы не курыце, а так дым пускаеце! Не ў зацяжку!

— Чорт яго вытрывае — усё ў зацяжку ды ў зацяжку. Трэба і ўлегца прабегчы.

Раптам каля лужыны важка, шугаста забілі аб зямлю крылы, крэкнуў гусак. «Ба-аба!» — спалохана крыкнуў Вова. Ён і хістаўся, і рэзка падаваўся ўперад, нібы яго патузвалі — «А-а-а-а... а-а-а!» — і з усёй моцы сціскаў шыю гусака. А той шыпеў разяўленаю дзюбаю яму ў твар, вырываўся і біў па Вове і па зямлі крыламі.

Аляксана як бач даскочыла туды. Сілаю расшчапіла хлапчуковыя пальцы, з плясакам паддала гусаку ступаком пад важкі жывот: «Гыля, каб цябе...»

— Ну, ты й футбалістка... Так і забіць можна! — не ўтрываў Пятрок. І гусак, і гусыня з гусянятамі былі ягоныя.

Вова ўсхліпваў і ўсё паўтараў з пярэпалаху:

— Кінуўся на мяне... А я хап! Укусіць хацеў... А я — хап!

Аляксана стрэпнула з Вовінай куртачкі пер’е, павяла за руку дадому. На лаўку больш не вярталася, не схацела чакаць і кароў.

Азірнулася, як успомніла, і ўсміхнулася:

— Дабранач, дзядзька.

Пятрок кіўнуў. Глядзеў услед ёй, дзівіўся — як матляецца на Аляксане спадніца! Як на калу...

— Хай сабе і дабранач.

 

2

Аляксана ішла дадому і не чула, што ідзе, што босыя ногі шлэпаюць па ўбітай, як ток, сцежцы, шалёстае па лытках спадніца... Яна чула толькі «ликующий» сярэбраны голас трубы з той далёкай далечы — з маладосці... Цераз поле, цераз балота, цераз сад, за тры кіламетры — са Старычаў. Нібы гэта падавала голас, выспеўвала яе мара.

Голас даваеннага далёка...

У Старычы пайшла замуж яе лепшая сяброўка — праз паўгода пасля Аляксанінага вяселля. А яна — не ўдава і не замужняя, з новым жыццём пад сэрцам аблівалася слязьмі, хадзіла з мяшком па межах у калгасным садзе, ірвала свінням малачай. Хоць хапала зелля на ўвесь выхадны, хоць быў грэх (нядзеля!) і маці адчытала яе за гэта. Але — пайшла... Абы з хаты, абы не чуць матчыных папрокаў і ўпічак. І чым далей адыходзіла ад вёскі, тым мацней голас трубы, узлятаў як не ў нябёсы, і ўжо адтуль, нібы адбіўшыся ад крыштальна-звонкага скляпення, ападаў уніз, разлягаўся па наваколлі, пагойдваў і пагушкваў на нябачных хвалях Аляксаніна сэрца, і раслі ў ім горнасць і боль. Як спынішся, не шастаеш нагамі па быльніку, то чуваць і рокат-вухканне тоўстай трубы — «Ру-ра-рэ... «Ра-ро-ру...», вытылінгванне скрыпкі і кларнета. Ігралі шулаўцы, знакаміты на ўсё наваколле аркестр. Шэсць чалавек...

А на яе вяселлі рыпаў адзін гармонік, і не стукацела, а пляскала па надарванай скуры бубна булавешка — як пранік па мокрай бялізне. Музыканты, самі сумныя і галаднаватыя, не вельмі стараліся каго развесяліць — абы адбыць. Маці шкадавала карміць іх з вясельнага стала («Пра кармёжку не было ўгавору!»), зварыла ім спецыяльную «музыканцкую капусту» — нішчымную, толькі і заскаромленую лыжачкай льнянога алею. Нават людзі папракалі маці: «Як жа так?! Не сарамацецеся!..» А яна сваё: «Даўней заўсёды так рабілі, і ніякага сораму не было».

Нявесела, абы збыць клопат, ішло вяселле. Маці прымушала яе плакаць, нават галасіць — «Так усе нявесты павінны рабіць!». Нявесела і закончылася вяселле. Не хадзілі ў хату да Івана, не пасылалі «прыданых». Не было ў Івана прытулку. Сірата Іван, жыў па чарзе па хатах, быў пастухом... «Не раўня ён маёй Аляксане... Не раўня!» — цвердзіла кожнаму сустрэчнаму маці. Нават на вяселлі, адкрыта, не баючыся, што пачуе Іван.

Хата іх была маленькая, з аднаго пакоя. Чвэртку месца займала печ. Палавіну — драўляны ложак паўз вулічную сцяну і палок — упоперак да яго, упрытык да печы. Ад цаладзённай мітрэнгі Аляксана валілася з ног, не лепш адчуваў сябе Іван. Каб летам, а не на коляды, то пайшлі б начаваць дзе на сена. А так... Прыбіў Іван да ложка з краю біла кій, увагнаў у сцену цвік. Разапнулі на аборцы посцілкі, адгарадзіліся, хоць і бурчала маці: «Не смяшыце людзей... Даўней па дванаццацера ў хаце жылі, і жанатыя, і нежанатыя...» — «Дык то ж даўней... Цяпер не той час»,— не выцерпела Аляксана.

І не нацешыліся яшчэ самі сабою, не паспалі мо і гадзіны, як маці паўспорвала абаіх. Хоць стаяла зіма і ніякай пільнай работы не было. Яна знаходзіла ім работу, камандавала і ганяла з нейкай злараднаю асалодаю, асабліва Івана. Быццам у хату прыйшоў дармовы парабак, і гэты парабак у дадатак яшчэ і правініўся перад ёю. Аляксана прала воўну, а Іван паабколваў лёд каля калодзежа, выграб і выкідаў за платы з двара ўвесь снег, да самай зямлі (і маці тут жа палаяла яго: «Як жа саньмі заедзеш, калі трэба будзе?»). Нанасіў вады — заліцца можна, раскалоў са злосці дзве сукаватыя калодкі, што валяліся мо гадоў дзесяць і на якія ўжо махнулі рукою. Маці ж абарвала посцілкі, абламала кій на другі дзень. А вечарам загадала Аляксане: «Са мною ляжаш! Ад сцяны!»

І кожную ноч так клала з сабою. І праз усю ноч чула Аляксана, абліваючыся слязамі, як варочаецца на ложку, нібы мулка ляжаць, Іван, як горка ўздыхае. Зрэдку ўдавалася пад раніцу прыспаць здурэлую старую, перабрацца на яго ложак...

А вясною саракавога падаўся Іван упрочкі. Ён яшчэ не ведаў, што яна цяжарная. Завербаваўся недзе на Урал будаваць завод — блізкі свет! Ні пісьмочка не прыслаў, як камень у ваду шчабоўкнуў... Ці жывы, ці мо ў вайну загінуў — ніхто не ведае. Да вайны ў НКВД пасылала пісьмо, каб памаглі расшукаць Івана. А тут і вайна нахапілася, немцы прыйшлі. Пасля вайны ў Міністэрства абароны пісала. Адтуль спыталі: у якім годзе, якім ваенкаматам прызываўся? А што яна магла напісаць, што яна ведала?

Рос Лёня, гадаваўся без бацькі. Бабка, пакуль жывая была, выхоўвала ўнука па-свойму: «Не слухай маму, дай ёй дулю... Яна мяне таксама не слухала. А цяпер дзе твой бацька? Сабакам сена косіць...»

Хата, у якой яны цяпер жывуць, новая. А са старое скідалі на задворках хляўчук-прыбудоўку. Ставіў новую Лёня, будучы ўжо шафёрам — і жанатым, з дзецьмі. Валачыў дадому ўсё, што толькі мог запарваць. Прасторная хата, дом, а не хата — восем на дзесяць метраў. А матцы знайшлося месца толькі ў запечку, у кухні. Аляксанін тапчан засунулі ў цемрань, завесілі драпястаю посцілкаю ад людскіх вачэй...

...Чым бліжэй падыходзіла яна да хаты, тым больш глушэлі і перарываліся ўяўныя клікі трубы. Вось і зусім заглухлі... «Дурніца ты, дурніца...— уздыхнула Аляксана.— Хто ж гэта цяпер табе сыграе на трубах!.. Якое ж можа быць вяселле!.. Ды каб яшчэ з трубамі!»

Але ўвесь вечар, што ні рабіла, што ні думала, пра што ні гаварыла з дзецьмі, з Лёнем ці нявесткаю, час ад часу ўрываўся ў яву жураўліны покліч трубы.

І спаць забралася за сваю посцілку, змораная дашчэнту, а ўсё чула гэтыя трубы, і сон яе абмінаў.

Заснула толькі пад раніцу з летуценнай усмешкай на вуснах...

 

3

Брыгадзір Каляда звычайна даваў нарад каля канюшні. Мо таму, што яна была бліжэй да сярэдзіны Дубровы, а мо па звычцы: так рабілася з тых часоў, калі коні значылі для гаспадаркі ўсё, калі тэхнікі ў калгасе амаль не было. Сюды і прыйшоў раненька Ясь, думаў, што застане, як і ў тыя гады, гаманлівы натоўп. Ажно нікога і нічога. Не вісела нават на сцяне каля кладоўкі паперка-нарад — што каму рабіць. Усе і так ведалі яшчэ звечара. Калі і падыходзіў хто цяпер да брыгадзіра, то перакінуцца словам ці закурыць. З машыннага двара далятала татахканне і гуд матораў — раз’язджаліся касілкі, валкавацелі, стагакіды, цюкавальшчыкі, аўтамашыны.

— Ты мо ўсіх коней ужо расправіў,— сказаў Ясь, падаючы Калядзе руку.

— А куды іх... распраўляць. Пяцёра падвод на луг баб павязуць, сена варочаць. Астатніх на пашу... Будзем, казаў Дзеньдобры, яшчэ чатырох на мясакамбінат адпраўляць.

— От дажыліся... Каб хто да вайны сказаў, што такое будзе — вочы выдралі б.

— Ну. Раней хоць бульбу коньмі абганялі. А цяпер і гэта трактар робіць. Усляпую. У асноўным для патрэб калгаснікаў трымаем коней,— у голасе Каляды былі інтанацыі самога старшыні.

— Дай мне сёння якога... Ну — не стаенніка, але каб у целе... І каб рухавы...— Ясь, бянтэжачыся, па-хлапчукоўску шморгнуў носам.

— Аг-га-а...— разумеючы, працягнуў Каляда.— То мо і брычку? — Брыгадзір гадоў на шэсць маладзей за Яся, але трымаўся з ім на роўных. Пасля такіх слоў з лёгкім усмехам глянуў Ясю ў вочы. Але не пачакаў адказу ад «жаніха», дадаў: — У Піліпа саломы возьмеш з кладоўкі, вытапчы вазок добра. І травы ўкінь, накошаная ёсць... Не скора ж ты там завінешся? — Каляда ўсміхнуўся яшчэ шырэй, на кастлявым твары нарабілася маршчын.

— Паеду... Кхым... Мо сёння і перабяру сюды. Калі згадзіцца... Не шуцейнае дзела.— Ясь выцер далоняй узмакрэлы лоб.

— Згадзіцца, Іван Іванавіч! Усё будзе а’кэй, як мой зяць гаворыць. А калі якая няўпраўка будзе — на падмогу кліч. Не кінем у бядзе! — Каляда рагатнуў, і Ясь збянтэжыўся яшчэ больш: брыгадзір рабіў непрыстойны намёк.

— Дзе там... пра такое думаць! — і сам змушана засмяяўся.— Хоць і ты, Кастусь, у гэтым дзеле ўжо не памочнік.

— О, не! Не кажы... З маладою жонкаю і сам маладзееш.

— Дык то з маладою... От абы каб аднаму не кукаваць. Жонка ёсць жонка, не ўсякая дачка так дагледзіць.

— Не злуйся — я так. Я й сам ужо не герой... больш языком...— І Каляда прымірэнча дадаў: —То што — і вяселле будзеш спраўляць?

— Адчапіся ты з гэтым вяселлем! — махнуў на яго Ясь, пайшоў у канюшню.

— Кветку запражы! — крыкнуў наўздагон брыгадзір.

...Да Буславіч кіламетраў восем. Кветка трухала рухава, ахвотна, ледзь толькі Ясь паварушваў лейцамі. Спачатку гравейкай, потым па «стаўбавой» за Капуснікі, а потым звярнуў і на палявую. Праз які кіламетр збегла яна на грэблю-загату, каля якое разлілося нешырокае, але доўгае, гектараў на пяць, возера. Самую грэблю вада павыгрызала, павыломвала, кавалкі абрушыліся ўніз. У прыбоі жаўцеў намыты пясочак. Скрозь каля гэтых вырвішчаў стаялі і сядзелі з вудоўямі дарослыя і дзеці, нават жанчыны. «Відаць, з горада, адпускнікі...» — вызначыў па адзенні Ясь. Раз-пораз рыбаловы размахвалі сваім прыладдзем, і ў паветры штосьці паблісквала. Спыніў кабылу, здзіўлены.

— І што — ловіцца?!

— Ловіцца...— паказаў локцем вышэй на бераг, на вядро, малады мужчына.

Ясь спачатку перагнуўся з брычкі, але нічога ў вядры не разгледзеў. Злез на дол, павярнуў вядро к сонцу. Разам з вадою важка баўтануліся карасікі і карпы — з палавіну далоні, з трэць.

— Хэ... Глядзі ты...

Сеў зноў, цмокнуў на Кветку.

Дзе канчалася грэбля, груба дзёрся ўгору пагорак з сасоннікам на хібе, а пад узгоркам, на ўтравелым паплаўцы, і нават пазашываліся між дрэўцаў, чырванелі, сінелі і зелянелі легкавікі, стаялі дзве палаткі. Каля аднае гарэў агонь, і нейкая маладайка ў лёгкім сарафанцы, з голымі плячамі і рукамі, памешвала ў кацялку варыва. Потым разагнулася, павярнулася ў бок рыбакоў.

— Коля! Дзеці! Юшка зварылася! — звонка разнеслася над гладдзю вады.

Ясь адчуў пякучую зайздрасць. Як у людзей усё добра і бесклапотна! Адпрацавалі адзінаццаць месяцаў — і законны адпачынак... «Хітрун, ох і Хітрун! Недарма ў яго такое прозвішча... Наш Дзеньдобры не дадумаўся да гэтага — ні возера, ні карпаў... А той білецікі адпускнікам прадае. Рубель за дзень — хоць злавіў, хоць не злавіў. Але ж ловяць людзі, ды яшчэ ж як!»

Кончылася грэбля, не так стала падчэкваць на рысорах, пад шынамі зашуршаў пясок. Кветка натужна цягнула брычку ўгору, у хвойнік. І Ясь успомніў, як аднойчы ехаў ад Пятра (той сына жаніў) і натрапіў у гэтых хвойках на грыбы. Але ж столькі высыпала маслякоў — ступіць не было дзе. Прывязалі каня за дрэва, разаслалі на зямлі брызентавы плашч і скалупвалі без нажа, кідалі на яго адны шапачкі. Жонка, Сарафіна, так змаглася, стараючыся (і ракам хадзіла, і на каленях поўзала), што села каля воза, схапілася за сэрца і ўсё зяпала ротам, як тая рыба на пяску. Прывезлі грыбоў пудоў тры, а не ведалі толкам, што з маслякамі рабіць, ніхто не падказаў, што шапачкі трэба лупіць. Адварвалі і смажылі нялупленыя, і дзівіліся, чаго яны гарэняць? І за што іх людзі хваляць? Здаволіліся адною скаварадою, астатнія за хлеў выкінулі...

Добра пражылі з Сарафінаю. Дзяцей пагадавалі, унукаў прычакалі...

А пра другую жаніцьбу Ясь спачатку і думаў і не думаў, надумваў і зноў перадумваў, наважваўся, рашаўся і зноў вагаўся. Падбівала яго на другую жаніцьбу Аўдотка. І ён не крыўдаваў на яе за гэта падбухторванне. Яна была свая ў кожнай сям’і. Раней, як менш было дактароў, яна і роды прымала. Яна і хавала людзей, лепш за яе ніхто не ведаў, як пакамандаваць. Аўдотка і надудзела яму ў вушы: «Нягожа аднаму мужыку век дажываць... Нядобра... Дзічэе тады мужчына... Што ад дачкі аддзяліўся — добра. У маладых і клопаты маладыя — не перашкаджай... Але аднаму жыць? Не, не, не... І доўга не тапчыся, не чухайся: намерыў — і ўдыр! І пра Сарафіну не думай... Мёртваму — пухам зямля. А жывому — жывое!»

Гэта было пасля нядаўняй паездкі да Пятра, пасля розведаў. І, можа, яшчэ вагаўся б не адзін месяц, каб не гэты візіт Рыгора... Яго падсміхванне з новай «бочкі», якую ён хоча змайстраваць. «А ў самога і старая рассохлася, вось-вось рассыплецца, і новай няма... А я змайструю, я — зладжу!» — шаптаў Ясь зацята і з нейкай пагрозлівасцю.

Разумеў ён і другую прычыну, якая прывяла Рыгора. Раней, і здаровым будучы, не вельмі заглядваў. А гэта ж... «Пакрыўдзіў, лічыць, я яго... Дасюль не можа забыць. А ён мяне не пакрыўдзіў? Згнюсіў, можна сказаць, на ўвесь раён. У Слуцку нават ведаюць... На бацьку — у суд!.. Але ж я не помню злога, я сплаціў яго долю... А колькі сякераю памахаў, пакуль складвалі яму хату! А сталярку яму ўсю новую зрабіў — за дзякуй... Ды нават дзякуй не сказаў, дальбог жа! Чаркаю ўсё хацеў адбыць... Настаса, то ў самым большым выйгрышы, канешна... У Настасы дом — як крэпасць. Трэба перапісаць на яе — хай... А ў Федзі нічога няма. Каб, скажам, дзе ў Мінску жыў, то даў бы на капераціўную кватэру...»

Гайданулася брычка, трапіла кола ў прамоіну-калдобу. Падгушкнуўся Ясь, пачэкаўся — брычка доўга не супакойвалася.

 

Як я е-ехаў да яе-е-е-е-е —

Бры-ычка на рысо-ора-а-а-а...

                                                                                    ...ах!

А прыехаў ад яе-е-е —

Хата на падпо-орах!

 

Ясь страпянуў галавою: «От напасць...» Але мелодыя настырна лезла ў вушы, выплывала з памяці. Сашка Рыгораў прыдбаў недзе пласцінку «Песняроў», усім вушы прасвідраваў, круцячы.

«А ў Аляксаны хата не на падпорах... Бачыў, як прыязджаў. Добры дом... Толькі не яе — сын паставіў».

«Аўдотка забягала... У той дзень, што і Рыгор...

З Дар'яй... Зноў прыставала: «Чаго сядзіш карчом? Чаго не варушышся?» — «То от жа варушуся, во... еду! Бачыш! — звярнуўся ў думках да Аўдоткі, папікнуў: — Намерыўся! І ўдыру!»

І адразу ад такой храбрасці захаладала пад сэрцам: «Як яно будзе? Як павернецца?»

 

Як я ехаў да яе-е-е-е...

Эх-ха...

 

 

4

«Вылежваюцца... Маці для іх кухарка, маці — парабчанка... Устань... навары... падай... прыбяры... Дагледзь усё — і дзяцей, і жывёлу... Ды яшчэ ж — «не так наварыла, нясмачна. Не так падала...» Калі ўмееш смачней — вазьмі ды навары. І я пад'ем гатовага, і слоўца не скажу. А то і есці з-за работы няма калі — адно толькі спытваеш цэлую раніцу, каштуеш... Жывот перабаліць, перакруціць — не жыў бы, здаецца. Сала, бачыш, хутка ідзе... Купляй прысмакі — прысмакі буду гатаваць. «Сала паядаеш...» То еш сам! Чаго ж перакорпваеце яго на скаварадзе па тры дні? У карыта, свінням выкідваць? А я і глядзець бы на яго не глядзела... Печань ад яго толькі баліць...»

Аляксана таўклася пры печы, і такія думкі раз’ядалі ёй душу. Як бы хацелася ёй ад усяго гэтага адпачыць — госпадзі, божа! «Хай бы Валя сама і дагаджала яму...»

«Каралева бо такая... На кнопкі націскае ў канторы, нават не лічыць сама, машынка лічыць. Пакажы мне, то і я патыркаю пальцам, невялікая навука. Ты от тут пакруціся, дома, ды яшчэ на работу збегай — тады будзеш гераіня...»

— Лёня, уставаў... Уставайце снедаць! — Перайшла пакой, прачыніла дзверы ў спальню.— Людзі ўжо гамоняць пад плотам...

Яшчэ, праўда, ніхто не гаманіў, толькі адзін Пятрок Сухавей праходзіў з касою міма, спытаўся: «Куды сёння Лёня з машынаю?» Мо таксама хацеў пад’ехаць. Але не чакаў транспарту, пасунуўся пехам на свае канавы.

Думкі яе перакінуліся на ўчарашнюю размову з Пятром. Рупілася каля печы падавала сняданак, рабіла ўсё, як заведзеная, і, здаецца, нічога не чула і не бачыла на кухні, усё перабірала ў думках Пятровы словы і тое, што сама яму сказала. Труб, сярэбраны голас труб больш не чула. Была гнятлівая нуда і неадольнае жаданне вырвацца з гэтае хатняе кабалы, пажыць на старасці новым жыццём. «Вольным» — гэтае слова не адважвалася вымавіць нават сама сабе. Якая можа быць воля — замужам? А мо ў нейкай меры і воля?.. Ад мужыка многае залежыць.

«От... Хай адны пакруцяцца... калі маці не можа ўнаравіць. А закруцяцца! Насыплю ім солі на хвост! Пытаў Лёня пасля тых Пятровых розведаў — ці праўда... Адбрахалася: яшчэ бог-бацька ведае, што і як. Дык рагатаў, як ускрыкваў, голаў закідваў на каўнер. «Замуж! Валя, ты чуеш?! Гэта ж дадумацца — замуж! Жывот парвеш ад смеху...» А што запяе, як пабачыць сваты? Во закруціцца, не да рогату будзе!»

«Ой, не радуйся... Мо яшчэ ніякіх сватоў не будзе...» — але ад такой думкі-перасцярогі рабілася млосна на сэрцы. Не можа быць, каб не пасватаўся... Яся яна трохі ведае — сур’ёзны чалавек, не шантрапа. «Самастаяцельны... Салідны... Пятрок мітуслівы, у яго сур’ёзнасць не выходзіць. А ў Яся сама сур’ёзнасць. Бачыла яго, як на вяселле прыязджаў да Генадзя, меншага Пятровага сына. Аж любавацца хацелася: і гаворыць — спаважна, і ходзіць — спаважна... Як бы і не калгаснік, а... дыпламат... ці як іх...»

Уявіла, як яна пойдзе з такім чалавекам рука аб руку, і ад хвалявання затуманілася галава.

«Маладыя цяпер і без пасага сходзяцца і жывуць. Многія самі ўсё набываюць, з капейкі... А што Ясь запатрабуе? Хоць бы не загарадзіў вялікі пасаг... Сам то ён багатыр — Пятрок казаў. А што я вазьму з сабою? Што Лёня дасць? Нічога са старое хаты не асталося — з абстаноўкі. Валя ўсё муштруе Лёню, каб па-гарадскому ў хаце было. Шафы чорныя, хоць глядзіся... Тэлевізар на ножках... Дурная, якая я дурная! Хоць бы трохі грошай прыхавала, не аддавала ўсе Лёню... Ні адна маці ў свеце так не робіць. Наадварот, мацяркам аддаюць дзеці грошы... А цяпер сышчы ў яго паспрабуй, вырві... І капейкі не дасць! На жыўнасць трэба біць — ёсць карова, цяля... Мо цяля прасіць? Свіння, двое падсвінак, парасяты... Зелля толькі не набрацца... Парасят дзевяць... Парасят хоць бы парачку... Цікава, якая ў Яся гаспадарка? І ён жа ад дзяцей аддзяліўся... Што яму аддзялілі? Нічога пра гэта Пятрок не казаў... А мо і Ясь не багатыр, а гол як сакол? Во збярэмся — два сокалы пара...»

Не, не трубы чуліся Аляксане. Ад трывогі і ўзрушанасці яна не знаходзіла сабе месца. Даўно ўжо і Лёня, і Валя на рабоце. Вось дачакацца б толькі, каб усталі ўнукі, іх пакарміць...

Сядзела Аляксана за сталом на кухні, села нібыта снедаць, а нічога не лезла ў рот. А мо пабудзіць дзяцей? Хопіць ім ужо, выспаліся... А тады ўжо сыдзе куды з хаты, бо не вытрываць на адным месцы, не выжыць.

Недзе пад адзінаццаць гадзін, адправіўшы большага ўнука ў школу (збіраўся іх клас палоць градкі на прышкольным участку), а Вову, па звычцы, прыхапіўшы з сабою, Аляксана выйшла на вуліцу. У адзін канец вёскі паглядзела, у другі. Пайшла ў той бок, куды несвядома цягнула — міма Пятровай хаты. Можа, што праясніцца, мо ўжо вярнуўся Пятрок з кошлі...

Абыходзіла на вуліцы карыта і гразь каля яго і наважылася, калі не вярнуўся Пятрок, выйсці за канец вёскі. «А можа, і на балота схадзіць? Пагляджу, якая ў яго сёльта трава... Накошвае трохі ці не...» І толькі абмінула карыта, як убачыла свежы след калёс. Уначы трошкі пакрапаў дождж, і на падзяўбанай, у цёмных воспінах, зямлі гэты след выпрасаваўся выразна і бела. Чатыры асобныя палосы ад чатырох колаў, і заварочвалі яны на двор Пятра. «Мо Пятрок вярнуўся з кошлі, мо паедзе па сена...» — паспела мільгнуць у галаве. Але тут жа спатыкнулася на роўным месцы: на Пятровым двары стаяла брычка. Конь выпражаны і павернуты ў аглоблях, перабірае ў брычцы траву. Салома ў задку брычкі заслана паласатаю посцілкаю... Скмеціла, што адчынены і дзверы адрынкі, адтуль далятаюць мужчынскі і жаночы галасы. Жаночы — Пятровіхі, Зосі, мужчынскі — не Пятроў. Не!..

«Прыехаў-такі... Ясь прыехаў...»

Ісці далей? А куды? Мо бегчы на канаву, гукаць Пятра? Можа, і ён яшчэ не ведае пра госця.

Прайшла колькі крокаў саслабелымі нагамі... «Не, не, не, не... Здурэла?!» — Аляксана крута павярнула назад.

Імчала зноў міма двара подбегам, не заўважаючы, як тупаціць побач, спатыкаецца, уплёўшыся за спадніцу, Вова. Касіла вочы на Пятроў двор, у канец яго: там выйшла ўжо з граблямі Зося і штосьці гаварыла, павярнуўшыся тварам у дзверы адрынкі. Адтуль высоўваліся яшчэ адны граблі, выступала вялікая мужчынская нага ў хромавым боце.

«А госпадзі... Чаго гэта мяне так трасе? І ў дзеўках так не хвалявалася, як за Івана ішла...» — Аляксана прыпусцілася яшчэ шпарчэй.

Дома схапіла матыку-драпач і ўскочыла ў агарод. Усё расло ўжо, лапушылася, не ўлезці між радкоў, а яна секла і секла... Перагрэбвала пасечанае, штосьці выбірала. Але не бачыла добра — што секла. Мо буракі, мо гуркі. Не заўважыла, што выбірала з насечанага: мо зелле, мо тыя ж буракі ці гуркі...

 

5

— Добры вечар вам! Ці рады вы нам? Хоць рады, хоць не рады, прыйшлі палоць вашы грады! — ступіў цераз парог у хату і адразу сыпануў прыгаворкамі Пятрок. Дзверы пакінуў адчыненыя, і ззаду яго таптаўся, паглядаючы то з-за правага, то з-за левага пляча, Ясь. Не хапала духу зрабіць яшчэ адзін крок.— Добры ў вас род, добры агарод... Ой!..— усклікнуў Пятрок і адхапіў нагу, хіснуўся, кульгануўшы, у качарэжнік. Гэта ступіў-такі цераз парог Ясь і... якраз яму на пятку. Дзярнуў, мабыць, добра, бо Пятрок забыў пра гаварэнне, а паставіў сумку, падагнуў нагу, закруціў туды, як певень, голаў — абгледзеў абадранае месца, памацаў.

Можа, і неспрыяльны момант быў на сваты. Мо трэба было хоць на гадзіну, хоць на паўгадзіны пазней, бо Валя сама карміла на кухні дзяцей (сядзелі тыя пры стале і брыкалі адзін аднаго нагамі). А Лёня, прыхаваўшыся за посцілку-занавес каля Аляксанінай пасцелі і агаліўшыся да пояса, змываў з сябе копаць і пыл. Аляксана ж, прычапурыўшыся зараней, сядзела ў гасцінай і глядзела па тэлевізары праграму «Час», хоць нічога, здаецца, не разумела з чутага і бачанага. Як пачула на кухні Пятроў голас, усхапілася адразу. Стала ў дзвярах, учапілася за штору. Якой музыкай гучалі для яе сватавы словы! І як усё было хораша, па-старому, гэтак, як вялося спрадвеку... Выглянуў у непаразуменні з-за посцілкі Лёня, скамлычаныя мокрыя валасы прыліплі да лба, здзьмухвае з губ ваду. Павярнуліся да прышэльцаў, паразяўлялі раты дзеці. А Валя тыкнула ад смеху, але прытуліла рот рукою — пачакала, што будзе далей.

І Пятрок, ачомаўшыся, зноў сыпануў:

— У вашым родзе, у вашым агародзе ёсць чырвоная кветачка — вяргіня. Можа, хто яе і абміне, можа, хто і пакіне. А мы хочам вяргінечку сарваць і з сабою забраць... Вітаем вас, ягамосьці, прыміце нас на госці!

Валя зноў чмыхнула, панесла на прыпечак скавараду, але спачатку ішла проста на старых, і тыя ажно адступілі на паўкрока назад...

Звычайна, калі прыходзяць сватаць дзяўчыну, то бацькі запрашаюць: «Просім! Просім! Праходзьце далей у хату...» А тут усё было перамешана, павінны былі, раз такая справа, запрашаць Лёня і Валя. Але тыя маўчалі, мо не ведалі, як у такіх выпадках што робіцца. Тады Аляксана сама паклікала сваты далей:

— Добры вечар і вам! Праходзьце да гасподы!

Цяпер ужо і Пятрок і Ясь таптануліся ў парозе смялей, пацерлі падэшвы аб звязаны кручком з трантаў палавічок. У Пятра на нагах былі туфлі з вострымі, як падвірка, насамі (пэўна, колісь скінуў іх, не стаў насіць унук). І трэба ж так здарыцца, што востры нос левага туфля як знарок знайшоў дзірку ў палавіку і глыбока ўлез у яе, ублытаўся. Пятрок, цярнуўшы, хацеў ступіць далей, але... расцягнуўся на падлозе, грукнуўшы не то сумкаю, не то старымі касцямі. Нага вылузалася з туфля, туфель застаўся ў палавічку. Пакуль Пятрок вохкаў і падымаўся, заглядваў у сумку — ці ўсё там цэла, Ясь выблытаў туфель, падсунуў да братавай нагі — «Абувайся!».

Лёня і Валя рагаталі, пабраўшыся за бакі... Збянтэжана пакашліваў Ясь, не асмельваючыся выходзіць наперад Пятра. Урэшце Пятрок даў рады туфлю, прайшоў міма Валі ў гасціную, за ім, тулячы рукі да бакоў,— Ясь. А тут і Лёня адхінуў штору, зайшоў следам. Тоўхаў кулаком падол рубашкі ў штаны, падцінаючы жывот, мераў поглядам то аднаго, то другога. А старыя тапталіся, паварочваліся, як на агледзінах...

— Во-о... Пагуляюць дзяды ў нас...— сказаў Лёня.— Скора міравецкі дзюдзякціў пачнецца. Пра разведчыкаў!

— Сядайце, калі ласка, сядайце,— змякчыла яго тон Аляксана.— Хоць сюды, на крэсла... Хоць на канапу — тут лацвей і мякчэй. Во тут — пры печы...

— Пры печы лепш... Або на печы! — ужо не толькі з намёкам, але і з выклікам сказаў Лёня.

Міма іх праз пакой пратупалі ў спальню, хныкаючы, дзеці: «І мы, кіно... хочам...» Іх гнала, падштурхоўвала ў спіны Валя: «Я от вам дам кіно... Такое кіно будзе — не захочаце!»

Пятрок першы сеў на канапу, справа ад дзвярэй, паказаў далоняй, палопаўшы па канапе, месца Ясю. Аляксана села на крэсла злева ад дзвярэй, каля швейнай машыны. Усе моўчкі ўтаропіліся ў тэлевізар, быццам і сапраўды дзеля гэтага сабраліся сюды.

Калі Валя з дзецьмі заціхла ў спальні, Пятрок пакашляў і пачаў зноў:

— Мы прыйшлі пасядзець, мы прыйшлі паглядзець... Патаргаваць куніцу, красную дзявіцу... Кахе-гм... Кых-гм...— закашляўся стары: ніяк не вязаліся яго словы пра «вяргіню» і пра «куніцу, красную дзявіцу» з тым таварам, які яны хацелі вытаргаваць.

— Штосьці я вас, дзядзька Пятрок, не разумею...— падышоў Лёня да тэлевізара.— Ач ты, дождж на заўтра сказалі... Мо вы заблудзілі? — пераключыў праграму, пайшоў ад тэлевізара назад, гледзячы ў вочы Пятру.— Вам да суседа трэба было. У іх ёсць «красная дзявіца»... чырвоная, кроў з малаком... Толькі трохі касавокая... А ў мяне двое сыноў і тыя яшчэ малалеткі...— стаў побач з канапай, пачаў прычэсвацца.

А з экрана ўжо вытрашчыла вочы дзеўка, прыцэлілася з пісталета ў Яся, у Аляксану, у Пятра, і чорная зрэнка дульца шырылася, зеўрала, як бы напаўзала на кожнага...

— Ага... Дождж ідзе не там, дзе просяць, а дзе косяць, не там, дзе ждуць, а там, дзе жнуць,— загаварыла Лёню зубы Аляксана.

Пятрок паставіў на пяткі свае вастраносыя туфлі, паківаў наскамі ў бакі. Ясь пачаў выціраць чырвоны твар насоўкай. Засоўваў яе назад у кішэню і тузануў ззаду за Пятроў пінжак (таксама, відаць, сынаў). Ці хацеў падспешыць брата, каб выручаў, ці даваў знак, каб зусім пайсці, як пабітым палкаю. І тады Пятрок дастаў з сумкі паўлітэрку «Экстры», кансервы і клінковы сырчык, загорнуты ў вырваны са сшытка двайны ліст. Данёс гэта да тэлевізара і прыладкаваў на невялікі круглы столік. Вярнуўся да сумкі, выцягнуў доўгі, затканы на канцах узорамі-арнаментам, ручнік, ускінуў цераз плячо, завязаў накрыж.

— Не хочаце даваць дзявіцу, забярэм жар-пціцу...— не здаваўся ён, не збіваўся з тропу.— Аляксана, б’ём табе чалом...— пакланіўся ёй Пятрок і, трошкі павярнуўшыся, зашаптаў да Яся: — А ты чаго прыкіпеў? Кланяйся, прасі яе ў жонкі... Што — я адзін павінен тут спіну гнуць?

Ясь паспешліва падняўся, зрабіў лёгкі паклон.

— Прашу цябе, Аляксандра Піліпаўна...

Аляксана ўстала з крэсла, таксама пакланілася ім.

Лёня круціў галавою туды і сюды, аглядваючы гасцей, і рот яго разяўляўся, як каробачка.

— Ха! Ха! Ха! — закінуў голаў, як і тады, пасля розведаў.— Ды вы што — усур’ёз усё гэта?! Валя, ідзі паглядзі на камедзіянтаў! Валя!

Валя выйшла са спальні і знарочыста схапілася за жывот, зацяклася рогатам.

Гэта ўжо была знявага — і для Сухавеяў, і для Аляксаны.

— «Кветачка-вяргіня»! О-хо-хо! «Куніца — красная дзявіца»! Ха-ха-ха! Схадзі, куніца, карову зачыні...— здзекліва гаварыў Лёня.

— Павар’яцелі пад старасць,— дабавіла Валя.— Ведама, пенсіянеры, рабіць няма чаго... Вам пра другое «вяселле» пара думаць!

У Пятра лопнулі «тармазы». Ён разявіў шчарбаты рот раз, другі — набіраўся духу.

— Мы... да вас!.. з усёй душою! А вы... памыямі? За што ж, га? Што мы вам такога зрабілі — у надзел ваш залезлі, перааралі? А мо ўкасіліся, ужаліся?! Ай да дзетачкі... Нелюдзі вы... Сынок родны — і гэтак... на маці! — Пятрок ужо крычаў, каб перакрычаць тэлевізар.— Прычакаеш і ты, калі галавы не скруціш, не ўшчэміш дзе!.. Прычакаеш і ты такога ад сваіх дзяцей!.. А я нічога больш і не хацеў бы — абы каб на цябе тады паглядзець!..

Аляксана заплакала — горка, наўзрыд. Лёня ступіў вялікімі крокамі да тэлевізара, вырваў штэпсель з разеткі, і ў хаце на імгненне стала па-мёртваму ціха.

— Не дачакаешся, стары! Табе колькі зараз — семдзесят! Ну во, а хочаш яшчэ дваццаць пражыць!

— Сабірайся, Ляксана! Табе тут няма чаго рабіць,— як пра даўно вырашанае цвёрда сказаў Пятрок.— Сёння ж і паедзеце! А пасядзець, пагаманіць і ў нас можна.— Ён даскочыў да круглага століка, запхнуў бутэльку ў адну кішэню, кансервы — у другую, а сырчык пакруціў у руках і толькі тады ўспомніў пра сумку, падбег да канапы. Зніякавелы, Ясь ступіў крок — на адзін крок бліжэй да Аляксаны.

— Ды як жа ж так... Так вось — як стой? — плакала Аляксана, пахістваючыся на крэсле ў бакі.— З голымі рукамі?!

І тады Ясь зрабіў спаважна яшчэ тры крокі, нясмела паклаў ёй на плечы рукі:

— Нічога не трэба, Аляксандра Піліпаўна. У мяне ўсё ёсць, а чаго няма — купім!

Аляксана першы раз прытулілася тварам да яго грудзей, а потым, як спахапіўшыся, адхіснулася, выцерла далоняй шчокі. Яна пачула моц і далікацтва Ясевай рукі, і ёй хацелася, каб гэтая рука заўсёды была на яе плячы.

— Я зараз... Ага... Пасцель хоць звяжу... І куфар... Куфар — мой!

— Гэта барахло можаш браць! Калі ласка! Усядно анучніку выкіну! — Лёня націснуў на слова гэта, а на большае, маўляў, і не спадзявайся.

Аляксана, а за ёю Пятрок і Ясь пайшлі ў кухню.

Перш тузанула яна з дроту посцілку-занавес, пачала згортваць у яе, складваць пасцель. Чула, як у пакоі Валя папракала Лёню моцным шэптам: «Адгаварыць трэба было яе... А іх выправадзіць... Што я адна буду рабіць — і дома, і з дзецьмі, і на рабоце?» — «Справішся!..» — крыкнуў Лёня. Ясь таксама ўсё гэта чуў, ён неадступна стаяў за спінаю Аляксаны, нібы ахоўваў яе з тылу. А Пятрок, чутно, ужо грукаў нечым у сенцах.

Як толькі Аляксана раз завязала і другі, пазагінаўшы рагі посцілкі, Ясь асцярожна зняў са сцяны, з кручка, яе плюшоўку. Разгарнуў і паслужліва патрымаў, як гардэробшчык у рэстаране. Аляксана не ведала, як пакруціцца перад ім, каб патрапіць рукамі ў рукавы, і збянтэжана ўсміхалася яму, тыцкала кулакі абы-куды. «Нічога, нічога...» — падбадзёрваў яе жаніх. А ў сенцах ужо і грукала, і вішчала — мабыць, Пятрок валачыў да выхада Аляксанін куфар, і гэтак адзываліся нязмазаныя драўляныя колцы.

Ступалі ў сенцы, у прыцемак, і Ясь падтрымліваў Аляксану пад локаць, як гжэчны кавалер, накіроўваў, куды ісці, бо з-за клунка Аляксана не бачыла — куды.

Пятрок хрыпла, з перахопамі дыхання, спяваў:

 

Доўга ў цапях нас... дзяржалі

Тум туру-тум...турурум...

Чорныя дні... мінавалі...

 

Пастаяла з клункам, а Ясь памог Пятру выбавіць куфар цераз парог на двор.

— Пастойце, я зараз каня падганю! — Пятрок па-маладому скокнуў з ганка.

Аляксана сышла ўніз, Ясь памог ускінуць клунак на куфар і зайшоў з другога боку. Стаялі так і глядзелі адно на аднаго, паўзверх клунка,— усміхаліся.

Выглянуў з сянец Лёня.

— А назад...— выкрыкнуў у спіну Аляксане.— Назад!.. прасіцца будзеш! — не прасіся!

Грукнуў дзвярыма і тромкнуў засаўкаю.

Аляксана падняла на Яся слёзныя вочы: у іх была і жальба, і просьба выбачыць — за такога сына.

 

Раздзел чацвёрты

 

1

Зусім блізка, пад самым самалётам была бялюткая снежная раўніна. Разлягалася яна ў бакі, на колькі сягала вока, расплывалася ўдалечыні сінім туманам, злівалася з небам. Уява была поўная: снег, пульхны снег з невялікімі гурамі, хочацца нават кульнуцца ў гэтую пухкасць, паваляцца ў ёй — як колісь, як у дзяцінстве... І хоць вакол самалёта было светла і празрыста і недзе зверху сліпуча свяціла сонца, гэты ўяўны снег не бліснуў ніводнай іскрынкай, нібы дзень быў пахмурны...

— Наш палёт праходзіць на вышыні дзевяць тысяч пяцьсот метраў...— загаварыў прыемным дзявочым голасам дзесьці зверху дынамік.— За бартом самалёта мінус трыццаць сем градусаў. У Сочы тэмпература паветра плюс дваццаць восем градусаў, тэмпература вады ў моры — плюс дваццаць два...

Размоў пасажыраў з-за роўнага гулу турбін было не чуваць, а гэтае паведамленне, асабліва пра цёплую ваду, выклікала ажыўленне: заварушыліся ў крэслах, заўсміхаліся, заўздыхалі. Пасыпаліся каментарыі.

«Ай-я-яй...— уздыхнуў і Рыгор.— Трыццаць сем мінус, у самае лета! Кульніся ў такі «снег» — у ледзяша ператворышся».

Ляцелі над воблакамі нядоўга, з паўгадзіны, і пачалі зніжацца — калола ў вушах. Паўз ілюмінатары мільтухалася густое клочча белага туману, у салоне пацямнела, самалёт задрыжаў. Потым зноў пасвятлела і паспакайнела, скрозь сінюю смугу праступіла зямля: жоўтыя і жаўтлявыя шматвугольнікі і чатырохвугольнікі, зялёныя палосы, блакітныя звілістыя ніткі рэк, плямкі вадаёмаў. Потым жоўтае і бурае пабіла блакітнымі плямамі азерцаў. «Ліманы...» — заўважыў пасажыр, што сядзеў першы ад акна і ўвесь час чытаў кнігу. Хутка блакіту ўнізе стала многа, ён разліўся вялікім, наколькі хапала вока, паўкругам і быў нібы жывы, пабліскваў іскрамі. «Азоўскае мора...» — зноў коратка глянуў у акно сусед, зноў уткнуўся ў кніжку. А мора пачало адплываць управа, раставаць у смузе.

«Нецікава яму... Мо сто разоў лётаў ужо... Відаць, начальнічак...» — Рыгор прыўстаў, пакруціў галавою, азіраючы салон. Чыталі многія, а многія і драмалі: мужчыны, жанчыны, старыя, дзеці, многа моладзі...

Роўны, аднастайны гул, і ніхто не трывожыцца. «От, скажы ты... Ні страсяне, ні скалыхне — не тое што аўтобус... Дабрыня! Што дабрыня, то дабрыня...»

Ён зноў выцягнуў шыю да ілюмінатара. Зямля ўнізе была нібы знарок прыгожа размалявана. «Карта... Вельмі падобна на план-карту, як у Алёнкі ў кніжцы... І на гэтых квадраціках і плямах жывуць людзі... Мітусяцца, як мурашкі, нешта робяць... Хто добрае, а хто...»

У белавата-блакітнай перагародцы салона адсунуліся дзверы. Паказалася бортправадніца ў сіняй форменцы, з падносам у руках. Пластмасавыя кубачкі з мінеральнай вадою і «крушонам», з цукеркамі-смактушкамі. За першым разам да Рыгора не дайшла, параздавала ўсё па дарозе: Рыгорава месца было ў хвасце. Дачакаўся за другім разам: выпіў «мінералкі», узяў у рот цукерку. Адкінуўся на спінку, заплюшчыў вочы...

Вось так... Ляціць на курорт. У Сочы, у санаторый «Беларусь». Сам толькі білеты купіў, за свае грошы. На аўтобусы што — ерунда... А от на самалёт то папасядзеў бы на вакзале. Хітрая даведачка памагла, Дзеньдобры напісаў... «Сухавей — інвалід працы...» Я — інвалід! Гэта ж дадумацца да такога... Сорак гадоў — і інвалід ».

А пуцёўка атрымалася бясплатная. Што калгас заплаціў, што прафсаюз. І немаленькія грошы — сто восемдзесят рублёў. І Дзеньдобры, і мясцкомаўскі старшыня Будай, як змовіліся, уталкоўвалі яму амаль аднолькава: «Ну — ты ж глядзі там... На поўную катушку... гэта самае... Лячыся, адпачывай». З усімі паперкамі «правярнулі» справу мо за гадзіну: пуцёўка «гарэла», выязджаць трэба было ў той жа дзень, у які і прыйшла яна, нанач. Бо раніцаю трэба было ўжо садзіцца на самалёт у Мінску. Ледзь паспеў збегаць у магазін, купіць пару новых трусоў і маек, купіць чамадан — малых не было, купіў вялікі. Але добра, што не ехаў са старым, аблезлым.

Забег і да бацькі, хацеў пагаварыць напрамую, без намёкаў: не дурней, не жаніся. Можаш і асобна, у сваёй хаце жыць, але не дурней... «Жыві, памагаць будзем... Але не прыводзь чужога чалавека». І не застаў: Настаса сказала — запрог каня ў брычку, з’ехаў... Куды? Ды пэўна ж у Буславічы...

Прымчаў дадому, наскора пакідаў у чамадан рубашкі, мыла, ручнік, брытву — пагаліцца не было калі, паедзе з барадой. Павагаўся: класці святочны касцюм і выхадныя туфлі ці не?

Уткнула нос цешча: «Во, Маня, бачыш? Во, глядзі... На танцы там будзе бегаць, кавалера з сябе строіць». Маня ўжо некалькі дзён маўчала (новая тактыка), была як пад токам высокага напружання і нібы чакала — калі кране яе Рыгор. Тады б узвілася і — як разрад маланкі! А пасля матчыных слоў не ўтрывала: «А чаму ж не прынарадзіцца?.. Там жа наз’язджаецца... гуляшчых...» Яна пляснула яшчэ і не такое слова, не пасаромелася, што ў хаце меншыя дзеці. «Ага! — жыгнула і Марфа.— Тут адна Волька... прасці госпадзі... і то свет дубала стаўляе. А там жа...» Рыгор якраз ішоў міма — цоп жменяю, заціснуў цешчы рот. І яшчэ ціскануў за пашчэнкі, адчуваючы пад пальцамі вяласць старэчых шчок, правалы не месцы зубоў, таргануў управа-ўлева. Замычала, расставіўшы рукі і нібы хапаючыся за паветра. Штурхнуў ад сябе, і старая дробна затупала, адбягаючыся задам. Вочы ўжо былі вялікія і белыя, у іх адбіваўся нялюдскі жах. Выставіла перад сабою рукі — і з хаты. Толькі дзесьці на вуліцы залямантавала нема: «Людцы!.. Ра-ату-уйце!.. Ой, смертухна!..»

Пакідаў у чамадан усё, што нават і не хацеў спачатку браць і што трапіла пад руку. «Душагу-уб!» — крычала і Маня, лезучы ад яго на печ, быццам была там бог ведае якая сховань. Сыпанула адтуль праклёнамі, пачала прыказваць, ламаць рукі...

Падняў Таньку, расцалаваў у шчокі. Хацеў гэтак і большых, Алену і Ваню, але Ваня адвярнуўся, і ён чмокнуў яго недзе каля вуха, Аленка ж угнулася — пацалаваў у лоб. А Мані нічога не сказаў, пайшоў за дзверы. Дзесьці яшчэ Саша быў на рабоце, згрэбаў коннымі граблямі сена, падзарабляў на канікулах. Пра Сашу забыў начыста...

«Прападзі яно пропадам... такое жыццё...» — бег, задыхаючыся, напрасткі, цераз аселіцу, каб хутчэй дапасці да гравейкі, перасцігнуць слуцкі аўтобус. «ПАЗ» ужо каціўся з горкі — бясшумна, выключыўшы матор. І добра, што шафёр заўважыў яго, а мо пасажыры закрычалі, убачыўшы,— прытармазіў. Сеў на першае сядзенне справа, што каля матора. І пачуў, што ўвагрэўся добра — спіна мокрая. Упершыню яму было цёпла за апошнія два месяцы, хоць быў у адным касцюме.

... — Пристегнуть ремни! — гучна аб’явіў дынамік над галавою.

Рыгор спахапіўся: праўда, мусіць, заходзяць на пасадку, гул турбін змяніўся, стаў больш нізкім. «Як тут разабрацца з рамянямі...» На ўзлёце, калі была пададзена такая ж каманда, ён змахляваў: прыгледзеў, што сусед не зашпільваў, а толькі паклаў іх на калені,— зрабіў гэтак і ён. Цяпер жа сусед зашпіліўся старанна, нават Рыгору памог: «Во гэтае... І сюды во пратыкайце».

Зірнуў у акенца... Ого, дык жа самалёт зноў над морам. Добра пазнаць можна белыя грэбні хваль, і нідзе да самага гарызонта ні лапінкі зямлі.

— Адлер... Падлятаем...— пракаменціраваў сусед і пачаў засоўваць кнігу ў партфель каля ног.

Рыгор глядзеў у акно насцярожана, але без страху. «Ды што яны... Ды што гэта? У мора ото-то плюхнемся... Дзе ж зямля?» — І недзе варухнулася другая думка: «І тут не шанцуе! У воду... А чаму б не рэзнуцца ў зямлю? І было б усё па ўсім... Выкрутка з нявыкрутнага становішча...»

Самалёт зрабіў невялікі крэн на левае крыло, выпрастаўся... І Рыгор убачыў, як вынырнуў справа бераг, замільгалі невысокія салатавыя, ружовыя і жоўтыя домікі.

 

2

«...А на канверце я свайго адраса не буду пісаць. Напішу ў канцы пісьма. Каб не вельмі кумушкі абгаворвалі. Мо не дойдуць да таго, каб распячатваць канверт, дазнавацца — ад каго. А калі твой бацька і разарве, то нічога, бацька твой чалавек што трэба.

Прашу адразу ў цябе прашчэння, што не заходзіў і не змог заскочыць у апошні дзень. Зразумей — мне было не да гэтага.

Заляцеў я добра. Ад Мінска ўсяго дзве гадзіны — і я за Каўказам. Сёння пахадзіў трохі па цэнтры Сочы. У самім Сочы самалёт не садзіўся, а ў Адлеры. У Сочы няма дзе — плішчыцца горад паўз мора, лепіцца да гор. А сам «вялікі Сочы» цягнецца паўз мора на сто сорак кіламетраў. Адлер тожа ўваходзіць у Сочы. З Адлера да санаторыя «Беларусь» ехаў на таксі яшчэ з двума мужчынамі і адною бабай. Шафёр ведае тут усё назубок, прывёз да самага прыёмнага аддзялення. Але ж і дарога ад Адлера! Адны звіліны, вілялі ўправа-ўлева, а ўперад амаль не прасоўваліся. Шаша лепіцца па схілах гор, па берагах цяснін. Горы тут зарослыя лесам, самі дрэвы таксама аплецены гірляндамі нейкіх раслін.

Пасялілі мяне ў прыморскім корпусе. Сказалі — адпачывайце, а ў панядзелак на прыём (ні сёння, у суботу, ні ў нядзелю ўрача не будзе). От табе і на...

Пішу гэта пісьмо ноччу, позна. Не спіцца. Сяджу ў адных плаўках, з акна — ніякай прахалоды, духата і парнасць. Свіргочуць нейкія цвыркуны. Але гэта, мабыць, не цвыркуны. Нашы цвыркуны жывуць у хатах, цвырк-цвырк, а гэтыя на дрэвах і верашчаць, аж глушаць. Скрозь іхняе «цір-р-р-р-р-р-р-р-р-р» чуваць шум мора.

Майго напарніка, ён нейкі прараб ці начальнік будаўнічага ўпраўлення, няма. Пайшоў спаць на бераг мора. Там ёсць такія дашчаныя павільёны, дзе кладуць спаць. Сон ля мора — таксама лячэбная працэдура, урачы прадпісваюць. Дык от сяджу адзін і сумую. Адзін дзень прайшоў, а ўжо стала сумна. Тут усе ходзяць парамі, і маладзейшыя, і старэйшыя. Многія прыехалі з жонкамі, але ўладкавалі іх у горадзе, на кватэрах, а ў санаторый ходзяць толькі есці і на пляж. Той прараб з Пінска гаварыў, што гэта не абавязкова жонкі, могуць быць сяброўкі ці каханкі. Знарок з’язджаюцца за тысячы кіламетраў, едуць на край свету, абы каб пабыць разам. Эх, Волечка, Волечка, от прыехала б ты сюды да мяне, я табе і кватэру падшукаў бы... Во пажылі б, а? І чаму мы такія няшчасныя, што не можам быць разам? Я тут адчуў, як засумаваў па табе за гэтыя два месяцы...

Сёння я ўжо купаўся. Перад вячэрай. Хацеў і ўдзень, перад абедам, прыйшоў на пляж — усе ў плаўках, у купальніках, толькі я ў «сямейных» трусах. Павярнуўся і палез у горад, шукаць плаўкі.

А мора я не магу апісаць. Гэта столькі вады — да гарызонта, і яшчэ сотні кіламетраў, кажуць, што да самай Турцыі. Сіняя вада і цёплая, цёплая. А мне яна здалася яшчэ прахладнаю. А салёная — як капусны расол ці агурочны.

Прайшоў адзін дзень, я раз пакупаўся. А мне ўжо здаецца, што я адпачыў, што зусім здаровы — хоць заварочвайся ды едзь назад.

Ага — тут увесь бераг усыпаны шэрымі камянямі. Такімі абточанымі, абшліфаванымі, пляскатымі, круглымі, доўгімі — усякімі. Такія харошыя, што ў нас не знойдзеш: вельмі добра прыкладваць такімі капусту ці гуркі.

Я ўсё пра сябе і пра сябе. Напішы мне хоць колькі слоў — як ты там... Мне як сказалі, што Маня гэтак з табою зрабіла, як каровы даілі, месца сабе не знаходзіў. Здаецца б, забіў яе. Я ведаю, што табе вельмі нялёгка і нясоладка. Але пацярпі яшчэ трошкі. Я толькі цяпер, як ад'ехаў за такую далеч, зразумеў, што мы не ўсё рабілі так, як трэба. А трэба было рашыцца на штосьці больш пэўнае і не хавацца ад людзей.

От выгаварыўся трохі — і лягчэй стала. Малю цябе — напішы і ты. Толькі не кідай у скрынку ў Дуброве. Пад’едзь на веласіпедзе ў Паддубцы ці Баравуху. А мо ў Слуцак паедзеш, то ўкінь там...

А ведаеш, колькі да мора ступенек, як спускаешся па лесвіцы ад нашага корпуса? Дзвесце трынаццаць... Уніз нічога, а ўгору — ого-го. Мне здаецца, што гэтую лесвіцу знарок пабудавалі, каб выпрабоўваць: ну як — моцны ўжо ў каленках?..»

 

3

Рыгор заклеіў канверт і яшчэ доўга сядзеў нерухома, таропячы вочы ў столь. Паціраў, пагладжваў, чухаў бараду — мабыць, нядобра спаласнуў пад душам, соль шчыпле. Не пагаліў яе, а пачаў гадаваць. Сочынскі цырульнік узяў яго за сківіцу, паварочаў твар управа-ўлева. «Вам ана ідэт»,— сказаў і падправіў сям-там, падстрыг, правёў брытваю — «Руп!».

«А мо і Сашу напісаць? Не Мані — Сашу... Хай заўтра...»

А Вольцы адразу напісалася, захацелася пагаварыць з ёю. Пісьмова лягчэй гаварыць, выліваць душу. Толькі ёй напісаў... Яна магла яго зразумець. Яна яго, хоць і маўчаў, разумела — у тыя рэдкія іх сустрэчы...

Дзесьці з верхняга паверха даляталі выбухі смеху, мужчынскія і жаночыя галасы спрабавалі спяваць кампаніяй, а адзін жаночы, уперарэз ім, віскліва выспеўваў: «А я люблю-ю жана-атага-а-а-а!..»

Перабіраў у думках тое, што заклеілася ў пісьме, і тое, што не напісалася... І ці напішацца?

Паказала яму дыэтсястра, дзе сесці. І ўжо ў абед выявіў, што па дыяганалі за яго сталом сядзіць «штучная брунетка» з пунсовымі шчокамі і яшчэ больш яркімі губамі: адчуў на сабе яе клейкі позірк. Падняў галаву — сустрэліся вачыма. Усміхнулася крыху яна, зноў пачала глядзець у талерку. І раптам сказала: «А навічок не хоча знаёміцца з намі...» На гэта яшчэ адзін мужчына, стары, памаўчаўшы, сказаў: «Пазнаёміцца... » Чацвёртае месца, побач з Рыгорам, пуставала — мо пазніўся ядок на абед.

Сёрбаючы халаднік, яшчэ колькі разоў украдкаю паглядваў на «брунетку»: культурна, манерна ела яна, талерку злёгку нахіляла ад сябе, набірала толькі жыжачку, падносіла да губ. Уцягвала змесціва нячутна, ледзь дакранаючыся да лыжкі. А Рыгор сёрбаў гучна, наганяючы апетыт яшчэ на тры суседнія сталы. Другую патраву «брунетка» таксама ела з фокусамі. Відэлец і нож зусім не выпускала з рук, усё драбіла, нарэзвала і ні разу не ўкалола відэльцам, а толькі нагрэбвала на яго нажом трошкі мяса, трошкі гарніру. Мезенчыкі ў меру адтапыраныя, лак на пазногцях у тон губам — яркі. А сам Рыгор еў без нажа, трымаў відэлец у правай руцэ, замахваўся ім то як шуфлем, то як віламі, падмагаў кавалкам хлеба — справіўся з’есці ўсё першы, хоць прыйшоў пазней за сваіх застольнікаў.

«Брунетка» цмокнула раз ці два кампоту, выйшла раней, а ён падаставаў увесь ізюм, усе яблычныя крышэнікі, костачкі з чарнасліву. Яна чакала яго, падпраўляючы шыньён каля люстры-трумо ў вестыбюлі. Павярнулася да яго, зняла з вешалкі сваю яркую плёнчатую торбу: «Вы — геолаг?» Сам не ведае чаму, Рыгор зрабіў здзіўлены выгляд: «А вы па чым пазналі?» — «О, у мяне натрэніраванае вока... Я так вам зайздрошчу! У вас такая рамантычная прафесія: увесь час у падарожжах, жывяце ў гарах, у тайзе, у палатках... Без людзей... Сам-насам з прыродаю чалавек робіцца непасрэдны, прамы ў пачуццях і паводзінах. Ах, рамантыка!..» — «Не ведаю я такога слова... з чым яго ядуць... Я адно ведаю — работу. Да сёмага поту, да кругоў у вачах, да хрусту ў касцях».— «О, геолагі, мабыць, многа зарабляюць... Адны жывуць, без сем’яў, расходаў у лесе ніякіх... Ды яшчэ камандзіровачныя ці... як іх... палявыя? А адкрыеце што — прэміі сыплюцца!» — «Ну, як пачнуцца палявыя работы, то нічога зарабляем. А зімою — не вельмі...» — «Ну — зімою можна адпачываць, піць, гуляць... А чаму ж вы летам — і тут?» — «Бывае і на старуху праруха... Прыхварэў, прастудзіўся ў навальніцу...»

Яны ішлі ўжо міма пальмаў па цэнтральнай алеі да прыморскага корпуса — паволі, нага за нагу, і «брунетка» яшчэ раз задумліва паўтарыла: «А зімою — гуляй, адпачывай... Як вас завуць, можа, пара пазнаёміцца? У вас дзіўны акцэнт — вы беларус?» — «Беларус...— Рыгор спыніўся, знарок здзіўлена расплюшчыў вочы.— І гэ-эта ўгадалі... Вы што — у цырку працуеце? Мо ў якога Кіо памочнікам?» — «Ха-ха, хіба я падобна на цыркачку?» — «Не-а... Але ўсё з нейкімі фокусамі».— «Вабшчэ я па культурнай часці... Дык што, чорны беларус, будзем знаёмы? Тамара!» — працягнула яму руку ў пярсцёнках. «Ры... Мікола...» — «О, як добра гучыць — Мікола! Я і буду вас Міколам зваць».— «Хоць гаршком, абы не ў печ...» — «Ой, з вамі не засумуеш... Вы такі дзіўны, непасрэдны... неабчэсаны... Нічога, што я так сказала? Не крыўдуеце?» — «А чаго? Мы людзі простыя...» — «Я вазьму над вамі шэфства, лады? Вас трэба падшліфаваць».— «Шліфуйце...» — «З алмаза, калі грані кладуць, шліфуюць,— брыльянт атрымліваецца...»

Дамовіліся сустрэцца на пляжы ў шэсць гадзін, перад вячэрай.

«А вечарам вы прыйдзеце на танцы?»

«А што — тут і танцы бываюць?»

«Ой, якія вы, геолагі, адарваныя ад нармальнага жыцця... А як жа,— у восем гадзін, каля фантана».

«А дзе той фантан — штосьці я не бачыў...»

«Як толькі спускаемся ад галоўнага корпуса, у пачатку пальмавай алеі. Не працуе ўдзень фантан... Арэвуар!» — памахала далоняй каля вачэй.

«Рэзервуар!» — падняў і ён руку.

«О-ой, які ты пацешны, Мікола...» — яна захоплена засмяялася, звярнула з галоўнай алеі на кіпарысавую. З-за дрэў у канцы ледзь выглядаў жоўты двухпавярховы дом.

«От так... А я дзівуюся, што ўсе па парах. Тут, каб і не хацеў, то спарыкуешся. Вырвалася мадамачка на прастор... Хоча даць раскрутку, але яшчэ не выбрала — з кім...»

Узяў унізе ў дзяжурнай ключ з булавешкай — «113».

«Хо-хо... Думае, у мяне грошай — куры не клююць...»

Зайшоў у пакой і адразу палез пад душ.

Пастаяў перад люстэркам, разглядваючы бараду.

«А чо? Інцярэсны мужчына...»

Прылёг на ложак, не разбіраючы пасцелі, пацягнуўся рукою да кацёлачкі радыё...

— ...пры-ня-лі зруч-ну-ю по-зу? Пры-мі-це зручну-ю по-зу... Не на-пруж-вай-це-ся... Зні-мі-це на-пружан-не з ле-вай рукі... Рас-слаб-це ле-ву-ю ру-ку... Расслаб-це... Ле-ва-я ру-ка ў вас рас-слаб-ле-на-а-ая... Пальцы рас-слаб-лены-яя... Рас-слаб-це пра-ву-ю ру-ку... Расслаб-це... Ваша пра-ва-я ру-ка рас-сла-бі-ла-ся-я... Пальцы ва-шых рук цяп-ле-юць... Цяплеюць... Цяп-ле-юць кіс-ці... Пацяп-ле-лі ру-кі да лок-ця-я...

«Чартовіна нейкая... Тут і радзіва нармальнага няма. Вясёленькая праграма!»

Манатонны, замаруджана-занудлівы голас з нейкім пазвоньваннем-бульканнем цымбалаў усё паўтараў і паўтараў сказы, угаворваў расслабіць рукі, ногі, жывот, плечы, мышцы твару, разгладзіць маршчыны на лбе, адкаснуцца ад цяжкіх турботлівых думак...

«Вам зручна... Вам цёпла... Вам у-туль-на-а... Вы ні пра што не думаеце... Вас ні-што не тры-во-жыць... Сэрца б’ецца спакойна і роўна... Вы спа-кой-на за-сы-наеце... Вы за-сы-на-е-це... Вы спі-це...»

Рыгор заснуў...

Пад вечар выйшаў на пляж. І мужчынскі злева, і жаночы справа, і сямейны яшчэ далей управа былі запоўнены целамі, а ў моры як не кішэла. Выкрыкі, віск...

У ваду на які дзесятак метраў заходзіў бетонны хвалярэз. Над ім на шырокіх бетонных апорах узвышаецца паднавесік, на рашотчатай падлозе двума радамі стаялі паробленыя з рэек-брускоў высокенькія лежакі. Такія ж, толькі без ножак рэйчатыя лежакі былі скрозь параскіданы па камянях, на іх сядзелі, ляжалі, чыталі, гулялі ў карты, раздзяваліся, адзяваліся, выціраліся, стаялі, расставіўшы рукі, загаралі... На бетонны хвалярэз увесь час карабкаліся маладыя загарэлыя хлопцы, тоўпіліся на дальнім краечку і адзін за адным — боўць! боўць! — ныралі ў мора.

Рыгор прыгледзеўся — з хлопцамі скакаў уніз галавою і пінскі прараб.

Раздзеўся на хвалярэзе, пастаяў спінаю да сонца, пагрэўся. А потым разагнаўся і... таксама нырнуў з хвалярэза... Паплыў морысцей уздоўж жаночага пляжа, новаспечаная знаёмая зусім выпала з галавы. Але яна сама выгледзела яго, падплыла.

«Я любавалася вамі, як вы стаялі на ўзвышэнні... У вас будзе цудоўны загар... пад канец... Але папраўляцца вам трэба... І есці пабольш! Заказвайце па дзве порцыі!» — і пачала пырскаць на яго вадою.

Пырскаў і ён, а потым нырнуў пад яе ў ваду, расплюшчыў вочы. Было лепш відаць, чым у прэснай вадзе, і чамусьці не вельмі рэзала вочы. У зеленавата-блакітнай вадзе спуджана боўталіся яе бронзавыя ногі. Злавіў за адну, але Тамара вырвалася, бязладна задрыгала нагамі, спрабуючы ўцячы ад яго. Вынырнуў, і абое доўга аддыхваліся, смяяліся. Яны трымалі за локці адно аднаго, і Тамара злёгку падскоквала на пальчыках — вада займала ёй па рот.

Рыгор адчуў, як у ім абуджаецца прага жыцця...

Мо перакупаўся, а мо давала знаць былая немач — яго доўга трэсла холадам, і ён баяўся, каб зноў не адкінулася запаленне.

Вечарам на танцах яна запрасіла яго на «белы вальс». Спачатку не пазнаў яе — у доўгай, да зямлі, цёмнай сукні, якая рабіла яе больш стройнай і высокай. На грудзях залаты кулон, нейкая дарагая заколка блішчала і ў высокім шыньёне. Пайшоў танцаваць, хоць сто гадоў не танцаваў. Ды і як было не танцаваць, калі адзін сівы дзед хвацка вытанцоўваў і пакручваў сваю партнёршу, смешна, па-старасвецку тупаючы і прытупваючы. Рыгор больш паводжваў, чым кружыў Тамару, бо адразу замарочвалася галава.

«Вы на сірыйца падобны... ці на персіяніна... Вам белую чалму на галаву — неатразімы проста былі б...» — «А без чалмы?» — «І без чалмы... Вочы ў вас чорныя, як віры... Прыцягваюць... Баюся ўтапіцца, аж галава кружыцца ад страху...» — «У мяне таксама кружыцца... Давайце адпачнем, я слабы яшчэ...» — «Бачу, што вы не любіце танцаў...»

Яны паволі хадзілі па санаторскіх алеях і лесвіцах.

Потым спусціліся паслухаць начное мора. Тамара ўвесь час трымалася за яго левы локаць. А селі на лавачку каля паднавеса, на набярэжнай,— схіліла галаву яму на плячо.

«Я таксама стамілася за дзень... А тут так добра, утульна... Нікуды не хочацца ісці...»

«А мой напарнік па пакоі і спіць на беразе, у павільёне...»

«То вы адзін у пакоі?»

«Адзін».

«Зайздрошчу... А ў нас корпус стары, даваенны... Тры-чатыры чалавекі ў пакоі... На яго месцы будуць трынаццаціпавярховы ставіць».

«Пераходзьце да мяне...» — пажартаваў Рыгор.

Тамара адхіснулася, але, мабыць, толькі для таго, каб зазірнуць яму ў твар. І памахала пальчыкам, грозячы, бліснулі ў прыцемку зубы:

«А яшчэ кажаце, што хворы...»

Зноў прытуліла да яго пляча галаву, і Рыгор насмеліўся, абняў яе за плечы.

«Як цыкады спяваюць... пераклікаюцца... Самка на адным дрэве сядзіць, а ён — на другім. Потым спаўзаюцца...»

«Гэта што — птушкі такія?»

«Ой, Мікола, які вы забаўны...»

«У нас толькі цвыркуны».

«Давайце на «ты», а?»

«Давайце!»

«Мне здаецца, я вас ужо цэлы год ведаю... Маўчун... Характар у вас моцны, валявы...»

«Не ведаю, які ў мяне характар... На нашай рабоце размазня не затрымаецца. Дый увесь час аднаму прыходзіцца — з кім пагаворыш?»

«Тыя, што адны... дзівакамі робяцца... Яны або гавораць самі з сабою, або спяваюць. Вы і ёсць дзівак. А спяваць любіце? »

 

Дывлюсь я на нэбо тай думку гадаю:

«Чому я нэ сокіл? Чому нэ літаю?»

 

Голас у яе быў прыгожы, не вісклівы.

«Добра, што ты не сокал... не сакаліца...» — пасміхнуўся Рыгор, і яна ўлавіла іронію ў яго словах.

«А што?»

«Драпежная птушка — сокал...»

Тамара паволі адняла галаву ад яго пляча. Пасядзела...

Дзесьці там, унізе, у цемры, у начным моры купалася парачка. Плюхаліся і рахталі, як дзеці, потым прыціхлі. Тамара ўстала.

«Пойдзем... Ужо і танцы, мабыць, закончыліся...»

Яны пачалі падымацца па лесвіцы — дзвесце трынаццаць прыступак угору. Тамара ўжо не трымалася за яго локаць, проста цокала абцасамі побач, аберуч падтрымліваючы сукню.

«Чорт яе ведае... Мо пакрыўдзілася? Папрасіць прабачэння? А што я такога вельмі сказаў?»

Не ў натуры Рыгора было прасіць прабачэння. За ўсякую драбязу.

«О, там яшчэ вытанцоўваюць...» — сказаў, калі падняліся. Ён зусім засопся.

«Не пойдзем больш на танцы. Правядзіце мяне да корпуса, штосьці галава разбалелася... Цёмна тут, у зарасніках...»

Рыгор узяў яе пад руку, і яна не вырывала сваю.

Ля ганка падала далонь. А сказала з халадком і самотай:

«Заўтра пасля абеду падарожжа на гару Ахун. Вы не запісваліся?»

«Калі тое было... Я ж толькі што прыехаў».

«Ой, я й забыла... А вы б хацелі? Кажуць, так цікава — з вежы Галоўны Каўказскі хрыбет бачыш... І там такія шашлыкі смажаць!»

«Ну-у-у?!» — шашлыкі Рыгора зацікавілі. Дый трэба было неяк прыгладзіць тую грубасць з «сакаліцай». «Мо падумала, што яе драпежніцай лічу?»

«У мяне ёсць лішні білет... Сяброўка мая прыхварэла... Абпалілася на сонцы, ляжыць — стогне...»

«Паедзем!.. А сяброўку адзікалонам змыйце».

«Ой, дык гэта ж, мабыць, шчыміць? А духамі можна? »

«Можна і духамі...— усміхнуўся Рыгор.— На ўвесь санаторый «благаўхаць» будзе».

 

4

«...Ну й жывуць жа тутака... Ты не паверыш, Волька: лаўровымі кустамі абсаджаны двор галоўнага корпуса (дзе сталовая). Я спачатку думаў, што гэта са сталоўкі такі пах. Потым машынальна шчыпнуў лісток, паднёс да носа — ёлкі зялёныя! Лаўровы ліст! Той самы, што мы купляем, у суп кідаем, у каўбасы тром, таўчэм. Плот-сцяна з падстрыжаных лаўровых кустоў, і ніхто не рве лісця, не пхае ў сумкі.

І ў горадзе шмат дзе бачыў такія кусты, і ў дэндрарыі. Гэта такі батанічны сад. У ім усё тое расце, паўднёвае, чаго ў нас і заваду няма: абрыкосы, персікі, апельсіны, лімоны, вінаград, нават бананы. Лісце ў бананаў велізарнае, па два метры, расце з аднаго пучка. А ёсць яшчэ магноліі, кіпарысы, усякія пальмы. У нас пальму сустрэнеш толькі ў вазоне дзе ў рэстаране, а тут — дрэвы, вялізныя дрэвы з тоўстым ствалом. А сосны тут такія — ні адна на нашу не падобная. Іголкі — на пядзю, шышкі — тоўстыя, па кулаку, луска грубая. Думаеш — вярба, ажно не, на ёй кветкі, як на ружы. Думаеш клён, а на ім шышкі-шарыкі, як на каштане. Калі знайду якую дулю на вярбе,— прывязу. Бачыў у дэндрарыі дуба, у якога лісце калючае, бы ў асота, бачыў бамбук (лісце, як вярбовае). За горадам, як ехалі глядзець гару Ахун, растуць паўз дарогу эўкаліпты. Нейкія голыя, без кары, лісце іх у аптэках прадаецца, напар-паласканне з іх робяць.

Эх, кінула б ты ўсё, прыехала сюды на гэты месяц — наглядзелася б усяго ўсякага. Я ўжо і кватэру напытваў, недалёка ад санаторыя. Катушок у дашчаніку, як ложак усунуць,— «Руп!». А калі што лепшае — паўтара рубля за суткі. Але чорт з імі, з гэтымі грашыма. Раз у жыцці можна і за такое плаціць.

А на базары прадаюць на цурках вяленых стаўрыдак. Восем штучак на адным пруціку — «Руп!». З півам яны добра, купіў тры нізачкі ды ўсё думаю — мо больш набраць? Тут многія курортнікі ходзяць самі лавіць на прыстань. Лескі ў вудах такія — па дзесяць кручкоў адразу. Бачыў у галоўным корпусе — сушаць на нітках у акне рыбу...»

 

5

Вежа на гары Ахун чатырохкантовая, на некалькі ярусаў, кожны наступны вузейшы за ніжні. Навакол вежы заломваецца каменная лесвіца. Як узабраліся на гару на аўтобусе, а потым шумным натоўпам ішлі да вежы, яна расла ў вачах, насоўвалася, а знекуль, Рыгор не адразу разабраўся адкуль, цягнула дымам і пахам смажаніны.

Пакуль чакалі, каб вызвалілася і на іх долю экскурсаводка, міма ўсё ішлі раскіданымі групамі тыя, што злазілі з вежы. Многія адразу заварочвалі пад вежу, у харчэўню, гэта адтуль валіў дым, патыхала шашлыкамі. Рыгор і Тамара стаялі ў натоўпе, не знаходзілі, пра што гаварыць. Як раптам: «О, царыца Тамар!» — выгукнуў мужчына з чужое групы. Да іх падваліла шумная кампанія — дзве жанчыны і двое мужчын. Мужчыны не рускія, недзе з Сярэдняй Азіі, як вызначыў Рыгор: і чарнявыя, і ў цюбецейках, і гавораць з акцэнтам, а часам і няправільна. Абдымаліся ўсе з ёю шумна, па-сяброўску. «Во, гэта геолаг Мікола, з Беларусі...» — пазнаёміла яна, і ўсе паціснулі яму руку, назвалі сябе (Рыгор тут жа забыў іх імёны, толькі ў аднаго было штосьці падобнае на «буль-буль-буль Оглы»).

Усю дарогу на Ахун Тамара паводзіла сябе сціпла, сядзела смірна і толькі падтрымлівала размову. А цяпер, пасля сустрэчы з гэтай шумнай кампаніяй, зразу ажывілася, зачырванеліся шчокі, заблішчалі вочы. «Не лезьце ўгору, на гэта башня!», «Умны на гору не пайдзёт, умны гору абайдзёт!», «З намі, Тамар, з намі! І Мікола-беларус з намі! Харошы чалавек — беларус!» І рукамі паказвалі на харчэўню, і за рукавы тузалі, і загароджвалі ім дарогу на лесвіцу. Але Тамара адгаварылася, паабяцала, што доўга не затрымаюцца. «На вас заказ робім! Вы быстра — на адна нага!»

— Адкуль ты іх ведаеш? — спытаў Рыгор, калі паволі, услед за экскурсаводкай лезлі па прыступках наверх. Мо яна пачула ў яго голасе раўнівыя ноткі, бо сказала, нібы апраўдваючыся:

— На возера Рыцу ездзілі разам, у адной экскурсіі ў тую нядзелю. Яны таксама з нашага санаторыя. А на возеры шашлыкі — во... во такія! — развяла яна на метр рукі, нібы рыбак паказваў улоў. Уздыхнула летуценна: — Ох, і пабясіліся там...

На самым версе, на пляцоўцы агляду патыхаў з гор востры вецер. Убачыў, што Тамара абняла сябе за плечы рукамі, і ўскінуў на яе пінжак, хоць і самога праймала. Яна ўдзячна і цёпла глянула яму ў вочы.

Віды на Сочы, на мора, на горы — Галоўны Каўказскі хрыбет — былі цудоўныя. Мора сіняй вады, мора зеляніны — куп’істае, нібы застыглі неверагодных памераў хвалі. І мора гор, скал — спачатку ў зеляніне, потым проста рудаватых, у блакітнай смузе, а на самых вяршчэчках нават «бялкі» — снег. Экскурсаводка паказала на натуры, а потым і на вялікай карціне — як называюцца самыя высокія пікі. Рыгор іх тут жа забыў. Тамара рвалася ўніз, і яны сышлі ледзь не першымі. «Сюды, сюды...» — павяла яна за руку пад вежу, у харчэўню, нібы тут была ўжо не першы раз.

Дым, гам, звон бутэлек і шклянак... Чэргі-натоўпы да прылаўка буфета (віны, піва, пепсі-кола, цукеркі, хлеб), чэргі да велізарнай печы-жароўні з такім жа велізарным бляшаным раструбам-дымаўлоўнікам над ёю. Рыгор зазірнуў паўзверх галоў — шашлыкі на доўгіх шампурах у радочак прымайстраваны над жарам, яны сквірчэлі і дымелі. «Я січас, січас!» — азваўся адзін Тамарын знаёмец, з чаргі, што чакала шашлыкі. «Суды! — паклікаў яго другі, ад буфета.— Мікола, нада чатыры рука!» І Рыгор праціснуўся да яго, памог пабраць заказаныя бутэлькі і цукеркі, многа бутэлек! «Сюды, сюды!» — замахала яму і Тамара — з кутка, знайшла сваіх сябровак. «Суда, Мікола-беларус!» — паклікаў і той, што чакаў шашлыкоў, і Рыгору было хоць парвіся. Але занёс на стол, паспяшаўся да печы, і яму ўручыў Тамарын знаёмец дзве глыбокія талеркі сашморгнутых, падгарэлых кавалачкаў мяса і скрылёчкаў цыбулі. А следам і сам прынёс — яшчэ дзве поўныя талеркі. Загрувасцілі бутэлькамі і ядой увесь стол...

Спачатку выпілі — за знаёмства. Другі тост — за дружбу. Трэці — за жанчын, чацвёрты — Тамару і Міколу разам, з празрыстым намёкам. Чацвёрты, пяты і шосты — за Веру асобна, за Надзею — асобна... «Тамара, хоць ты не Любоў — за цябе асобна вып’ем!» — «Будзе любоў!» — «Должна быць!» Сёмы раз пілі на брудэршафт. «Не так... Во так сашчэпваць рукі трэба!» — павучала Рыгора Тамара. Пілі кожны са сваёю дамаю, Рыгор з Тамараю, потым Рыгор пад рогат і віск цалаваў яе.

Увесь час ён парываўся да буфета, каб захапіць яшчэ бутэлек. Ён жа не нахлебнік, не жабрак, каб піць толькі на чужы кошт... А яго не пускалі, дружна крычучы і пратэстуючы. «Ну, калі так хочаш, то адну ці дзве!» — урэшце згадзіліся. Вырваўся, прарваўся да прылаўка без чаргі — «Вунь нашы сядзяць ужо, дабавачка трэба!». Узяў яшчэ тры бутэлькі, сунуў дзесятку.

Патрабаваў рэшту з чырвонца, хоць нідзе не бачыў этыкеткі з цаною. Але на яго наваліліся тыя, што ў чарзе, і сам буфетчык: «Без чаргі лезе ды яшчэ здачы патрабуе!» Пайшоў, сканфужаны, назад да століка.

І яшчэ былі тосты... Рыгор ужо кепска цяміў — за каго і за што. Здаецца, зноў пілі на брудэршафт, але ўжо кожны з іншаю жанчынаю, потым зноў — ён і Тамара. А як селі на месца, то ўбачылі, што «бульбуль-буль Оглы» і ўся кампанія зніклі, пакінулі іх адных у гэтым шуме і гаме.

«Трэба і нам...» — «Трэба, Колечка, трэба...»

Тамара забрала са стала ў сумку непачатую бутэльку, загарнула ў абрывак газеты з дзесятак кавалачкаў мяса і цукерак — усё разам. «Пайшоў наш аўтобус...» — «Нічога, Мікола, мы гарадскім...»

Нібыта шукалі прыпынак гарадскога аўтобуса, нават выкрыквалі дурашліва — «Аўтобусік, ау-у-у!». А самі блукалі не так па дарозе, як па нейкіх кустах, у нейкіх цяністых ярах. І бязбожна цалаваліся, Рыгор прыціскаў яе да сябе, і Тамара стагнала і задыхалася ад жалезных абдымкаў.

Потым усё-такі знайшлі нейкі аўтобус, прыехалі ім у горад, потым спрабавалі залезці яшчэ ў адзін, набіты па самыя люкі ў столі, і доўга, да знямогі ішлі пешкі.

Тамара давяла яго да прыморскага корпуса. Яшчэ каля дзвярэй зарагатала, як дурніца, пачала разыгрываць з сябе рагатушку-выратавальніцу небаракі мужчыны, слабака. «Ой, як цябе развязло... У душ, у халодны душ...» І дзяжурная спачувальна ўсміхалася ім, мабыць, бачыць такое ёй была не першыня, не пярэчыла, каб Тамара ўзяла ключ, завяла ў пакой.

Завяла і памагла нават раздзецца, упіхнула ў плаўках у душавую. А сама тым часам выгрузіла на стол закуску, паставіла бутэльку. Ступіла да ўваходных дзвярэй, павярнула асцярожна, каб не забразгала булдавешка, ключ...

 

6

«...Ты мяне не слухаеш. Я падлічыў, што ад цябе ўжо магло прыйсці пісьмо, магла і сама ты прыехаць. Няма ні таго, ні другога... І як мне цяжка без цябе, каб ты ведала!

Ты мяне ўжо не пазнаеш. І абгарэў, і адпачыў. Пяткі ад таго, што сціраю на камянях, на жвіры, парабіліся ружовенькія і далікатныя, як у дзіцяці. Купанне ў моры — гэта здорава, дзеля гэтага варта ехаць сюды, на край свету. І я стараюся купацца на дзень разоў тры мінімум, а часам і ноччу, пры зорках. Спрабаваў нават пры трох-чатырохбальным шторме. Хвалі гайдаюць страшна, спяшыш, каб прарвацца цераз паласу прыбою. А то можа і з ног збіць ды яшчэ аб камяні абадраць, абабіць. Гайдаюць, гайдаюць хвалі, а потым як гахне каторая ў вуха — быццам цяжкаю падушкаю, глушыць адразу.

Тут такая завядзёнка — перад сном, з 21.30 да 22.00 ходзяць у сталоўку піць кефір. Я спачатку не хадзіў — забаўка. Потым паспрабаваў — нішто. І смага праганяецца. Некаторыя п’юць па дзве, па тры шклянкі. Учора трохі прыпазніўся, заходжу пасля кіно — няма, выжлукцілі. Зло ўзяло: «Ах, паразіты...» Прыйшоў сёння раней, выпіў тры кубкі. Вось так вам...

У Сочы за год перабывае больш трох мільёнаў народу. І кожны пакідае тут не менш ста рублёў. Грошы тут, як вада між пальцаў, не заўважаеш, як і расходзяцца. І ўсё — па дробязях.

Урач выпісала мне мацэсцінскія ванны. Ужо два разы ездзіў — шэсць мінут і восем мінут. Пах ад гэтых ваннаў — нібы нужнікі чысціў. Толькі мне гэтыя ванны не даюць мацунку, а наадварот — слабееш. Пінскі прараб выскаляецца: тыя, што па парачках, на Мацэсту не ездзяць. Пайду заўтра да ўрача — хай мо што другое прапіша...»

 

«Здрастуй, дарагі мой сынок Саша! Здрастуйце, Ваня, Аленка і Танюша! Ну і ўсе астатнія.

Даехаў я да гэтага курорта скора і добра. У паветры былі менш дзвюх гадзін. Табе, Саша, трэба абавязкова палятаць на самалётах, гэта здорава. Жыву я ў прыморскім корпусе, пакой на двух чалавек, са мною яшчэ адзін дзядзька, будаўнік з Пінска.

Кормяць тут добра, з’ядаю ўсё. Некаторыя нават дабаўку заказваюць, а я саромеюся. А тут як пакупаешся ў моры, то, здаецца, з’еў бы вала. У моры плаваць лягчэй, ты правільна чытаў пра гэта ў кніжцы. Я спрабаваў нават ляжаць, калі спакойнае мора. Раскінеш рукі і ногі і ляжыш на вадзе. Я перастаў мерзнуць, мабыць, ужо адагрэўся.

Урач прыпісала мне ўрачэбную фізкультуру, серавадародныя ванны (серавадарод вельмі смярдзючы), сон каля мора. Але на гэты сон я не хаджу, у пакоі спакайней, вельмі верашчаць цыкады.

Народу тут процьма. У нашым санаторыі ў асноўным людзі з Беларусі, але часам бачыш і з іншых рэспублік. Мабыць, туды таксама пуцёўкі прадаюць.

Тут такія смешныя каменьчыкі-блінчыкі на беразе мора — як шліфаваныя. Назбіраю — прывязу, пабачыце. Купіў тры ракавіны па рублю штука, усярэдзіне ружовыя. Усе купляюць. Прыкладзеш да вуха — чуеш шум, кажуць, мора заблудзілася, шуміць.

Саша, ты вялікі ўжо хлопец. Многае ўжо разумееш. Ты там як гаспадар у хаце. От і трымай сябе гаспадаром, прыглядвай за меншымі. Што ходзіш на работу — гэта добра. Работа яшчэ нікога не саслабіла, а, наадварот — загартавала. І ты правільна рашыў: не трэба канчаць дзесяць класаў. У цябе ж не пяцёркі і чацвёркі, а ёсць і тройкі. Спраўляй усе дакументы ў вучылішча механізацыі сельскай гаспадаркі, у Слуцак. Там рыхтуюць механізатараў шырокага профілю, здаецца, і сярэдняе абразаванне даюць. Ты тэхніку любіш, я гэта даўно прыкмеціў. Пачнецца ўборка — вазьму цябе памочнікам камбайнера...»

 

7

Пінскі будаўнік прыйшоў «дадому», хацеў прыняць душ, змыць соль з цела. На стале знайшоў запіску:

«Друг! Я не ўтапіўся і не заблудзіўся. Проста надакучыла гэта курортная сіньфонія. Не па мне яна. Бывай! Мо пытацьме пра мяне такая чарнявая — перадай прывет і масу найлучшых пажаланій».

Пад запіскай подпісу не было.

 

 

Раздзел пяты

 

1

Волька бачыла раз, як ірвецца сталёвы канат. Таўставаты, сплецены з мноства столак-драцінак... Сеялі па тала-мёрзлым тарфяніку, за Блюдзейкам, авёс. Няўдала развярнуўся каля рова-калектара трактар «Беларусь». Падатлівы ўжо, як каша, насып-бруствер раптам глыбока абсунуўся пад левым заднім колам, і трактар асеў на бок. Можа, каб не была прычэплена сеялка, удалося б зманеўраваць. А Расолька разгубіўся, газануў. Пад колам імгненна ўтварылася прорва, трактар пагрозліва нахіліўся... Жухлы зжоўклы лёд быў узняты талаю вадою ўпоравень з берагамі — ён не крэкнуў, не трэснуў — проста расступіўся, калі ўзлёг на яго трактар... Настармачыліся крыгі, цяжка вухнула-ахнула, гайдануўшыся, вада. У апошні момант Расолька адчыніў кабіну і скокнуў — па грудзі ў ледзяную ваду. Глядзеў, вылупіўшы вочы, здзьмухваючы з губ кроплі-пырскі, як цяжка паварушваецца каля яго ў крыгах, нібы выбірае зручнае месца ўлегчыся, хаваецца трактар, а вада шыпіць і булькае. Засталося толькі крыху відаць правае задняе кола.

Тады Расолька, мокры і насклелы, бегаў у сяло па гусенічны трактар, потым зноў лез у ваду, у крыгі, крычучы сам сабе — «Дзяржысь, Балціка!», акунаўся з галавою, каб зачапіць трос...

Гусенічны зароў, папоўз задам ад канавы. А Волька не так глядзела на Расольку і гусенічны трактар, як на трос. Скрозь надрыўны роў-крэкат яна чула, як звініць, ажно напінаецца струною сталёвы канат. А ў адным месцы, дзе, мабыць, быў надарваны, адна за адною — пэ-энк! пэ-энк!! — лопалі, адгіналіся, закручваючыся і пахістваючыся, драціны.

«Адыдзі!!!» — не сваім голасам закрычаў на яе Расолька — стаяў на беразе, растапырыўшы рукі, брудны і мокры, і, здаецца, холад яго не браў.

І толькі адступіла, пасміхнулася ў непаразуменні — чаго гэта ён так? — як канат пэнкнуў, каля самага яе твару свіснуў размохраны канец — звіўся каля гусеніцы гадзюкай...

«Паласне, што шабляй,— будзеш знаць!» — крыкнуў пасля ўжо Расолька, больш спакойна. Падняў хвост, які застаўся пры гусенічным трактары. Да яго вылез трактарыст гусенічнага, таксама паглядзеў, памацаў. Пакрычалі, памахалі рукамі. Селі абодва ў кабіну, пагулі зноў у сяло. А яна пастаяла яшчэ каля сеялкі, адкінула адно і другое вечка бункера — зерня было не так і многа, па паўмяшка. «Мо ніхто не пазарыцца...» — пайшла ў кароўнік.

І пакуль дабіралася, усё дрыжаў перад вачыма, звінеў канат, пэнкалі і загіналіся ў кручок драціны...

Адна... другая... трэцяя...

І колькі разоў у яе жыцці былі такія моманты, што той наструнены канат яскрава паўставаў уваччу. Пэнк! — не вытрымлівала адна столка. Пэнк! — другая... А ці многа засталося цэлых? Ці доўга яшчэ можна вытрываць, на колькі хопіць у чалавека трывучасці?

Былі такія чорныя дні — жыць не хацелася.

Тады, як прымчала, трасучыся, з поля, уся ўкарэлая ад засохлага малака,— схапіла лейцы, пачала рабіць пятлю... І каб не нарваўся якраз бацька, то быў бы ўсяму канец. Кінуўся да яе, выхапіў вяроўку. Ціхі такі, нямоглы, а гэта адкуль і сілы ўзяліся. Склаў лейцы ўдзвейгу, як пачаў хрысціць, як пачаў... Ні вока, ні бока не глядзеў!

Зацялася пасля таго, учарнела. Хадзіла як у сне...

Магла па паўдня не абазвацца да бацькі. Рабіла ўсё дома, як заведзеная. А не знаходзіла за што зацяць рукі, садзілася на парозе сянец, падпірала галаву, узлокціўшыся на калені. А калі ў хаце — убівалася ў акно, узлягала на падаконнік...

— Пайшла б у брыгаду... на якую работу... калі так...— у каторы раз пачынаў бацька.— Што мы выседзім удваіх... колькі там мае пенсіі.

Маўчала Волька. Скамянела, мабыць, усё ў грудзях. Захутаецца ў хустку, як бабулька ці манашка,— адно вочы ў чорных вачніцах. Неяк раптам стала відаць, што яна ўжо не маладзенькая, трыццаць першы з вясны пайшоў.

У гэтыя дні стары Апанас канчаткова зразумеў: не выйсці Вольцы замуж, не прычакаць яму ўнукаў. Пакуль не скруцілася з гэтым Рыгорам, яшчэ былі нейкія спадзеўкі. А цяпер — каму яна такая трэба? Ды дзе тыя хлопцы ў сяле? Некалькі падлеткаў, да арміі, некалькі чалавек — пасля арміі. Але і тыя, што пасля арміі,— не раўня Вольцы.

І вельмі ж няўтульна і непрыветна зрабілася яму ў роднай хаце. А як уяўляў, што памрэ, а Волька адна астанецца ў хатняй пустэчы, то і зусім рабілася горка і зябка, душыла немаведама на каго крыўда.

Волька таксама лічыла, што шчасце канчаткова мінула яе. Як далей жыць-векаваць? Бацька нядужы, не кінеш аднаго, каб і хацеў куды з’ехаць. А можна ж было з’ехаць — хоць у Слуцак, хоць у Салігорск, усюды рабочыя патрэбны: і на калійных камбінатах, і на цукровым заводзе. Там лацвей прыхавацца ў людскім мурашніку, там і халасцякоў больш, калі на тое пойдзе. Дзеньдобры пусціць, хіба ён не разумее яе становішча? А мо і не дасць даведку, людзей у калгасе вобмаль. Летась столькі бульбы і морквы ляснула, не паспелі выбраць. Нахапіліся раннія маразы, укавала зямлю на пядзю. Нагналі, праўда, з горада нейкіх інтэлігентаў, дзяўблі ломікамі, адколвалі глыбы. А хіба выкалупіш бульбіну з тых камлыг? І што толку з іх, калі выкалупіш? Пампушкі, каровы елі-елі ды здаволіліся, пачалі нос вярнуць, свінні не схацелі есці. На крухмал спіртзавод не прымаў. Спрабавалі варыць, сіласаваць — чамусьці і сіласу не атрымалася, сплеснеў, згорк, баяліся каровам даваць.

«Ой, Рыгорка, будзе нам горка...» — яшчэ тады падумала, пасля першай іх стрэчы, як брыкет прывозіў. Яна сто разоў і да гэтага Рыгора бачыла — адзін жа калгас, нічога, што жыве на хутары, што работы розныя. Але каб хто сказаў, што яе так нястрымна пацягне да яго, жанатага, што ў іх дойдзе нават да пасцелі — у вочы плюнула б. Праўда, і раней шкадавала чамусьці яго, калі чула, што ў сям’і нелады, што зноў скандаляць. Селавыя мо ўсе Мані спачувалі, а яна — Рыгору. Нават уявіць не магла, каб Рыгор быў без дай прычыны вінаваты. «Усё скочка гэтая куслівая... Пілка... Матухна...— абзывала ўсяк Маню ў думках.— Ды які ж мужык вытрывае, калі дзяўкаць і дзяўкаць! Любы ўскруціцца!» І ніколі не задумвалася, чаму самой шкада Рыгора, чаму так хочацца сустрэць яго адненькага, супакоіць, паспагадаць па-чалавечы. «Няўжо я... даўно любіла яго? А чакала ж некага другога. Чортведама каго чакала... Каб ведала зараней, што ён — мая доля... Каб ведала! Усё іначай магло б скласціся...»

 

Так мала хлопцаў халастых —

І я люблю жанатага-а-а...

 

«Не так сабе перакручваюць гэту песню... Не адной мне прыпякала і прыпякае... У чым жа мая віна, што жанатага люблю? І ён жа мяне кахае... І як яшчэ кахае!.. Тады, другім разам... Ажно плакаў пасля, зубамі скрыгатаў — чаму раней не сышліся?.. Божа, як мы маглі б жыць разам! Як бы я яго даглядала!.. А Маня ж ніколечкі не глядзіць яго... Майка брудная, заношаная...»

Волька не адчувала рэўнасці да Мані... Рэўнасць — гэта што? Зайздрасць? Нянавісць? І калі неахвота дзяліцца абраннікам з кім бы там ні было — «Мой!». Бараніць яго, грызціся з іншымі за гэтага «майго» да канца. А ў яе няма такой ненавіднай рэўнасці. Яна і Маню трохі шкадавала, толькі неяк своеасабліва: як шкадуюць недапеку дзіця, якому не дадзена разумець, па-сапраўднаму цаніць тое, што маеш.

Рэўнасць-шкадаванне? Рэўнасць-папрок?..

Тады, у той градабой і грамабой... І Маня круцілася каля Рыгора: як аслепла, як уздурнела. То крычала-лямантавала на ўсё поле, праклінала і сябе, і сваю жытку, то кідалася да Рыгоравай галавы, нібыта хацела абняць яе, прыціснуць да сябе, а сама хапала за валасы, тузала ў бакі, і галава яго матлялася, як нежывая, кляла Рыгора і Вольку страшнымі праклёнамі, і людзі хапалі яе пад рукі, адцягвалі падалей. А Волька гладзіла гэтую галаву і ў той момант нікога не саромелася, адкідвала з чорнага, бруднага твару прыліплыя валасы, выцірала шчокі, і ёй хацелася цалаваць яго ў сінія, прыплюшчаныя павекі, хукаць у вочы, саграваць яго твар сваім дыханнем... Бегла да прычэпа, скубла салому, масціла, прытоптвала вакол галавы да самых вушэй, нібы хацела ўратаваць яго ад бруду, ад гразі, затуліць ад людскіх вачэй. І добра чула яна цянюткі звон у сваёй галаве і рэдкае, аглушальнае — пэнк! Абрываліся нябачныя ніці. Тады яны не ўспрымалі адна адну, быццам і яе, і Маню прыгаломшыла, не разумелі ў поўнай меры, чаго нарабілася і што робіцца...

Як ляжаў Рыгор у Слуцку, у бальніцы, двойчы ездзіла да яго. Не ў тыя дні, калі пускалі хворых, не ў сераду і нядзелю. Раз з’ездзіла ў чацвер, а раз у суботу — каб не сустрэцца з Маняю. Першы раз перадала яму перадачу — і ўсё, нават запіскі не напісала. Ці здагадаўся — ад каго? Другі раз папрасіла дзядзьку-хворага, каб паклікаў Рыгора ўніз, калі ён ужо «хадзячы». І не дачакалася, бо раптам убачыла, як міма прайшла з сумкай Патапава дачка Галя, тая, што жыве ў Слуцку: «Хто з трэцяй палаты? Цётачка, вы наверх? Падыдзіце мо да трэцяй, скажыце — хай Янушка Патап сыдзе...» Каб Галя не пазнала яе, сышла з вачэй.

Хадзіла, бадзялася па горадзе, пераходзіла з магазіна ў магазін, нібыта і тавары глядзела, а сама думала пра адно: «Пайшла ўжо Галя з бальніцы ці не? А калі — не? Ткнуся... Ну і што, калі — не? Усе ўжо і так ведаюць пра Рыгора і пра мяне... Галя ў Слуцку жыве, не скора будзе ў Дуброве. І Патапа не скора выпішуць — на ладан дыхае...»

Праз якое паўгадзіны зноў пайшла ў бальніцу. Хацела ўжо на ганак падымацца, як з-пад сцяны, з санцапёку пачула: «Волька!» Пайшла да Рыгора, нібы на прызбу, на хаду расхрыстваючыся,— упарылася ад бегатні.

«Хай бы ж ты ў цянёк схаваўся...» — сказала, запавольваючы крок. Глядзела на ўсе вочы: «Божа, як змяніўся... Твар — зямля зямлёю...— А ўголас сказала: — То мо скора дадому?» — падала руку, як простаму знаёмаму, і ён падаў — халодную, вялую, потым спахапіўся, прыкрыў другою рукою, пацяг Вольку да сябе. Яна паддалася, села побач.

«Сонца смаліць, а ў мяне нібы халадзільнік усярэдзіне...»

«Ад слабасці гэта... Духу не збярэш. Еш больш, скарэй адужаеш...» — Хацела забраць сваю руку, распакаваць сумку. А ён не аддаваў, злёгку пагладжваў трымцячымі пальцамі па набухлых венах, паціраў, нібы ў яе былі халодныя, а не ў яго. Нагнуўся — мо пахукаць хацеў, а не пацалаваць,— і з галавы ўпала ў траву папяровая цюбецейка. Велікаватую зрабіў... І тады пусціўся адною рукою, нагнуўся падняць. Волька забрала руку, выняла піражок з тварагом, піражок з вішнёвым варэннем.

«Еш, смачныя вельмі... Шкада, што астылі... От каб цёпленькіх пакаштаваў! Мой стары дык кожную нядзелю іх заказвае...» — «Нічога... Смачныя...» — Жаваў напоўніцу, і на худой шчацэ нібы вытыркалі бульбіны. І, мабыць, яму было сапраўды смачна, бо ажно прыцмокнуў, нібы пацалаваў сабе пальцы, і яна, узрадаваная, захапіла астатнія піражкі прыгаршчамі, сыпнула яму ў цюбецейку.

«Што там... у сяле?» — спытаў нібы між іншым, жуючы. І яна зразумела, пра што ён хацеў спытаць, што прыхоўваў за абыякавасцю.

«Прыціхлі, здаецца...»

Яшчэ пасядзелі, больш маўчалі, чым гаварылі. Вольцы было ўцешна бачыць, як ён стараецца есці, які ў яго добры апетыт, нібы гэта сядзеў побач не дарослы чалавек, а яе ўласнае дзіця.

Па бальнічных дарожках-сцежках блукалі хворыя, абыякава паглядвалі ў іх бок. І Вольцы пачало здавацца, што яны знарок ходзяць, каб паглядзець на іх, што яны шэпчуцца пра іх. І ёй было не вытрываць гэтых позіркаў, быццам стаяла навідавоку і голая. Усе, здаецца, разумелі, хто яна яму, ніхто не думаў, што гэта жонка ці сястра. А хто яна?

Хто?

«Палюбоўніца... Зладзейка, украла чужога мужыка ў жывой жонкі, у дзяцей... Пасіраціла дзяцей...» — нібы чула яна чужыя думкі-дакоры — колкія, колкія.

А Рыгор сядзеў сабе сцішаны, халодны — і не шманаў. Быццам яму было ўсё роўна, ці бачаць іх, ці абгаворваюць. Мабыць, і тое пытанне — «Што там... у сяле?» — задаваў так сабе, для прыліку. Бо мог бы і занепакоіцца, мог бы і працягнуць гаворку... Не толькі ж ёй баліць і карціць — а што далей, а як далей будзе? У які бок пакіруецца, зменіцца? Бо гэтак, як яно ішло дасюль, як склалася, не магло працягвацца. Патаемныя любоўныя сустрэчы маглі быць, пакуль людзі не ведалі. А людзі ж усё ведаюць, з першага яго візіту,— ад старога да малога. Патрэбен рашучы крок — або туды, або сюды.

Чакала і ўсё больш разумела — сёння не дачакаецца яснасці. Ён яшчэ не саспеў для такога рашэння, не ўсё дадумаў і прадумаў. А як надумае — на што рашыцца? У які бок ламане?

Волька хутчэй чакала разрыву — канчатковага, беспаваротнага. Нават прыкметы гэтага разрыву бачыла: патух жар у вачах. «Рукі... Рукі — ледзяшы...

А тады ж палаў проста...— І тут жа лаяла сябе: — Трасца тваёй матары... Чалавек з таго свету вярнуўся... З-пад зямлі вылез... А ты хочаш...»

Прайшло многа дзён. Рыгор ужо дома быў, як пачула Волька пушчаную Настасаю па сяле пагалоску — людзі пераказалі: «На маім двары гаварыў, Дар’я была — не дасць схлусіць... Казаў Рыгор: мала дала ёй Маня тым вядром. Хай бы яшчэ нос адкусіла, каб больш ні к кому не вязалася...» І верыла ў гэта Волька, і не верыла: «Не можа быць... Не можа быць, каб такое сказаў... Але ж ён паздаравеў ужо... Выздаравеў... Хай бы ж прыйшоў калі... Кожную ночку чакаю, кожны дзень. А то даў бы вестачку — куды прыйсці. Сама прыбегла б... Хоць за трыдзевяць зямель...»

Не заходзіў Рыгор. І нікуды не выклікаў. І на курорт з’ехаў раптоўна — як у космас паляцеў.

Заходзіла Жухалава. І лаяла, не выбіраючы слоў: «Гавораць? Хай гавораць... Руку на цябе падняла? А ты здачы дай! На пахілую вярбу козы скачуць...» І ўгаворвала: «Ідзі на ферму, вяртайся! Калі не даяркай, то свінаркай... Ёсць месца — падменнай свінаркай у адкормачніку. Якраз сем груп, сем свінарак, будзеш кожнай даваць раз у тыдзень выхадны...» — «Усім — выхадны. А я? Каменная? Ці мне і выхадны не трэба?» — «Ну... сальем дзве групы ў адну, каб шэсць было. Павер, табе будзе спакойна ў свінарніку!»

Адмовілася.

Хадзіла ў магазін па хлеб, па цукар — сустрэла паштальёнку. Не Волька ёй узрадавалася — паштальёнка.

— Ой, Канапелькава... Два дні нашу ў сумцы пісьмо. Ніяк не выберуся на твой хутар — занесці. Во, адкуль і ад каго — невядома. А на штэмпелі — Сочы...— і ўсміхнулася здзекліва і цікаўна.

Забрала пісьмо, сунула ў кішэню, не распячатваючы. Усю сілу сабрала, каб здацца спакойнаю і абыякаваю. А сэрца ўжо затахкала, і хацелася прыпусціцца бягом, каб хутчэй застацца адной.

Яна ніколі ні ад каго не атрымлівала пісем. Пісьмо магло быць толькі ад яго.

Яно і было ад Рыгора. Першае пісьмо. І чысло стаяла — тыдзень назад пісаў.

 

2

У талерцы сонечна свяціўся мёд. У акно ўлятаў шчэбет ластавак.

— Смялей, смялей! Лыжкаю бяры... Даўно мо і не каштавала...

— А ты чаго не...

— Я бяру... во... бачыш...

— І я... Нова навіна на стары жывот, каб не балеў цэлы год.

— У нас не так гавораць: каб мядзведжу сілу, заечы паварот.

— Ага-а: нова навіна на стары жывот, заечу сілу, мядзведжы паварот.

Ясь зарагатаў, ажно закашляўся, счырванеўшы.

— Чаго-о-о ты? — у непаразуменні паглядзела на яго Аляксана.

— У нас ёсць Кірэйчык, свіней добра коле... Дык яго бацька некалі кончыў сеяць жыта на сваёй палосцы, наслаў густа саломы ў канцы загонкі, прыгаціў грудамі і кажа: «Зарадзі, божа, з асьміны ды паўасьміну!» Адале ўшалопаў. «Стой! Стой! Не радзі, я не так сказаў!»

Ясь і Аляксана рагочуць.

— Вой, насаладзіла душу. Ажно губ не разляпіць. Вадою хіба запіваць.

— З вадою нанач добра. Сон спакойны.

— Светленькі які...

— Ліпавы. Чыстае лякарства — ад прастуды.

— Рэдзенькі, хоць нагінкам пі...

— Дык і пі. Перагні талерку і... А не дык у шклянку пайду налью.

— А я купляла Лёневым дзецям — грудачкамі, крупчаты.

— На базары? Па шэсць рублёў?

— Ага.

— Гэта амаль адзін цукар перагнаны. А мой без усякіх прымесяў, і свежы — два дні, як гнаў.

— Вой, а нам, малым, некалі казалі: не еш многа, а то на жываце выступіць... Ха-ха-ха!

— Хо-хо! — падтрымаў Аляксану Ясь.

Абое сядзелі за сталом насупрацькі. Аляксана — на крэсле ад дзвярэй, Ясь — на лаве, ад агародчыка. Сарамліва дзівіліся адно на аднаго, быццам не пазнавалі сябе пасля першай сумеснай ночы.

«Бровы — смоль, як у маладога... Густыя, доўгія. А галава — белая. Каб доўгія валасы — як снег былі б... Як груша-дзічка ў цвеце...» — думала Аляксана і апускала вочы. На міг і Ясь бянтэжыўся, але пачынаў зноў глядзець і ўсміхаўся лагодна-сцішана. «Прыгожая была Аляксана... у маладосці...»

А яна адчувала на твары яго пільны позірк, і шчокі ўспыхвалі зараніцай. Дранцвелі рукі — упусціла скарынку, і яе пачало засмоктваць у мёд. Выхапіла, патрэсла. Чакала, пакуль трохі сцячэ, і гаварыла:

— Якраз, як у таго на базары, што ўсё спытваў і каштаваў. Пакуль пройдзе з канца ў канец — пад’есць... Дайшоў да бочкі мёду. «Дзядзька, пачом? А які на смак?» Дзядзька хацеў яму капнуць з лыжкі на далонь. А той дастаў скарынку з паўбуханкі — «Ой!». Упусціў у бочку... З паўфунта набралася мёду, пакуль вылавіў. Гаспадар яго кляне, а пакупнік — гаспадара: «Толькі хлеб з-за вашага мёду сапсаваў...» — і ходу сам.

— Хо, хо,— рагатнуў Ясь, хоць даўно ведаў байку.— У мяне яшчэ не такі ёсць. Эксперымент рабіў... Я зараз... А ты скажаш, з чаго ён.— Ясь рухава, нягледзячы на грузнасць, падхапіўся з-за стала.

— Ой, не трэба, я ўжо і так не паднімуся,— як не прастагнала Аляксана. Але не ўставала, павярнулася толькі на бразгат: Ясь браў з кухоннага стала слоік і нешта там перакуліў.

Ступіў Ясь у сенцы, а яна павяла вачыма па хаце.

Хата як хата, не такая і маленькая. На стары лад — ніводненькай перагародкі! Ступіць хто на парог, то адразу і відаць, дзе, што і як, якая пасцель. Сцены — голыя бярвенні, ні тынку, ні шпалераў. Ніжэй падаконнікаў белыя бёрны, новыя, а вышэй — карычнева-чорныя, старыя. А некалі былі, мабыць, жоўценькія... Скрэблі іх, мылі... «Пры Сарафіне яшчэ, як Сарафіна жывая была. Цяпер ужо не адскрабеш — шпалеры трэба. І мэбля трэба, стол, стулы... Шафа...»

Устала, падышла бліжэй да сцяны, дзе была рамка з картачкамі. Фотаздымкаў не многа, размешчаны ў тры рады. У ніжнім картачка з пахавання, труна, людзі кругом. Па той бок труны стаяць, тварам да фатографа, людзі. Сам Ясь амаль такі белы, як і зараз. Стаяць мужчыны, жанчыны, дзеці. Адну жанчыну пазнала — Настасу. Настасу бачыла ўжо, ведае. Малако нядаўна прыносіла. «А ў яго ж яшчэ трое сыноў. І ўнукі. Колькі, ён казаў, унукаў? Сямёра?»

— Ну — пазнаеш каго? — нячутна зайшоў Ясь, прынёс у слоіку нечага ружовага, нібы якога кісялю. Асцярожна паставіў на стол, сам пацягнуўся па рамку — зняў. Панёс пад прыпечак, пашоргаў анучаю, вярнуўся, сеў на лаву, крыху залезшы за стол. Аляксана прысела побач.

— Во, верхні рад... Першая картачка — я. І во я, на Карэльскім фронце...

— Ух ты, пан Шмігельскі... Кант на коляна...— Аляксана ласкава прытулілася да яго плечуком, нібы выбачалася за такую крытыку.

На першым злева здымку Ясь стаяў яшчэ хлопцам, у доўгіх бліскучых ботах гармонікам, у галіфэ, рубашцы навыпуск, падпяразаны вітым паяском з кутасамі. Валасы нечым бліскуча змазаны і ўкладзены набок. Левую руку Ясь паклаў на высокую, сплеценую з белых дубчыкаў этажэрку-падвазонніцу. На другім здымку, што з Карэльскага фронту, сядзелі ўтрох ваенныя ў зімовых шапках і белых паўкажухах, сярэдні — Ясь.

— А во гэта — Сарафіна...— Ясь паказаў на левую з дзвюх дзяўчат, што сядзелі, прытуліўшыся галовамі (мо фатограф так загадаў). Левая была ў хустачцы пад бараду, правая — у белым, з пупсікам, берэце набакір.— Справа — сястра яе, Кацярына, жыве яшчэ. А тут мы з Сарафінай перад самай вайною. Пасля прэміроўкі... Фатограф са Слуцка здымаў... Мне тады веласіпед у прэміроўку далі. А гэта во — Гардзей, старэйшы... Дзевяць на дванаццаць. А гэта — Грыша, любіцельская, Федзя рабіў. А гэта сам Федзя ў той год, як універсітэт скончыў, во, бачыш, які ромбік яму далі. У нейкім атэлье здымаўся.

— Які харашэнны... Як намалёваны...

— А тут, у другім радзе, Гардзей з сям’ёй... Гардзееў Сяргей, у Мінску вучыцца... Наташка Гардзеева, у дзевятым класе... Не, здаецца, ужо ў дзесяты перайшла... Настаса во, асобна... Сарафініна маленькая, на нейкі дакумент здымалася... Да-а-а... А гэта — Сарафіну хаваем... кгы-км... Федзя здымаў...

— Завочна з усімі ўжо знаёма.

— Паступова абзнаёмішся.

— Ну, то што гэта за кісель? У-у, пахаціць на ўсю хату. Чым жа гэта... Малінаю! Дальбог, малінаю!

— Ага, малінавы мёд.

— Гэта такі з цвету маліны бывае?! Дзе ж яго набрацца, каб столькі насмакталі...

— З малінавага сіропу. Варыў сіроп з малінамі, даваў пчолам. Рой адзін слабы быў... Дык яны, чэрці, і перагналі на мёд.

— Смачны... А той усё-такі праўдзівейшы.

— Параўнала! Той з цвету... Не толькі з ліпавага.

— Ой, як мы позна сёння за сталом! Паўдня скора, а мы ўсё снедаем.

— А куды нам спяшацца? Нам цяпер ужо, Аляксана, няма куды спяшацца. Колькі за сталом, столькі і ў раі... Дзяцей сваіх мы пагадавалі, будзем жыць толькі для сябе. І ў калгасе сваё адрабілі, стажу на дзве пенсіі хапіла б... Будзем адпачываць! От у рыбу з’ездзім, у грыбы...

— Ты мо і на паляванне ходзіш? Стрэльба на печы.

— Гэта на шасцідзесяцігоддзе калгас падарыў. Зімою пару разоў хадзіў.

— І ўпаляваў што?

— Здаралася... Але памацаеш зайца — худы, зноў пусціш.

Зарагаталі абое.

— Ой, Ясічак. Пасядзі хіба, я са стала прыбяру...

Але Ясь не сядзеў, парываўся нешта памагаць, несці ў мыцельнік. А несці не было асабліва чаго.

— Гэта і ўвесь твой посуд — адна талерка, адна міска, дзве лыжкі? Ха-ха-ха...— не вытрывала Аляксана.— І збаночак адзін шчарбаты, а то ўсё слоікі і бутэлькі. А гаршкі хоць, чыгункі ёсць?

— Па аднаму... Во такія, з кулак...— Ясь па-дзіцячы шморгнуў носам, пацёр аб штаны спацелыя далоні.— Купім! Усё, што скажаш,— купім. Грошы ёсць... А мне аднаму нашто ўсё гэта было?

Праз колькі хвілін выйшлі ў сенцы, потым у кладоўку.

— Гэта столькі мёду-у?! — зжахнулася Аляксана.— І загуслы ёсць... Трэба прадаць, на чорта яго столькі трымаць дома.

— Рукі не даходзяць. Ды ленаваўся везці на базар...

Ясь паказваў, колькі ў яго збожжа, мукі, крупы, і Аляксана зноў дзівілася, ужо другому: жыў чалавек без запасу — як набяжыць, абы дзень да вечара.

— Не хацеў я нічога з барахла браць ад Настасы. А цяпер усё завядзём... Купім!

— Добра, калі купіла ёсць.

— Ёсць, не бядуй.

На двары, калі паказваў сядзібу і гаспадарку, Аляксана зноў рагатала ўголас. Ясь паклікаў курэй, каб сыпнуць пшаніцы. Прыбег певень, дзве курыцы і квактуха з трыма куранятамі.

— Ох-ха...— не магла супакоіцца Аляксана.— Тры кураняці! О-ха-ха-х...

— Гэта ж, каб яе... Сама вывела, не бачыў і калі. Думаў — прапала... Адале вылазіць з падпаветкі, з-пад варштата. Чатыры кураняці было, адно кот Дар’ін з’еў... Я сам не паверыў, што так мала вывела: пагроб палкаю пад варштатам — яшчэ пяць яек выкаціў. Што замораныя, а што — баўтуны.

— І ніякага парасяткі няма? — ужо з нейкай кволаю надзеяй спытала Аляксана.— Ад стала, бывае, што застанецца — куды дзяваць?

— Няма-а...— развёў рукі Ясь. Яму сапраўды было няёмка за сваю безгаспадарчасць. А ці ж такім гаспадаром ён быў яшчэ зусім нядаўна! — Во, вуллі ў садзе, глядзі... Восем штук.

— Вуллі добра. За пчолы ты маладзец. Але як жа жыць, каб нічога ні ў хаце, ні ў хляве не было? А, Іван Іванавіч?

— Сала, ведаеш... Свініна мне не вельмі. Печань абзываецца...

— То кароўку трэба... Хоць невялічкую, як казу. Малако, масліца свежае, смятанка, сырчык... Як на дзіеце будзеш.

Ясь маўчаў, і Аляксана спахапілася — хаця б чаго не падумаў!

— Ведаеш... Хацелася пабыць вольным казаком. Каб ні каровы, ні свінчаці... Што хочаш, тое і рабі, куды хочаш, туды ідзі... Усё думаў: «Эх, закачуся ў рыбу!.. Ды з начлегам, з аганьком, з юшкаю... Як гарадскія...»

— Ясік, ты толькі не крыўдуй...— Аляксана асцярожненька ўздыхнула.— Можна было б і без кароўкі абысціся. Але ж цяпер мы ўдваіх. Ну — будзе прыносіць нам Настаса малако, ці, скажам, сама заходзіцьму да яе... Дык гэта ж як старцаваць з торбаю! Мне ж воч не падняць будзе... «Во прывёз бацька кралю на шыю!» — скажуць.

— М-м... не скажуць,— у голасе Яся не было ўпэўненасці.

— Мы маглі б плаціць ёй за малако. А што людзі скажуць? Родны бацька ў роднай дачкі купляе... Маглі б адмовіцца ў яе браць, а ў каго чужога... То зноў жа — што Настаса скажа? А людзі? «Во, нос верне мачыха, пачужацца хоча... Бацьку падбівае...»

— Будзем плаціць Настасе, і ўсё. Чынна, законна...

— Ох, Іван Іванавіч... Ну, што ты хоць гаворыш?

— Купім карову, купім! — голас яго раптам адразу пацвярдзеў. Нібы толькі зараз чалавек зразумеў, што пачалося ў яго інакшае жыццё.— Купім! — яшчэ раз сказаў, нават руку паклаў ёй на плячо.— Будзем мы — усё будзе!

— Ціп-ціп-ціп-ціп! — пачулася каля мураванкі, і адразу там залапатала крылле: зляталася і збягалася птаства.

Ясь борздзенька прыняў руку з Аляксанінага пляча: ці не бачыла дачка? «Стары пень, выйшаў на двор абдымацца...»

— Не, ты як хочаш, Ясь... Табе відней,— нібыта пайшла на ўступкі і Аляксана.

— Не — як ты хочаш, так і будзе! Купім карову, купім сена... Грошы ёсць! Во, я чуў, Аміля Патапава прадае карову. Таксама двое старых у хаце, няма ўжо каму сена рабіць, пасвіць.

— У сваім сяле — добра. Карову лепш людзі ведаюць. Трэба, каб малочная была, ногі тонкія... Каб даілася лёгка... Малако на смак трэба паглядзець... І як адстойваецца, колькі смятаны...

— Добрая ў іх карова. Зборшчык казаў: і раніцаю, і вечарам выносяць яму па вядру малака.

— Іван Іванавіч, то мо сёння і сходзім? Каб хто дарогу не перабег... А сена ў брата папытай, у Пятра... У яго яшчэ леташняга стажок за хлявом стаіць...

— Ты бачыла калі, што ў вуллі робіцца? Не? Гэ-э...— Ясь тузануў дзверы падпаветкі, зняў са сцяны сеткі — закрываць твар, узяў дымар. Рады быў памяняць гаворку.

 

3

Волька чытала і перачытвала Рыгорава пісьмо. І чым больш чытала, тым больш не знаходзіла сабе месца. Ёй рабілася то душна, то млосна, пачыналі дрыжаць рукі. І то спяваць ёй хацелася, то плакаць. Ёй так не хапала выплакацца — хоць раз!

 

Чаму не прыйшоў,

Як месяц ўзышоў?

Ці сцежкі не знаў,

Ці каня не меў,

Ці маці не пускала?

 

«Прашу прашчэння, што не заходзіў...»

«Ну што ён хоць піша!.. Я даўно ўжо даравала — усё-ўсё-ўсё... Хіба я не разумею, чаму не заходзіў. Я больш нават разумею, чым ты, Грыша...— думала і шчыра верыла сабе.— Я тут больш перажыла, чым ты... Фільм нядаўна па целявізару паказвалі — ну проста як пра нас з табою... «Сладку-у ягоду рва-ли вме-есте, горьку я-я-ягоду я одна-а-а...»

«Эх, Волька, Волька, от прыехала б ты сюды, да мяне, я табе і кватэру падшукаў бы...— заплюшчвала вочы, а гэтыя радкі выплывалі з памяці.— Во пажылі б, а? І чаму мы такія няшчасныя, што не можам быць разам? Я тут адчуў, як засумаваў па табе за гэтыя два месяцы...»

«А я хіба не засумавала? Ты от паехаў, загараеш там... Людзі новыя, усё новае... А ў мяне ж тут усё-ўсё старое, і ўсё па сэрцы б’е... «Прыехала б ты сюды...» Напісаць лёгка — прыедзь! А гэта ж не ў Слуцак, не пятнаццаць кіламетраў. У сто разоў больш! Ды як кінеш-рынеш усё... Бацька нядужы... А так бы ўга — можна было б і пад’ехаць, і прыляцець... Дзве гадзіны лёту — гэта ж як у Мінск са Слуцка на аўтобусе...»

Яна распальвала сябе думкамі, загаралася і зноў, таксама думкамі, атушвала, ацішвала. А пакуль вагалася, што рабіць, пакутавала, дагарэў і дзень. Ноч была бяссонная, поўная цяжкіх уздыхаў, і бацька некалькі разоў пытаўся — што з ёю, ці не захварэла.

Назаўтра прыйшло яшчэ адно пісьмо ад Рыгора — «Я ўжо і кватэру напытаў». Ад хвалявання і слёз (урэшце яны з’явіліся!) нават не расчытала добра. У пісьме было «напытваў», а не «напытаў», хоць маленькая, ды розніца.

Раптам адкінула ўсе сумненні. «Паеду! Згараць няхай тыя грошы... Не на месяц, хоць на дзён колькі...»

— Тата, я пад’еду ў Мінск, на дзён тры. Разведаю, як там з работаю... Ты тут, глядзі, не памірай без мяне,— пажартавала і адразу ўбачыла, што жартуе недарэчы: бацька яшчэ больш спахмурнеў і згорбіўся.

— Едзь, хіба я цябе дзяржу. Начаваць от дзе будзеш...

— Гасцініцы ж ёсць.

Бацька пайшоў з хаты, бо на двары чуліся дзіцячыя галасы, віск нейкіх колаў, потым жаночы голас. Волька падышла да акна — што там такое?

Каля клеці, дзе стаялі пад навіслай стрэшкай клеткі з трусамі, круціліся хлопчыкі і дзяўчынкі, вішчалі ад захаплення, іх уціхамірвала настаўніца гісторыі Лідзія Багданаўна.

Калі выйшла на двор і яна, ужо з сумкаю, каля адчыненых нахлашч дзвярэй клеці стаяла каляска-двухколка. Піянеры шабуршылі недзе ўсярэдзіне, адтуль, з паўцемры чуўся і стукат сякеры. Заглянула — бацька стукаў абушком, разбіраў станок жорнаў. Настаўніца штосьці падтрымлівала, памагала, дзеці шныпарылі па кутках. «Лідзія Багданаўна, глядзіце, які карабец з саломы сплецены!» — адзін хлапчук падняў круглы, з невялікую бочачку, карабец, надзеў сабе на галаву. На плечы нацерушылася мукі. «Што ты вытвараеш?! — засердавала настаўніца.— Зараз жа пастаў на месца!» — «Гэта ж таксама экспанат!» — крычала некалькі галасоў. «І во экспанат! — падбегла бліжэй да святла рыжая дзяўчынка.— Глядзіце, які коўшык з ручкаю!»

Настаўніца заўважыла ў дзвярах Вольку.

— Добры дзень, Вольга Апанасаўна! — ветліва паздароўкалася яна.— Вось... Раскулачваем вас... Нідзе — ні ў суседніх вёсках, ні ў Дуброве — не знайшлі жорнаў для школьнага музея. А потым падказалі — калі тут няма, то больш і не шукайце... Апанас Мікалаевіч дорыць іх нам... Дзядзька, то вы мо і сабраць іх у школе паможаце? Ніхто ж не ведае, як з імі і што...

— Ды ўжо ж...— буркнуў бацька.

— Вялікі вам дзякуй... Бо ў нас і ступа ёсць, і кросны знайшлі, а жорнаў не было.

— Дзеду-у-у...— выў хлапчук, не знімаючы карабец з галавы.— Ап-пчхі!

— Васька, ты як касманаўт-марсіянін у гэтым карабцы! — крычала ад захаплення рыжуха.

— Дзеду-у! Аддайце нам карабе-е-ец... У вас вунь яшчэ стаяць!

— Васіль, я каму сказала: знімі і пастаў на месца! — загадала Лідзія Багданаўна.

— А-а... бярыце і яго. Ну й цыганы вы!

— Ой, а лапцей у вас няма? З лыка? — зарадавалася, як дзіця, настаўніца.

— Няма... але магу сплесці.

— Апанас Мікалаевіч, дарагі! Мы вашу картачку павесім побач з экспанатамі! — настаўніца парывалася паціснуць старому руку, але той не выпускаў сякеркі.

Волька, дачакаўшыся, пакуль бацька гляне на яе, сабраную, пайшла ад дзвярэй. Так і не сказала ні слова ні да настаўніцы, ні да бацькі. Адышла з усмешкаю на твары: дзівацтва настаўніцы яе смяшыла і нечым замілоўвала.

 

4

Вольцы не пашанцавала ўжо з самага пачатку падарожжа. На другі рэйс аўтобуса, які ідзе ў Слуцк, яна спазнілася. Трэці рэйс будзе не скора, і яна пайшла на шашу-выліванку. Там аўтобусы ідуць адзін за адным. Можна на любы падсесці, і выгадае цэлую гадзіну.

Ішла лёгка, не чуючы свайго запыханага дыхання. Дарогі не заўважала — галава была забіта думкамі, і гэтыя думкі беглі вельмі далёка ўперад, за туманную далеч вёрст — у казачна-раскошныя Сочы, дзе людзі жывуць гэтак непадобна да іхняга жыцця, дзе столькі ўсякіх дзівос.

«Я толькі цяпер, як ад’ехаў у такую далеч, зразумеў, што мы не ўсё рабілі так, як трэба. А трэба было рашыцца на штосьці пэўнае і не хавацца ад людзей...»

«А на што рашыцца, Грыша? На што? Лёгка табе пісаць... Папера ўсё вытрымае... А ты б напісаў — на што рашыцца. Хаця не, не трэба пісаць... От прыеду ў Сочы, разам і памяркуем. І так людзі ведаюць, што ад цябе пісьмы. Паштальёнка, як другое ўручала, на хутар прыджгала, не паленавалася. І так ужо маліла вачыма, так зубы загаворвала, каб якое слова ці паўслова пачуць ад мяне. І не пачула, не дачакалася...»

На шашы ў аўтобус ушылася хутка, праўда, ехала да Слуцка на адной назе. Нават у сваю кішэню па дробязь не магла адразу прасунуць руку, хоць і надрываўся шафёр у дынамік: «Хто зайшоў — перадавайце на білеты!»

На станцыі ў Слуцку таксама не было куды носа ўбіць. Ля касы, што прадавала білеты на Мінск, была доўгая і бязладная, радоў у восем, чарга. Білетаў на сёння не было. Спадзеўка была на «прахадзяшчыя» аўтобусы. Але на такія прадавалі лічаныя білеты, і то «стаячыя», чарга ніколькі не меншала.

Прастаяла гадзіну, прастаяла другую...

Ужо кляла сябе за паспех, за неабдуманасць рашэння. Але стаяла, спадзявалася на цуд.

Сфарміраваўся адзін дадатковы аўтобус, але чарга зменшылася на які метр. Пайшоў на Мінск і другі дадатковы аўтобус, а Вольцы ўсё было далёка да касы.

— Што гэта за канец свету сёння? — не вытрывала, каб не папытаць у пажылой жанчыны, што стаяла перад ёю. Ехала тая да сына ў Мінск забіраць на лета ўнучку.

— А кожнае лета так... Абітурэнты едуць.

— Хто гэта за яны?

— Ну... тыя, што паступаюць у інстытуты, дакументы вязуць. Ды не адны едуць, а з таткам ці мамкаю. От і забілі ўвесь транспарт. Мае, слава богу, прыстроены ўжо... Летась малодшая дачка паступіла, у політэхнічны...

Цётка ахвотна расказвала не толькі пра дачку, але і пра ўсіх траіх сваіх дзяцей: ніводзін не астаўся ў вёсцы, усе раз’ехаліся па Саюзе.

— Свет які настаў... Ніхто не хоча дома сядзець,— уздыхнула цётка.

Невядома, колькі б яны яшчэ прамучыліся ў душнай гарачыні, каб не прыватнік. Малады, цёрты, у кароценькай старой тужурцы... Патаптаўся каля чаргі, штосьці мармытнуў паціху.

— А дзе стаіць? — адразу да яго некалькі чалавек. А цётка схапіла Вольку за руку і бягом пацягнула з вакзала: «Прапусціце... Дайце прайсці!»

— А што такое... Куды? — толькі на ганку змагла папытаць Волька.

— Легкавік!.. Вунь!..— паказала ў канец вакзальнай плошчы, пад чырвоную вадакачку. Там стаялі, стаіўшыся, зялёныя «Жыгулі».

Дабеглі ў ліку першых чатырох. Цётка адразу затузала за ручку пярэдніх дзверцаў.

— Па пяцёрцы... З камфортам, без прыпынкаў,— сказаў, падышоўшы, маладзік у тужурцы.

— Дамо, дамо! Едзем хутчэй! — І за Вольку адказала цётка.

Даехалі і праўда хутка. У дарозе малады чалавек сказаў, што ён аспірант, халасцяк. «Даў бог машыну, ды не даў кватэры... У будатрадах на машыну зарабіў, тры разы ездзіў у Казахстан. А цяпер на машыне зараблю на кватэру... Пакуль што здымаю пакой, сорак рублёў як лёду...»

— А будзе кватэра і машына, то і жонка знойдзецца,— сказала цётка.

— Ужо знаходзяцца... Але я вуха трымаю востра! — засмяяўся багаты жаніх.

Вольку ўладальнік машыны завёз на самы аэравакзал, пажадаў шчаслівай дарогі, нібы здагадваўся, куды яна і да каго едзе.

— І вам шчасліва,— адказала. І падумала: «Вельмі ж ты ўжо вастравухі... Дзялок і зух!»

Ёй зноў не пашанцавала. У касе вакзала сказалі, што білетаў на сёння няма на Сочы. «У горадзе ёсць касы папярэдняга продажу... На вуліцы Карла Маркса... Звярніцеся туды».

Яшчэ не верачы ў сваё поўнае паражэнне, Волька паехала ў горад, знайшла касы «Аэрафлота».

«Божа, і тут парылка... Як у Слуцку на аўтобуснай...»

Прымайстравалася спачатку ў чаргу да акенца «Справочное бюро». І дачалася: білеты, сказалі, распраданы на дзесяць дзён уперад.

Галодная, змардаваная (не было калі і падумаць пра яду), прыехала назад у Слуцк апошнім аўтобусам, на сыходзе сонца. Не хадзіла ні па магазінах, не распытвала і пра работу...

Дадому прыпешкавала ў дванаццатай гадзіне, ноччу.

Паўз плот рос вішаннік, голле звешвалася далёка за агароджу, і сцежка выкручвалася, паўтараючы абрысы дрэў. Плялася і трымала перад тварам руку, адчуваючы, як стукаюць, прарываюцца між пальцаў яшчэ не даспелыя і цвёрдыя, халаднаватыя ад туману вішні. І раптам уперадзе аддзялілася ад плота высокая цёмная постаць.

— А-а!..— вырваўся ў яе здушаны крык, варухнуліся валасы на галаве.

— Воля! — коратка і нібы таксама спуджана аклікнуў чалавек.

«Рыгор!» — ухапілася за плот, каб не ўпасці.

 

Раздзел шосты

 

1

— Ну — усе? Каго няма? — Зянон Сташэвіч нецярпліва нахмурваў густыя, у адзін шнурок, бровы. Ён сядзеў за сталом старшыні, а сам Дзеньдобры прыладкаваўся на першым крэсле за прыстаўным сталом.— Старшыня тут... (Дзеньдобры кіўнуў галавою, але не перастаў праглядваць і падпісваць паперы.) — Сташэвіч перавёў позірк на Лявошку.— Намеснік сакратара і Жухалава тут... Вы канчайце ўжо фінансавыя справы...— (Лявошка сядзеў тварам да яго за тарцом прыстаўнога стала, браў узносы ў заатэхніцы: «Адна зарплата? Прэміі? Пабочныя даходы?» — «Няма, зачыніла сваю фабрыку на рамонт...») — Сташэвіч павёў вачыма па другой шарэнзе крэслаў, каля акна: — Мясцком тут, брыгадзір тут, Ёрш тут...— Будай, Каляда і аднарукі пастух таксама паківалі галовамі.— А дзе Сердзіч? Курэц гэты ніколі не накурыцца.

Пры гэтых словах Будай павярнуўся да акна, таўхануў створкі, каб адчыніліся шырэй: «Эй, заходзь!»

— Аднаго Загаецкага няма, у «Сельгастэхніцы»,— сказаў Будай.

— Запрошаныя загадчык майстэрні Русак тут, загадчыца клуба Пахілька тут, загадчыца агіткалектыву Лідзія Багданаўна — тут... Таварышы члены парткома, сядайце за стол, каб больш кампактна было.

Жухалава, наадварот, выйшла з-за прыстаўнога стала і села побач з Лідзіяй Багданаўнай і Пахількай каля глухой сцяны.

Сташэвіч адшпіліў з рукі гадзіннік, паклаў перад сабою.

— Парадак дня ведаеце: аб гатоўнасці да ўборкі збожжавых. Дакладчык — Іван Кузьміч Дзеньдобры. Заслухаем таксама інфармацыі Русака, Лявошкі, Пахількі, Лідзіі Багданаўны Шарамет. Ёсць прапанова: Дзеньдобраму даць часу, колькі папросіць. Інфарматарам — пяць-сем мінут, для выступленняў — не больш пяці мінут.

— Што-та ты сён-ня ўзур-пі-ру-еш ула-ду,— Дзеньдобры падпісаў апошнюю паперу, склаў іх акуратна ў стосік і пайшоў да дзвярэй. Ён заўсёды гаварыў спаважна, з кожнага склада рабіў асобнае слова.— Зоня! — крыкнуў у агульны пакой, дзе сядзелі сакратарка і рахункаводы.— Вазь-мі...— вярнуўся на сваё месца.— Давай-це так: ін-фар-ма-та-рам не больш дзесяці, а тым, хто будзе выступаць,— не больш сямі. Пытанне ж важнае!

— Толькі коратка і па справе, не пачынаць з міжнароднага становішча і леташняга снегу,— Сташэвіч вёў сваю лінію.— Ёсць у нас яшчэ «Рознае», але я не ведаю, ці будзем пра гэта сёння гаварыць...— сакратар узяў у рукі гадзіннік і паглядзеў на свайго намесніка па кантролю — Сердзіча.— У яго ёсць заява Марыі Сухавей... Але пра гэта пагаворым у канцы — што з ёю рабіць. Прабачце, адну хвіліначку...— Сташэвіч паклаў на стол гадзіннік, адвярнуўся да краю стала, дзе стаялі два тэлефоны — чорны, стары, і новы, элегантны. Набраў на чорным тры лічбы, напружана сціснуў трубку, а з яе чуваць былі доўгія гудкі — трэці... чацвёрты... шосты... Урэшце — «Алё-ё-о...». Слабае, з плачом. Прыціснуў трубку як мага мацней да вуха, і ўсе ўбачылі, як твар сакратара бялее, бялее... Узяў праваю трымцячаю рукою гадзіннік, зноў паклаў. Палез у кішэню па цыгарэты, упусціў іх каля сябе на стол. Замахаў Жухалавай, паказваючы на трубку,— «Вазьміце!..». Заатэхніца мігам апынулася каля тэлефона, выхапіла з яго рук трубку. А Сташэвіч пачаў выцірацца насоўкай.

— Жэня, гэта я — Жухалава... Мне кажы... Так... Та-а-ак... І воды адышлі?! — Яна пачала паказваць Сташэвічу на зялёны элегантны тэлефон, прыкрыла трубку далоняй: — Круці ў Слуцак! «Хуткую!..»

— Такі пачынаецца...— прагаварыў Сташэвіч непаслухмянымі губамі, пачаў набіраць нумар на зялёным тэлефоне. Не набраў, заблытаўся.

— «Хуткая» — ноль-тры?

— Тры-ноль-тры! — гукнула некалькі галасоў. Усе зразумелі, што здарылася: яго жонка даношвала апошнія дні.

— Ну дык што? Ну дык чаго ты? Я чула, бывае такое... А схваткі... яшчэ? Я зараз падбягу... Каменскага не зваць? Аўдотку каб? А што тая Аўдотка... Бягу, бягу! — І да ўсіх, шыбуючы да дзвярэй.— Вы без мяне! Кворум ёсць!

Грукнулі за ёю дзверы.

— Гэта ж трэба!..— уздыхнула на ўвесь кабінет Лідзія Багданаўна.

Дазваніўся Сташэвіч да «Хуткай дапамогі».

— Вуліца Калгасная! Ага... Арыенцір — двухпавярховы дом. Ага...— усім абвясціў: — Выязджаюць...

— Усе ўжо забылі пра парадак дня парткома.

— Ты глядзі, Зянон... Мы і заўтра можам сабрацца...— сказаў памяркоўна Дзеньдобры.— Не кожны дзень жонкі раджаюць.

— Але... Дзень сюды, дзень туды,— падтрымаў і Русак.

— Зянон, ты — бяжы... Мы самі тут — кворум ёсць,— сказаў Сердзіч.

— Ага! Бяжы, бацька! — дабавіў Ёрш.

— А што я там памагу? Мяне бабы і ў хату не пусцяць... Давайце, таварышы!

Гэтакага пасяджэння парткома яшчэ ніколі не было. Сапраўды дзелавіта, сапраўды — коратка. Потым жартавалі: «Як у траншэі, перад боем...» Хоць пра траншэі і баі мелі ўяўленне толькі Дзеньдобры, Русак, Каляда і Лявошка. Астатнія былі ў вайну або зусім малыя, або нарадзіліся пасля вайны — як настаўніца Шарамет ці загадчыца клуба Пахілька.

Ужо адгаварыў свой даклад Дзеньдобры... «Чатыры ста-рыя СК га-то-выя. Но-выя «Ко-лас» і «Ніва» абка-та-ны... Не хапае камбайнераў: калі запозніцца з курорта Сухавей, адзін камбайн будзе стаяць. Трактары на хаду за выключэннем аднаго «беларуса» — у «Сельгастэхніцы»... Купілі яшчэ дзве касілкі, два прэспадборшчыкі і адзін стагакід. Яны працуюць на сенаўборцы... Збожжаток у парадку, сушылка... у сушылцы трэба паглядзець фарсунку ў печы... Па плану ўборкі раздзельным спосабам убяром сто гектараў, прамым камбайнаваннем — пяцьсот га азімых і ўсе яравыя...» Потым сказаў пра запчасткі, лятучку і палявую рамонтную брыгаду Русак. Пра засекі, мяшкі, людзей для начной змены на таку, пра паліва для сушылкі — Лявошка... Загадчыцу клуба Пахільку паслухалі і пасмяяліся. Яна сказала: «Ствараем агітбрыгаду...» Летась гаварыла гэта самае, а брыгада так і не стварылася, не знайшлося людзей, і Лілі Пахільцы на ўсю ўборку давялося перакваліфікавацца ў повара і самой вазіць камбайнерам на поле абеды. Сказала сваё слова і Лідзія Багданаўна, паабяцала, што агіткалектыў і лектарская група не будуць стаяць убаку, а пастараюцца выступаць перад механізатарамі непасрэдна ў полі, у майстэрні, перад калгаснікамі на таку...

— Калі тыя лекцыі слухаць? Ды яшчэ ў полі!..— не ўтрываў Ёрш.

— А ў нядзелю, у выхадны?

— Пакуль хоць адзін гектар у полі — ніякіх выхадных! — адчаканіў Дзеньдобры.

— Вы недаацэньваеце палітыка-масавую работу! — кінуў рэпліку Сташэвіч.

— Самая лепшая масавая і арганізатарская работа — каб працавала бесперабойна тэхніка, каб людзі не трацілі на абеды лішні час,— сказаў Сердзіч.

— Агітбрыгада... Летась ні разу не выступілі, цяпер канчаецца сенаўборка — ні разу! — падаў голас Русак.

— Летась мы былі невінаватыя! — пакрыўдзілася Пахілька.— Не трэба было прымушаць абедамі займацца, вазіць на поле.

— Трэба было сумяшчаць і тое, і гэта!

— Цяпер сталоўка ёсць, сталоўка будзе забяспечваць...

— Людзей няма! Дзе браць людзей у тую агітбрыгаду?

— Русак, а сам ты не забыў, як на камбайне ўпраўляцца? Бо як не паспее да ўборкі Рыгор, прыйдзецца табе садзіцца.

— А што тут забываць... Я за кулямёт, а сын другім нумарам.

— Будай, ты да якога чысла пусціў Рыгора?

— Дзесяць дзён яшчэ яму.

— Ну во! Канешна, не паспее... Чуеш, Русак?

— Чую.

— У суботу, мабыць, зажнем. Праз пяць дзён...

— Мітрэнга — гэтая раздзельная ўборка. Пачакалі б, і на прамое камбайнаванне... У нас жа сем камбайнаў сёлета!

— А трэба дзевяць, калі ўлічыць, што нехта будзе стаяць, рамантавацца.

Прыкладна ў гэты час і прыехаў Загаецкі. Запылены, нібы не ў «Сельгастэхніку» ездзіў, а цэлы дзень гайсаў на «газіку» па полі.

— Ваявалі там... Юра Расолька — маладзец. Глаз — ватэрпас. Пазнімалі пад шумок не толькі паламаныя дэталі, але і цэлыя, можна сказаць, новыя, а ўзамен паставілі рэстаўрыраваныя. А нашто нам чужое старое?

— Цэлымі вузламі, агрэгатамі мяняюць. Хутчэй так...

— Гэтая хуткасць нам у капеечку ўляціць.

— Некаторыя цэлымі трактарамі мяняюць. Прыцягнуць свой у рамонт, а на іхні садзяцца — і пагулі. За паўдня — капітальны рамонт. От і палічы капеечку.

Пагаварылі і хацелі ўжо разыходзіцца, як Сердзіч замахаў рукамі:

— Пачакайце, давайце ж параімся, што з заявай Манінай рабіць... З камітэта народнага кантролю пераслалі. І чым толькі людзі думаюць! Гэта ж трэба даўмецца, куды напісаць!

Сташэвіч не згадзіўся:

— Паменш трэба эмоцый. Людзі робяць так, як разумеюць. А наша справа памагчы...

— Як ты ёй паможаш?! Смех проста...

— Ты пачытай заяву, а тады абгаворым.

Сердзіч узяў у Сташэвіча ключ, адчыніў сейф — той, што стаяў у левым кутку. Бо стаяў яшчэ адзін і ў правым — старшынёў. Пакорпаўся, дастаў двайны лісток, выдраны з вучнёўскага сшытка ў вузкую лінейку. І адразу, ідучы да стала, пачаў чытаць:

— «Народнаму кантролю раёна і ўсяму райкому партыі. Ад даяркі калгаса «40 год Кастрычніка» Сухавей М. М.

Заява

Так як вы ёсць пастаўленыя ад народа і правіцельства для кантролю і кіравання, то і павінны кантраляваць і кіраваць, а не толькі браць дарэмна грошы. Бо што ж гэта будзе, калі кожны будзе, як той лебедзь, рак і шчупак, цягнуць абы-куды. Так паразвальваюцца ўсе сем’і, і будзе не калгас, а анархія, як у таго кудлатага Махно, што ў кіно паказвалі. Цяпер перасталі піць у магазіне, дык затое ў Дубровенскай сталовай мора разліванае. Не для чэсных калгаснікаў пабудавалі, а для выпівох і п’янчуг. Ім было там няўдобна, рукавом закусвалі, стаялі стоячы, дык наце вам удобства, і столікі, і стулікі, і закусачку на выбар. Мой муж Рыгор Сухавей два месяцы прахварэў і не піў. Але ж яму курорт падсунулі, паехаў на курорты. То прыедзе, адхаяўшы, зноў будзе піць-гуляць, здзекавацца з мяне і з маці. Як ад’язджаў, то чуць маму не задушыў, так ёй рот заціскаў. Нічога Р. Сухавей дома не глядзіць, як быццам гэта чужы для яго дом. З жонкаю не жыве, як людзі, а ўсё пра тую лярву Вольку Канапельку думае, хутаранку. Гэты хутар даўно пара скалупіць з ліца зямлі, як бародаўку, каб не замінаў, а яе, каб хвастом не круціла, сем’і не разбівала, выслаць з калгаса за дваццаць чатыры часа. Калі не знойдзецца на яе ўправы, то сама знайду, хоць у цюрму сяду. Гэтак жа і з Рыгорам. Ні сельсавет, ні праўленне калгаса нічога не хочуць памагчы. А трэба, каб ён дзяцей гадаваў, як усе бацькі, а не бегаў па сабачых вяселлях. Калі не прымеце, народныя кантралёры, меры, то буду і на вас скардзіцца ў вобласць, пракурору або першаму сакратару».

— От, халера... А яна і праўда можа падпаліць той хутар,— першы азваўся Дзеньдобры.

У гэты час за акном прагула машына, Сташэвіч адразу прыліп да шыбы.

— Правароніў!.. «Скорая» праляцела... Не будзе ведаць куды... Сердзіч, закругляй тут сам, я пабег! — ірвануў да дзвярэй, нібы яго ўвесь час трымалі пад напружаннем — і раптам адпусцілі цеціву.

— А што ж тут разбіраць — самога Рыгора няма.

— Ён беспартыйны. На партком не выцягнеш.

— А чаму — не? Ну й што, калі беспартыйны?

— На мясцком! Хай прафсаюз разбіраецца, таварыскі суд.

— Чхаць ён хацеў на прафсаюз!

— Ні партком, ні прафсаюз не памогуць жыць з жонкаю.

— Чаму? Калі даць добрую прачуханку...

— Дзівак гэты Рыгор... ці Маня... Калі не могуць разам жыць — то развяліся б, і ўсё!

— А дзеці?!

— Не прападуць дзеці... Думаеце, ім лягчэй у такой сітуацыі? Такога наглядзяцца, што... на ўсё жыццё траўма.

— Ціха, таварышы! Трэба да нейкай згоды прыходзіць. Пісьмо-скарга ёсць? Ёсць... Трэба на яе рэагаваць.

— Рыгора няма, а што без яго мянціць языкамі? Прыедзе, тады і пазавем, пагаворым.

— І Маню трэба! Адкуль мы ведаем, мо яна вінаватая больш?

 

2

Рыгор і Волька прачнуліся амаль адначасова. Не ад таго, што ва ўсе шчыліны білі сонечныя праменні. Каля дзвярэй хлява раскашляўся бацька, нібы знарок падаваў ім сігнал: «Падрыхтавацца...» Потым рыпнула кватэрына дзвярэй, і ў хляве, там, дзе некалі стаяла карова, а цяпер разгульвала на шворцы каза, стала светла-светла... Пад вільчыкам спуджана закрычала, замітусілася ластаўка — і раптам нырнула ў дзвярны праём.

Завішчалі парасяты, мегегекнула каза, і бацька тут жа засварыўся на яе напаўголаса:

— Пі-і... І не круціся — разачка вельмі рэжа.

Волька і Рыгор прытаіліся, як два зладзеі, якіх ледзь не цапнулі за руку.

— Не тупаці, бо спутаю... От, сатана барадатая... Як ад казла — ні воўны, ні малака...— ушчуваў бацька казу.— І які вас чорт выдумаў... Паслухаўся, дурны, звёў карову...

Ластаўка зноў заляцела ў дзверы, пакідалася сюд-туд, цьвікнула і знікла з вачэй. Дзесьці на двары, мо на пругле, сядзела іх цэлая плойма, бо пераліўчаты шчэбет-чывіканне сыпаўся адтуль.

— Во — хіба гэта вымя!.. Хіба гэта цыцкі! У каровы хоць ёсць за што падзяржацца...

Рыгор не ўтрымаўся, чмыхнуў, і Волька тут жа затуліла яму рот далонню. Рыгор накрыў яе руку сваёю. Волька таксама кісла ад смеху і ціснулася тварам у яго плячо, каб не зарагатаць уголас.

Бацька ўрэшце скончыў цыркаць-даіць, павёў казу — прыпне дзе-небудзь за плотам, на ўзбалатку.

Рыгор пацягнуў Вольку бліжэй да сябе, яны прыпалі губамі да губ, быццам сасмаглі ў гарачыню, і цяпер п'юць, ніяк не могуць наталіць прагу.

— Ой, якую мы тут яму выгарцалі,— першая апамяталася, пачала выцярэбвацца з яго рук Волька.— Дзе тая посцілка?.. Згамтарылі... Пусці, ото бацька вернецца, пачуе...

Рыгор неахвотна расціснуў рукі.

— А колькі там... малака? Піць — паміраю проста...

— Я зараз...— Волька саскаўзнула з сена на тачок, перагнулася цераз загарадку, за якою адразу стаяў каровін жолаб (не выкідвалі пакуль што), узяла збанок.— З літру будзе! — прашаптала гучна знізу.

— Давай! — Рыгор, седзячы, падсунуўся да краю, працягнуў руку, і яна падала малако.

Піў, аж пакуль не засталося ў дне колькі глыткоў. І тады схамянуўся, падаў збанок назад, а сам крэкнуў, выцер губы тыльным бокам далоні, правёў па вусах і барадзе, папоўз назад у логава.

Волька мацнавата грукнула, ставячы збанок, і таксама пакарабкалася на сена. Наверсе ўстала, хістаючыся на зыбкім, углядаючыся (сарочка з’ехала з аднаго пляча), і Рыгор абхапіў яе за голыя ногі, кульнуў на сябе.

Дурэлі і калашмацілі адно аднаго, як дзеці...

— Ой, Грыша, я такая шчаслівая — каб не адплакаць потым.

— Ну от яшчэ — плакаць... Хай нашы ворагі... А хочаш — я цябе рассмяшу...

— Ну...

— Нас у санаторыі пасля абеду ўсыплялі па радыё, гіпнатызавалі...

— Ха-ха,— нервова рагатнула Волька.

— Не, не гэта смешна. Раніцаю таксама перадача ўнушэнне, псіхатанічная аўтагенная трэніроўка называецца. «Паводзьце сябе так, быццам вы ўжо шчаслівыя, і вы сапраўды адчуеце сябе шчаслівымі... Кожную раніцу паўтарайце сабе, што вы здаровыя, шчаслівыя, працаздольныя, што ў вас цудоўны настрой... На працягу ўсяго жыцця паўтарайце...»

Тут ужо Волька рассмяялася шчыра.

— Бачыш, як проста ўсё. А мы, дурні, пакутуем, ускладняем сабе жыццё.

— І як ты даўмеўся? Гэта ж трэба — уцёк з курорта!

— Да цябе, да цябе!

— Там хіба не знайшоў сабе...

— Вязалася адна... Таму і ўцёк... З білетам пашанцавала: прадаў адзін курортнік, а сам застаўся яшчэ на тыдзень. Я і ляцеў пад чужым прозвішчам. Грабануўся б — і не ведалі б, дзе падзеўся...— Рыгор зноў цалаваў яе, чуючы губамі слёзы на шчоках.

— Перастань... Ну!

— І ты перастань... Нацёр твар вусамі і барадою... гарыць проста...

— У цябе ў сумцы... больш нічога няма?

— Булку з’елі... Хлеб яшчэ ёсць, масла ёсць... Масла ў крошках, мабыць...— Волька папаўзла да сцяны, дзе была прыхавана ў шчыліну між сцяною і злежаным сенам сумка. І тут жа зацыкала: «Цс-с-с-с!», стаілася сама.

Чуваць былі крокі і пакашліванне бацькі. Вось ён зайшоў у дзверы — у хляве крыху пацямнела... Вось грукнуў збанком аб сценку жолаба.

— Што за праява! Здаецца ж, і дзіркі няма ў збане...— голас яго быў і здзіўлены, і гучала ў ім нейкая вясёлінка.— Кот, мабыць... Ну, канешна!.. Развялося памаўзлівых, марцаўскіх...

Пайшоў з хлява, потым вярнуўся, патупаў у дзвярах і нечакана голасна сказаў:

— Волька, ты гэта самае... Я там блінцоў навадзіў паўдзежачкі... Каб не прапалі, глядзі...— і пайшоў.

Волька дапаўзла з сумкай да Рыгора, упала на яго з рогатам.

— Канспіратары! Стары ўсё ведае, усё, мабыць, чуў...

— Можа, і чуў... Як посцілку брала ноччу. А мо здагадаўся...

— Што ж будзем рабіць?

— Трэба ісці ў хату. Блінцы есці.

— Не хацеў бы я нідзе паказвацца... Няма мяне яшчэ — разумееш? На курорце!

— Бягом перабяжы.

— Ты — як малая... Ну, добра, ідзі ты першая. Падрыхтуй там... глебу. Ну — трэба ж нейк растлумачыць, адкуль я тут узяўся.

— Сам растлумачыш, як трэба будзе.

...Волька выпекла блінцы, склала іх стажком. І яшчэ пачакала хвілін дзесяць. Няма Рыгора!

«Дзе ж ён забавіўся?» — пайшла паглядзець.

Забралася на сена і ўбачыла: Рыгор вольна раскінуў рукі і ногі, храпе, як асілак-касец пасля ўтомнай і доўгай касьбы.

 

3

Наеўшыся, намачаўшыся блінцоў у смятану, Рыгор ацяжэў і крыху асалавеў — адкінуўся спінаю да сцяны. Яму зноў захацелася спаць. Абвёў сонным поглядам стол: недапітая бутэлька «Цынандалі» (сам дастаў з чамадана), недагрызеныя вяленыя стаўрыдкі. Асобна на талерцы салата з гуркоў і памідораў, нарэзаная вялікімі кавалкамі, звараная і падсмажаная, свайго вырабу каўбаса, клінковы сыр, масла на сподачку. Абвёў хату; старая, і ўсё па-старому ў ёй, як і ў яго хаце: адрына, ні адненькай перагародкі.

— Каровы няма, а смятаны міска, сыр... Добрая ў вас каза!

— У сяле купляем. А з казы — што?

Волька сядзела на заслоне насупраць Рыгора, узлокцілася на стол, падперла рукою шчаку. На гэтай жа лаўцы зводдаль, угнуўшыся, ужо спінаю да стала, сядзеў бацька, курыў.

— От ты, бачу, і смятану любіш... І малако. А каровы ў нас няма!..— Апанас разагнуўся, коратка зіркнуў цераз плячо на Рыгора, пацёр папяросаю ў далоні, хоць попелу і не было абціраць, пакашляў убок.

— Падсвінак яшчэ ёсць, трусоў пяток,— дадала Волька.— А карову збылі. Абрыдла вадзіць яе ў сяло, у чараду. А вечарам пераймай, зноў вядзі ці гані.

— Я цяпер на пенсіі, то мог бы, канешна, і з рук падпасваць дзе... На дарогах... Але ж...

— Тата, то давай зноў купім! — лёгка загарэлася Волька.— І я цяпер не на кароўніку, то больш мецьму часу...

— ...але здароўя ўжо зусім няма. Добра, калі ціхая пападзецца. А калі лахудра якая? Ірванецца і паляціць па пасевах... Дзеньдобры тады голаў зніме!

— Патапава Аміля прадае — я чула...

— Прадае... Прадала ўжо! Бацька твой, Рыгор, купіў.

У Рыгора прапаў сон.

— Што ён — здурэў? Нашто яму аднаму карова?

— Х-ха, хіба ты не знаеш? Жонку ж прывёз.

Рыгор прыўстаў за сталом.

— Прывёз-такі?! — І сеў зноў.— А чаму ж я нічога... Волька, ты ж мне ні слова не сказала!

— Я думала — ты ведаеш. А-а, ты якраз паехаў, а ён тут жа і прывёз яе.

Доўга маўчалі. Потым Рыгор заварушыўся.

— Волька... Я табе лісту лаўровага прывёз.... нашчыпаў там... І камень знайшоў — капусту прыціскаць ці гуркі...— ступіў да чамадана, які ляжаў ужо ў хаце, у канцы лавы, пры ложку. Адкінуў вечка.— Во...— дастаў газетны скрутак, нібы ў яго быў загорнуты невялікі, з два кулакі, качан капусты. Ішоў да стала, разрываючы газету, над самым сталом камень нечакана вылузнуўся, бомкнуў аб стол, ажно паляцелі па хаце відэльцы.

Волька хуценька падняла відэльцы і подбежкам да стала, як дзяўчынка.

— Ой, які харашэнны... А гладзенькі! І паяскі белыя, як апяразаны імі.

Камень і праўда быў прыгожы, цёмна-шэры, гладка адшліфаваны морам, а тыя белыя паяскі трошкі нават тырчалі, як рубчыкі.

— Ну во... Ёсць ужо ў вас на разжытак... Ёсць за што рукі зацяць... Радуюцца, як дзеці! Ох-ха-ха... — бацька ўздыхнуў голасна, на ўсю хату. Рашуча ўстаў, пайшоў у парог, каб выкінуць недакурак, стрэпнуць з далоні попел. Сплюнуў яшчэ ў цэбар, вярнуўся, але не сеў.— Жыць як думаеце? Як у вас што далей будзе? — цярнуў далонь аб штаны, зноў сеў, але павярнуўся ўжо да іх у паўабарота.

— Неяк жа будзе, дзядзька Апанас... Не прападзем! — голас Рыгора гучаў не цвёрда, былі ў ім адценні трывогі.

— Хіба мала бывае, што людзі новыя сем’і заводзяць? — сказала і Волька.

— А ты памаўчы... адвакатка! — нечакана павысіў на яе голас Апанас.— Чацвёра дзяцей — і другую сям’ю заводзіць?

— Памагаць буду... Ну, і аліменты...— яшчэ больш пацішэў Рыгораў голас.

— Аляменты, аляменты... Хіба аляменты заменяць дзецям бацьку? Ну — хай-то мая дурная, улезла, як муха ў саладуху... А ты ж старэйшы! Ты ж разумнейшы! Ты ж сталы мужчына, бацька!

— А я не адмаўляюся ад дзяцей, дзядзька Апанас!

— «Адмаўляюся»... Не хапала, каб ты зусім ссабачыўся, дзяцей выракся...

— Мы з Волькаю любім адно аднаго... Любім! Вы можаце гэта зразумець? Сцішкі яшчэ я такія чуў, вельмі праўдзівыя: «Яна мяне за мукі палюбіла, а я яе — за састраданне к ім».

— Ага... Кахаем...— абазвалася сарамліва Волька, прыціскаючы халодны камень да грудзей, пагладжваючы яго.

— А ты памаўчы... кажу... Я з ім... Дык от: а Маню ты не любіў? Чатырох дзяцей нажыў — і не любіў?

— Вядома, у гэта цяжка паверыць... Проста жыў. Цярпеў, а цяпер не магу цярпець! Кончылася цярпенне!

— Ты на мяне крычыш, усядно як я вінаваты... Крыкам не паможаш.

— Бацька, вы ж мужчына... Вы павінны мужчыну зразумець: не ма-агу-у!

— Я ўжо забыў, калі быў мужчынам.

— Бацька мой жонку ў хату прывёў, а вы — «забылі».

— Ясь на чатыры гады за мяне маладзей. А дай яшчэ чатыры гады! У нашым веку кожны дзень многа значыць.

— Рыгор, дай хіба касцюм... папрасую. І, можа, мыць што ёсць? — Вольцы хацелася хутчэй перамяніць гаворку.

— Ёсць — рубашкі...

— І гэту здымай, што на табе... Каўнер ужо які. А трусы, майкі?

— Гэта я сам мыў. У Сочы, пад душам...— Рыгор прайшоў да чамадана, пачаў перабіраць тое, што было ў ім, грукнуў яшчэ адным газетным загорткам. Да яго падышла Волька: «Ой, якія ракавіны!» І Рыгор дастаў самую большую ракавіну, даў ёй.

— Табе... Паслухай, як у ёй мора шуміць.

Волька прыціснула ракавіну да вуха, замерла з дзіцяча-шчаслівым выразам на твары. Не міргала нават... На бацьку забылася зусім. І Апанас устаў, пайшоў з хаты, у парозе яшчэ раз плюнуў у цэбрык.

Волька спахапілася, адняла ракавіну. Стары бацька, ой стары... Сціснулася сэрца: на колькі яго можа хапіць? А тут яшчэ перажыванні ўсякія... Сядзе недзе на ганку, будзе смактаць валідол...

— А гэтыя ракавіны дзецям занясу...— прагаварыў Рыгор да яе, зашамацеў папераю.

Волька зазірнула ў чамадан.

— Дык у цябе ж не хопіць аднае! Не-не, я не вазьму, нясі малым. Параўнаў мяне з імі!

— Тані я цукерку дам.

— Не-не-не... У цябе мала будзённай адзежы. Я пад’еду заўтра ў Слуцак, куплю тое-сёе... Які ты памер носіш — чаравікі, штаны, касцюм?

— Пачакай з пакупкамі... Я пакуль што ў Сочы — разумееш? А прыеду з курорта, схаджу дадому, пабяру сваё адзенне... Спаражні вёдры, вады нанашу, калі задумала мыццё... А дзе ты будзеш грэць — у печы?

— На керагазе.

— О, божухна... Людзі забылі даўно пра керагазы. Газавыя пліты паставілі, балоны — дабрыня! У вас жа і электрыкі няма?

— Няма. Лямпа во...

— Дзевятнаццатае стагоддзе! А трэба ў дваццатае перасяляцца.

— Па мне то я даўно б перасялілася. Бацька не хоча варушыць хату — рассыплецца, то і не збярэш. А на новую не хопіць сродкаў.

— Хто ссяляўся — калгас пазыку даваў, а то і дапамогу.

— Бацька пра пазыку і слухаць не хоча.

— І бацька твой старасвецкі... У Амерыцы ўсе з пазыкі жывуць, выплачваюць да смерці.

— Дык то ж у Амерыцы. Бацька кажа: хай лепш табе людзі будуць вінны, а не ты ім.

Рыгор пабраў восілкі ў руку, вёдры звонка бразнулі адно аб адно.

Выйшаў на двор босы, у майцы і штанах. Да калодзежа дайшоў, не гледзячы ў бакі. А даставаў ваду — убачыў: Апанас пад вішнямі, каля плота. А за плотам паштальёнка — працягвае старому пісьмо. Няйначай тое, трэцяе яго пісьмо. Волька казала, што трэцяе яшчэ не прыйшло.

Рыпнула пругло, паштальёнка зіркнула ў яго бок — і рот разявіла.

«Пазнала, мабыць... А мо не? З барадою ж...» Паналіваў вёдры, павярнуўся спінаю ў той бок, падняў — панёс у хату. Мусіць, паштальёнка яшчэ глядзела ўслед, бо, здаецца, адчуваў яе погляд патыліцаю. А мо пабегла хутчэй, задыхаючыся ад такое навіны?

 

4

Ясь старанна падмёў двор, смецце ўкінуў у хлеў.

Больш будзе гною.

Выцягнуў з падпаветкі новы вулей, пахадзіў наўкола. Здаецца, і з сухіх дошак рабіў, а ўсохся яшчэ больш, ёсць шчыліны. Нешырокія, як запалку сунуць, але ёсць. «Фарбы пабольш... Зацягне ў шчыліны... А мо закітаваць спачатку?»

Пайшоў у падпаветку, знайшоў у прыскрынку варштата загорнуты ў цэлафанавую плёнку злёпак кіту. Ададраў плёнку, выкалупіў з сярэдзіны мякчэйшы кавалак, доўга мяў яго ў пальцах, а потым камячок раскатваў далонямі, пакуль той не стаў макаронінай, а потым — чарвяком.

Добры ў Яся настрой, лагодны. Усё ішло на лад у яго хаце. І дом, і гаспадарка, і сам ён перажывалі перыяд абнаўлення і амаладжэння. «Дурны... От жа дурны быў! Мог бы гадоў тры назад ажаніцца... Пажыў бы хоць чалавекам... Аўдотка, дзякуй ёй, надаўміла... Ты, кажа, так і будзеш сірацінаю жыць? «Нягожа... Нядобра... Дзічэе адзін мужчына». От старая... І слова якое ўляпіла. А мужык і праўда без жонкі сірата».

Карову набылі, на пашы недзе... Не прывыкла, праўда, яшчэ да новага месца, кожны вечар пераймаць трэба. А да Аляксаны скоранька прывыкла. Яна ёй і хлебца кавалачак, і бульбінку, і зелля ў прыполе смачнага прынясе, і прылашчыць, пачухае за рагамі. Здалёк яшчэ выбягае з чарады, ледзь толькі ўчуе яе голас. Сам бачыў, каб не бачыў — не паверыў бы.

І ў хаце абнаўленне... «Во, радыё як спявае... Нейкія вясковыя песні перадаюць... Ды харошыя ж!..» Вытурылі бабы з хаты, каб не перашкаджаў, не замінаў. А самі наварылі клею з крухмалу, прыхапіліся клеіць шпалеры. Аляксана і Дар’я... Пасябраваць паспелі. І вельмі ж хутка: раз прыйшла Дар’я пагуляць, другі... А баб хлебам не кармі, дай пагаварыць... «Во, рагочуць нечага, зацекаюцца... Зноў песню ўключылі... Не, дальбог, мабыць, самі спяваюць — не радыё!»

Ясь вынес з хлява маленькі заслончык, што спецыяльна зрабіў Аляксане карову даіць, каб ногі, спіна не балелі, паставіў каля вулля і сеў сам. Чаго яму згінацца крукам? Замазваў шчыліну за шчылінай, пакручваў вулей... Трошкі пасядзеў, слухаючы спевы, а потым пайшоў у падпаветку, знайшоў на паліцы пэндзаль і фарбу. Ёсць яшчэ з палавіну літровай бляшанкі фарбы, павінна хапіць пафарбаваць і гэты вулей. Хай будзе гатовы запасны... Быў запасны, ды ўжо спатрэбіўся: на пчолы сёлета таксама год, аддзяліўся адзін рой. Вунь ён, дзевяты вулей, у садзе ўжо.

Сеў. Мазнуў раз, мазнуў другі... Не, трэба спачатку пакрыць пакостам. Тады і фарба лепш возьмецца.

Зноў пайшоў у падпаветку — шукаць пакосту.

А з хаты вылятала самотнае і тужлівае:

 

Запражэце коні,

Коні вараныя,

Буду даганяці

Леты маладыя.

Даганю я леты

На кляновым мосце...

— Вярнецеся, леты,

Хоць да мяне ў госці!..

 

«Ага — чакайце... Дзіва што вернуцца!..— У Яся раптам стала журботна на душы.— От жа свет устроены... Пажыў — злазь, дай другому падсесці, праехацца... А калясніца ўперад, уперад, уперад... Грукоча, ляскоча, коціцца... Круціцца зямля: зіма-лета, зіма-лета...

 

Валоў патаміла,

Коней перагнала,

Гадоў маладзенькіх

Так і не дагнала.

 

Вулей рабіўся рудавата-жоўты, на свежых мазках пакост бялеў, пеніўся шумам, пухіркі хутка ўсмоктваліся ў драўніну, дошкі сушэлі. Добра пакрываць пакостам, хутка, не тое што фарбаваць. «Не высахне сёння пакост. Заўтра давядзецца фарбаваць».

Ясь успомніў пра бочачку. Так і не дарабіў, хоць кожную клёпку перагледзеў, падгабляваў. «Трэба скончыць яе, добра, што бабы ў хату не завуць...» Пакінуў вулей пасярод двара, на сонцы. «Смаліць, як агнём...» — схаваўся ў падпаветку.

Вось яны, клёпкі, вось абручы. Новыя палоскі жалеза знайшоў, скляпаў старанна, ажно па тры заклёпкі даў. У першы абруч збяруцца клёпкі лёгка. А другі мо хто паможа нацягнуць, Лявошка скора павінен прыехаць. «А не дык і Аляксана паможа... Самі кашу... заварылі... Самі і расхлёбаем...»

Ясь самому сабе яшчэ не прызнаваўся, што яго цягне да Аляксаны, быццам скінуў з сябе груз гадоў. Не, не памыліўся ў ёй, яна сапраўды падабаецца. Да яго, старога пня, прыйшло бабіна... Не, «дзедава» лета! І быццам яму якіх сорак — пяцьдзесят гадоў — не болей. Эх, каб не задышка, не лішнія кілаграмы! «Не змяншаецца вага, каб яе... Здаецца ж, і не ляжыш, нешта робіш, варушышся... Хоць бяры ды трушком бегай вакол Дубровы, як у целявізары паказвалі...»

Толькі і паспеў, што саставіць клёпкі ў абруч.

— Ясю-ю! Іван Іванавіч! — пачуўся лагодны і крыху гуллівы голас Аляксаны.— Дзе ты там схаваўся, дзе? — нібы яна шукала хлапчука-жартаўніка.— А-а, ты ту-ут? — заглянула ў падпаветку.

— Тут, тут... Зашумела ў галаве — пабыў на сонцы.

— Бо шапку трэба... Ты ж не хлопец, каб фарсіць... А мы ўжо ўсё паклеілі. Такая харашыня стала! Бяры малаток, гваздоў... Паможаш карнізы прыбіць. Цюль павесім, шторы.

— Павесім, павесім... Перадыхні і ты...— Ясь падзьмухаў на калодку, на якой сек дровы.— Ці вось памажы, абруч нацягнем.

Даў ёй у рукі нацягівач, паказаў, як карыстацца, дзе ўчапіць. Аляксана скеміла ўраз, і Ясь, пастукваючы малатком то па абручы, то па клёпках, задаволена прыгаворваў: «Так... Так... А цяпер вось тут... Ага, так-так...» Абруч нацягнулі намнога хутчэй, чым некалі з Рыгорам. Узагнаў крыху больш, абстукаў, узняў бочачку, нібы хацеў надзець сабе на галаву.

— Харош! А донца я сам урэжу... Хадзем! — голас у Яся быў задаволены.

Зайшоў у хату — і не пазнаў. І дашчаная перагародка, якою ён нядаўна адшаляваў невялікую, на адно акно, кухню, і сцены былі выклеены шпалерамі. На кухні шпалеры жоўтыя, сонечныя, з серабрыстымі ўзорамі-павуцінкамі. А ў пакоі — блакітныя, з ярка-чырвонымі букетамі руж. Ясь некалькі разоў зайшоў з кухні ў пакой, нібы параўноўваў работу ці любаваўся. За ім сюды-туды хадзілі і Аляксана з Дар’яй і прыгаворвалі, нібы свой тавар хвалілі: «Ну во — бач... Харашыня якая...»

Потым Дар’я ўзялася зацягваць шпількаю нітку-шнурок у фіранку (на кухні будуць толькі фіранкі) і гаварыла, як спявала:

— Засталося толькі жыць-пажываць ды дабра нажываць... Красавацца ды адно на аднаго любавацца...

— Ой, якое там дабро нажываць,— насцярожана зірнула на Яся Аляксана.— Хоць самае неабходнае мець.— Абедзве стаялі за яго спінаю, глядзелі, як збірае карніз.

— Трэба вам, суседзі, і вяселле справіць... Ну — чаму б не пагуляць, не адзначыць такую праяву? — гаварыла Дар’я і хітравата, збоку, заглядвала Ясю ў твар. Сухавей з крэктам залез на табурэтку, Аляксана падала яму карніз — бліскучы, з дзвюх паралельных трубак. Адна, танчэйшая,— для гардзіны-цюля, другая — для шторы.

— Глядзеце, камандуйце — роўна? — сказаў нямоцна, як сам сабе. Пытання Дар’і нібы і не чуў.

— Правы бок на санцыметру трэба вышэй,— сказала Аляксана.

— А мо левы... ніжэй...— сказала Дар’я.— Ну, калі не вяселле... Цяпер жа вяселле па тры дні гуляюць... Калі не вяселле, то хоць якую вячэру справіць. Дальбог, трэба, суседзі!

Аляксана маўчала, але пераглядвалася з Дар’яй — абедзве былі ў змове. Пра вячэру яны гаварылі-перагаварылі і цяпер дзейнічалі, як дамовіліся. Але Ясь не адварочваўся, не глядзеў на іх і нічога не бачыў. Глядзеў толькі на карніз. Трымаў яго абедзвюма рукамі, а галаву адхіляў як мага назад — мергаваў сам, ці роўна. Бах! Бах! — пачаў забіваць першы цвік.

Аляксана хітравата паглядзела на Дар’ю, трошкі развяла і апусціла рукі. Выраз твару быў і разгублены, і хітраваты: «Бачыш — не паддаецца... Што паробіш?»

Дар’я супакойліва наставіла далонь — «Нічога, нічога... Яшчэ не канец...».

 

5

«Начная зязюля» перакукавала. Згадзіўся Іван Іванавіч на вячэру, хоць і ўздыхнуў: «Наробімо сораму...» Аляксана перад тым нават паплакала, пахліпала носам яму ў плячо.

— Хто я табе? Палюбоўніца? Прывёз у хату — і ўсё? Ад людзей жа трэба хоць засланіцца, абгаворы спыніць... Можна было б і так жыць, колькі тае жыткі засталося. Але ж людзі! А калі згуляем якую вечарынку... хоць маленькую — раты заткнём. Убачаць — не на адзін дзень... ці ноч сышліся...

— Ну, добра, добра... Хіба я праціўлюся? Раз трэба, дык трэба.

— І мэблю купіць... Хоць трохі. А то хату абнавілі, харашыня. А стол стары, кульгавы, лавы старасвецкія. Шафу, стол, стулы трэба купіць абавязкова. У людзей і серванты ёсць... Але нам не трэба сервант — што мы ў яго будзем ставіць? Ложак яшчэ адзін... Старыя мы, цяжка на адным... Цесна ўдвух...

— Перагародку дарэмна рабіў: цесна ў хаце будзе. Калі нават адных сваіх, блізкіх паклікаць, больш за дваццаць чалавек набярэцца. Сталоў пяць трэба накрываць.

— І не трэба марудзіць, Ясічак. Скора паўмесяца я ў цябе...

— Час нядобры, уборка пачынаецца... Людзі па восені гулянкі робяць. І Рыгора няма з курорта...

— Мы ж скоранька, Ясік... За адзін вечарок.

— Давай праз тыдзень, у нядзелю. Паспець бы падрыхтавацца! Трэба ж і тое, і сёе... Федзю тэлеграму даць — на Палессі недзе бадзяецца, песні збірае.

— Усядно, як тут, у нас, песень мала!

Ясь асцярожна і моўчкі павярнуўся на бок. Бокам, здаецца, не так цесна...

 

Раздзел сёмы

 

1

Аўтобус газануў, зноў набіраючы скорасць, стрэльнуў чорным кольцам дыму. Аўдотка, злезшы, пастаяла на ўзбочыне, перабіраючы ў думках, ці нічога не забыла. Та-ак — мяшок за плячыма... Вядзерца пластмасавае, каб менш грукала ў лесе, у левай руцэ, плеценая з лубу карзінка — у правай. Паставіла вядро на дол, паляпала па кішэнях: нож тут, запалкі — тут... У мяшэчку за плячыма меншыя мяшэчкі і аборкі — хаваць зёлкі, вязаць у пучкі. Ёсць і асобны вузельчык з хлебам — вялікія скібкі мякішу, без скарынак, а паміж імі сыр і масла. Ёсць бутэлька малака, яблыкі-падалкі з папяроўкі. Да Спаса яшчэ амаль месяц, у чацвер Спас, дзевятнаццатага жніўня. Айцец Маркіян так казаў — Аўдотка запомніла... У каго з жанчын паміралі малыя дзеці, няможна тым да Спаса есці яблыкі. Бо не дадуць дзецям яблычак на тым свеце, у раі, пазірацьмуць дзеткі, бы сірацінкі, на тых, каму ангелы, трапечучы крылцамі, будуць зрываць з самых вяршэчкаў, самыя наліўныя і румяныя яблыкі. Аўдотка так яскрава ўяўляла райскую яблычную дзяльбу, што, каб прымела, намалявала б сама карціну пра гэта, павесіла б у царкве над алтаром.

У Аўдоткі дзеці малымі не паміралі. Бог мілаваў, бог гадаваў іх, пакуль не спатрэбіліся салдаты на вайну. Трое сыноў было ў яе, усе трое і не прыйшлі. Пажылымі ўжо загінулі, бацькамі сямействаў. Двое старэйшых пад Кёнігсбергам, малодшы згарэў у танку ў Берліне. Старэйшага сям’я недзе ў Маскве ці пад Масквой, селядоршага — у Новасібірску, малодшага — тут, у Слуцку. Жонка малодшага другі раз выйшла замуж, выгадаваўшы сына ад яе Сцяпанкі (ва ўнука ўжо свая сям’я ў Салігорску) і дзвюх дачок ад другога мужа.

Поўна ўнукаў і праўнукаў, а не ведае многіх з іх Аўдотка, і яны, мабыць, не ведаюць, што недзе дажывае свайго веку баба і прабаба.

Адна ў хаце Аўдотка. У хаце — адна, а так усе людзі ёй свае. Пяцьдзесят сем чалавек прыняла яна на свет — не жартачкі. Большасць, праўда, да вайны. Некаторыя ўжо самі бабамі і дзядамі парабіліся, маюць унукаў. А многім яна маці хрышчоная ці кума — месяца не хапае, каб абысці ўсе хаты ў сяле, у кожнай пагуляць, пра ўсіх пацікавіцца, распытаць, як жывуць-гадуюцца, памагчы якою парадаю, а то і палячыць.

Многіх лечыць, не радзей яе зазываюць, чым фельчара Каменскага. Чужых лечыць, а сябе не можа. «Арганізьма такая... Што паробіш — арганізьма...» — знаходзіла яна апраўданне. Смех і бяда: баіцца крапівы горш за дзіця. Калі ў грыбы едзе ў лес, надзене адны-другія панчохі, і добра. Калі ж у маліны — не менш трох. І то прабівае крапіва сваімі стрэламі-джаламі. Яшчэ маладзейшая была — і не вельмі моцна апяклася, а выпухла ўся, што калода. І рук было не падняць, і вочы запухлі, нібы пчолы «пачаставалі». А цяпер заходзіць у маліннік, то спачатку соўгае рукі ў рукавіцы, падшытыя скураю, ірве-выдзірае крапіву, расчышчае сабе пляцоўку для работы. Кожны год нішчыць крапіву ў гэтым малінніку, куды яна прыехала, а пякучкі не меншае. Прыходзіць новым летам сюды — ёсць! Быццам і не рвала. Раскашуе, пахаціць, ажно малінны дух перабівае.

Колькі разоў давала сабе слова Аўдотка, што прыехала ў маліны апошні раз і больш не паедзе. Блізкі свет — з перасадкамі дваццаць вёрст. А прыходзіла пара, спелі вішні ў садах, палавела жыта — і не магла ўседзець. Гэтак мо цягне з выраю дадому птушку, рыбу на месца нерасту, чалавека — да любімага чалавека: неадольна, без патолі, і не хапае моцы працівіцца, супрацьстаяць.

Любіла Аўдотка лес: здаецца б, і спала-начавала ў ім, абы каб бліжэй быў да Дубровы. Хоць і аставалася ў сяла лясная назва, а лесу добрага ў іх блізка няма — кусты па балотах, пералескі, астраўкі хвойніку на пяску каля Баравухі, у Хітруна. Іх яна абшастае па многу разоў за вясну і лета, за раннюю і познюю восень. Кожнае дрэўца, кожны кусцік ведае «ў твар». Памятае, дзе якую зёлку рвала, а дзе чакала, падгадоўвала, даспельвала, дзе яшчэ можна на ўзбалатку, пад лесам, выкапаць валяр’янаў корань ці «ракавую шыйку».

А ў далёкі лес Аўдотка выбіралася не кожны год. І маліну не везла дадому, чорт яе давязе цэлую. У Падгайнай, во тут, кіламетры два за балотам, жыве знаёмая траўніца і грыбніца, таксама старая ўжо. Да яе і заходзіць Аўдотка з «уловам». Разам перабіраюць ягады, разам вараць варэнне. Бывае, адсюль Аўдотка вывозіць зараз літраў чатыры-пяць варэння, а дома ўжо расфасоўвае ў слоікі па дзвесце, па чатырыста грамаў. Бо хочацца і таму даць, і таму — лякарства ж! Калі ж запозніваецца Аўдотка з лесу, то застаецца ў траўніцы начаваць, і тады яны ўвесь вечар п’юць чабаровы і ліпавы чай, выціраюць ручнікамі з расчырванелых твараў пот і зноў п’юць. Прамываюць «арганізьму»... І гавораць, гавораць, гавораць, аж пакуль ледзь не пазасынаюць за сталом ад стомы.

Усё цяжэй і цяжэй даюцца Аўдотцы гэтыя далёкія паходы-паездкі. Вось і цяпер — злезла з аўтобуса, прайшла крыху гравейкаю, звярнула потым на лугавую дарогу... Азірнулася на Падгайную — схавалася яна за кустамі ўжо ці не? Няхай хаваецца, дарогу Аўдотка ў лес ведае. Вось кончыцца луг, пачнецца асушанае балота. Пойдзе там паўз канаву, будзе глядзець направа і налева. Кожны год бачыла яна абапал канавы новае: то рэдкую, па метру каліва ад каліва, зарослую лебядою кукурузу, то буракі і моркаў, то заглушаны зеллем ячмень і авёс, то густую, у пояс сеяную траву. Урэшце пераходзіла канаву па зыбкай кладцы-карчажыне, перасякала апошнюю «карту» балота ўпоперак. З гэтай, апошняй, выдралі бульдозерамі кусты, выграблі, вывернулі высокім непрыступным валам на ўзлесак. Доўгі вал, мо на вярсту ўправа, на вярсту ўлева. Вал удзірванеў, урос, каторыя кусты засохлі, а каторыя, хоць і знявечаныя, прыжыліся на новым месцы. Маліннік і крапіва выбеглі з лесу, занялі гэты вал, разрасліся непраходнай гушчэчай. На ім хоць і было малін, але нейкія ўсё дробныя, папсаваныя чарвячкамі. Тут, на вале, ірвала маліны толькі самы першы раз, калі не ведала яшчэ, што робіцца за валам, у лесе. А што там рабілася, маці божая! І хіба панаядаліся, панарываліся іх людзі, што маліны спелі і марна асыпаліся, ледзь кранеш рукою. Шызаватыя, сакавіта-набраклыя, духмяныя...

Аўдотка мінула балота, не чуючы яшчэ ніякай стомы. Ішла паўз канаву і дзівілася, што сёлета сцежка нейкая вельмі ж ужо зарослая, ваўчкі вымахалі вышэй каленяў. І хутка панчохі і спадніца ўкрыліся насеннінкамі, нібы восці паўбіваліся. Не чысцілася, не абрывала іх, рабіла гэта ў канцы, калі ўжо выбіралася з лесу, мінала зноў канаву. Саскрэбвала нажом — і хутка атрымлівалася, і чыста.

І сёлета на «картах» была трава. Справа першы ўкос знялі, зелянела трава. Мясцінамі каля канавы густа лапушылася шчаўе. Адны лісцікі, хоць касою касі. «От не ведаюць гарадскія, дзе шчаўе... Кажуць на зіму яго можна рваць, ставіць». Злева, за канаваю, траву яшчэ не скасілі, і яна перастояла, іржава шамацела пад ветрам. Корч, вельмі падобны на саху з ралам, быў на месцы. Злезла да яго, памацала нагою, ці не хістаецца, перадыбала на другі бок. Мімаходзь заўважыла: вады ў канаве няма і звання. На бераг выбралася рачком... Ішла па траве, і высахлыя, саломістыя мятлючыны звінелі пад нагамі. «Што ж гэта за людзі... Тут жа столькі яшчэ можна было набраць сена... Хай бы ж калгаснікам размералі, калі калгасу была няўпраўка...»

Блізка лес, зусім блізка. Толькі нейкі зрудзелы, засохлы, сям-там сярод мёртвага і рыжага зелянелі елкі і сасонкі. Бляшаны скрыгат-шум далятаў з ветрам да бабчыных вушэй. Ніводная птушачка не падавала голасу з гэтага ўсохлага лесу, толькі недзе высока-высока кружыліся і злавесна крумкалі крумкачы.

Каля вала на ўзлессі тырчаў кол з дошчачкай. І нейкія словы-літары былі напісаны на той пахілай дошчачцы, але Аўдотка не стала іх разглядваць, расчытваць. Ці мала дзе што можа быць напісана?

Калі б нават на той дошчачцы быў намаляваны чалавечы чэрап, яна не павярнула б назад. Ну спынілася б, ну падзівілася б трошкі: каму гэта ўздумалася сярод лесу, сярод балота маляваць страхотлівыя цацкі? Ёй і ў голаў не магло прыйсці, што лес, родненькі лес, і гэтае няскошанае балота могуць таіць у сабе небяспеку. Яшчэ больш неймаверным і пачварным здалося б ёй, калі б уведала, што гэтую небяспеку ўсяму жывому стварылі самі людзі і што тыя дзіўныя людзі нават верылі, быццам робяць вельмі карысную і добрую справу...

«І маліннік пасох... От жа пошасць нейкая напала... Мо тут якія маразы былі на балоце, у лесе... ці якая хвароба...» — Аўдотка ішла паўз вал доўга, выбіраючы, дзе больш уцалела зялёнага, дзе могуць быць ягады. Убачыла яшчэ адзін калок з дошкаю, але абвалены «тварам» у зямлю. Зайшла на гэтую дошку, патапталася на ёй, паправіла панчохі — спаўзаюць і спаўзаюць, каб іх... «Лыткі ўсохлі, як у старое курыцы, панчохі не трымаюцца». І палезла цераз вал у лес.

Выпетраныя палкі-ражны падлеску трашчалі, аглушальна пэнкалі, нібы стралялі. За валам было больш зялёных плям, трапляўся жывы маліннік. Узрадавалася: ёсць маліны! Не так многа, як тыя гады, але ёсць. Калі пастарацца добра, то і сёлета не пойдзе з пустым вядром.

На сук усохлай бярэзінкі павесіла мяшок, каб здалёк быў відаць. Каля яго пакінула карзіну. Хай стаіць, грыбоў, мабыць, не трапіцца — суш. Надзела рукавіцы і ўзрадавалася, што крапівы не так і многа...

І яна рвала крапіву, асцярожна выблытвала сцяблы з малінніку, каб не вельмі трэсці. Ягады яшчэ не пераспелыя, можна было б і смялей завіхацца, але шматгадовая звычка брала верх. Ачысціла колькі метраў, скінула рукавіцы — і за маліну...

«Ах, калінка-малінка мая...» Што за цуд, што за ягада. Паміраць будзеш, а пра маліну ўспомніш. Шмат дзіўных дзівос на зямлі, і ўсе яны застануцца людзям. Трэба, каб засталіся!.. Нічога, што сёлета тут усох лес, усох маліннік. Ён яшчэ ачуняе, дайце толькі час...

І яшчэ шмат гадоў людзі будуць хадзіць у гэты лес, дзівіцца і радавацца ўсяму жывому... Хвойкі зелянеюць, а лаза ўсохла, крушыннік, і кусты грабу, і бярэзінкі, асінкі, дуб шамаціць жоўтым лістам, нібы ў сярэдзіне зімы. «У садзе ягада малінка мая...» Хіба ж параўнаеш садовую маліну вось з гэтаю? Дух нават не той, не кажучы пра смак.

Аўдотка з’ела адну жменю маліны, другую, падумала — і трэцюю. Так заўсёды яна рабіла ў пачатку работы. І каштавала — якія сёлета? І ахвоту зганяла. Потым уляжа ў работу, то не будзе калі і думаць пра гэта, каліва ў рот не кіне. Нічога непрыемнага ў смаку не знайшла, нейкая гаркавінка быццам прыкідваецца, пахне трошкі дзёгцем. Ёсць кіславатыя, надзелень... Але ж ягады яшчэ першыя, на тыдзень раней яна сёлета прыехала.

Як душна ў малінніку, які ўдушліва-густы пах... Акрамя маліны і крапівы нейкай плесняй, нейкім тленам пахне, быццам на старых цяністых могілках. Сонца за сухмаркамі, але ўжо высока і прыпарвае, прыпякае. І вецер прыціх, нават маленькага ветру няма, каб разагнаў, разрэдзіў гэты пах.

Аўдотка цярнула па лбе рукавом, расшпілілася... Памалей трэба ўвіхацца, памалей. Куды яна не паспее? Хіба абавязкова набраць вядро з копам, а калі і менш крыху? Не тыя гады ўжо, не тая вытрываласць...

«Ах, дурная... Мо й зусім не трэба было сёлета ехаць: блізкі свет — дваццаць вёрст... Дурніца, думаеш, зносу табе не будзе, канца? У маліны надумала... Сядзела б дома каменем, чакала свайго часу...»

Яе ўжо трошкі нудзіла, хвалямі накатвала млоснасць, выступаў на лбе ліпкі пот. А язык зрабіўся шурпаты, не раўнуючы што ў каровы. Зноў укінула ў рот жменьку ягад... Слаба паддаецца работа, толечкі дно закрыла ў вядры, а трэба ўжо другую палянку шукаць...

Вярнулася забраць мяшок і карзіну. Куды лепш падацца — управа ці ўлева? А мо глыбей у лес? Але глыбока ў лесе менш малінніку, яна памятае з тых год.

Блыталася ў сухіх цурбалках, наколвалася на патырчакі і вострыя пеньчукі, ішла далей уздоўж вала. Не будзе заглыбляцца сёння. Справа, дзе больш святла,— балота, далёка ззаду — гравейка. Там ходзіць аўтобус, туды трэба будзе ёй выкіроўваць. А зараз працаваць, працаваць... Толькі вось рукі нейкія вялыя, адольвае слабасць... Спынілася, развязала мяшок. Адпіла крыху малака і адразу пачула сябе лепш... Пусты, мабыць, будзе сёння і мяшок, не знойдзе ніякіх зёлак...

Прабралася яшчэ крыху, зноў знайшла маліннік з ягадамі. Надзела рукавіцы, пачала апратваць месца ад крапівы. Пакуль збольшага парвала, прытаптала пякучку-стрыкуху, абяссілела ўшчэнт.

«Што гэта... са мною?! Няўжо... прыходзіць мой час? Божа, што ты надумаў... Мяне ж тут і людзі не знойдуць... І звяры могуць цела папсаваць...»

«Паляжаць крыху, адпачыць... Не трэба было гэтак браць папраўдзе, шчыраваць... І раней жа хапала за сэрца ў лесе. Паляжу крыху пад бярэзінкай — адпусціць. І во — не адзін год яшчэ пратэпала...»

«Або тады... на могілках... Ноч ляжала на сыром, сярод магіл. І чэрці не ўзялі... І шлунне направілася, вантробы. Не парваліся з натугі... Толькі цягліцы доўга балелі на руках і нагах, на жываце і спіне... А між рэбраў сіне было, крыві панабягала... Парвалася, мабыць, мяса між рэбраў...»

Прымеркавала пад галаву мяшок, выпрастала зручней ногі. Раскінула рукі, потым адну, левую, завярнула на грудзі. Пальцы гэтай рукі, і не хацела, а самі ўвесь час варушыліся, нібы абірала маліну ці зашпільвала гузікі. Бясконцае мноства гузікаў...

Выкарабкаецца... Павінна выкарабкацца і на гэты раз. Цяжэй было ў сорак трэцім. А выжыла, не памерла. І цяпер не памрэ.

«Я ж не ўсё яшчэ для людзей зрабіла... І нікому не перадала, што знала...»

«Божа, як у галаве коле... І нібы маланкі ўваччу... красаюць... І ўсё крыжам, крыжам... Як тады, калі Рыгора прыглушыла... І як тады — на могілках...»

 

2

...Яна ішла другі раз да Дзям’яна Пахвалёнага. Ішла мо праз паўгадзіны пасля таго, як вярнулася з Канапелькавага хутара. Ішла зноў міма таго. Ляжаў забіты пад плотам усё ў той жа позе — бокам, падняўшы калені, прыціснуўшы пабурэлыя ад крыві рукі да жывата. Без шапкі, проставалосы, валасы перамяшаліся з травою, нібы ўраслі ў дол. «Божачка, які маладзенькі... Мо і дваццаці няма. А недзе матка чакае, бацька...» Толькі паліцэйскі, якога пакінулі браць на заметку тых, хто зацікавіцца партызанам, не сядзеў на лаўцы, не дзёўб абцасам пясок, а хадзіў сюд-туд, закінуўшы карабін за плячо.

Дзям’ян на гэты раз выслухаў яе больш спакойна. «Згадзіўся, кажаш? Ну, Апанас чалавек надзейны...» — «Я яму сказала, каб глядзеў на маю страху... Ты ўзлезеш комін чысціць. Гэта знак Апанасу. Значыць, ты таксама згодны, што ён пойдзе, а не хто другі. Так і паразумеецеся...» — «Я ж твой нядаўна чысціў!» — «Нічога, шмарганеш... І проста ад мяне пойдзеш са сваімі прычындаламі да Апанаса, быццам і яму прачысціць трэба. А адтуль ужо нацянькі, кустамі... Рыдлёўкі і лома не бяры, Апанас свае прыгатуе... Капайце з краю, у куточку,— помніш, дзе той лётчык ляжыць? Калі яшчэ рана будзе, не цёмна, то вернешся дадому — цераз хутар. Нідзе, знацца, не быў, комін у яго чысціў».— «О-хо-хо, як ты труну сама саб'еш?» — «Ды ўжо ж, як-небудзь... Дошкі ёсць, сабе на смерць хавала, пілка ёсць, цвікі... Я толькі накаса не ўмею вымяраць, вырэзваць. Каб форменна выйшла, як трэба. Але ўжо ж як выйдзе, так і будзе — нябожчык не пакрыўдуе».— «Чаго ж яму на нас... Ёсць на каго...»

Ішла міма забітага назад (чацвёрты раз!) — паліцэйскі ўжо сядзеў на лавачцы, выпруціў ногі ледзь не да сярэдзіны вуліцы, адкінуўся галавою да плота. Не той, што быў дасюль, а нейкі ж вельмі доўгі. І гэтак варту будуць мяняць тры дні. Немцы не становяцца пільнаваць, усё цюцькаў гэтых падтыкаюць, паліцэйскіх. Застрашыць людзей хочуць, каб не памагалі партызанам. Хто зачэпіць — пакараюць самога.

«Што, цётка, мо ваш знаёмы?» — Нібы прачнуўся вартавы, падабраў ногі, паправіў на галаве чорную пілотку.

«Ага, знаёмы... Гэтакі, як ты...» — агрызнулася, пайшла хутчэй.

Дома паскідала з вышак дошкі. Доўга вымяргоўвала, перш чым адважыцца рэзаць. Высокі, здаецца, той партызан, хоць і ляжыць скурчыўшыся, трэба з напускам рабіць, каб коратка не было. На спод дзвюх дошак хопіць, шыракаватыя дошкі. Іх можна брускамі-папярэчынкамі змацаваць. Але як зрабіць, каб труна «ў галавах» расшыралася і каб стаялі бакавыя дошкі разложыста, а не праменька, як, не раўнуючы ў свіным карыце? Счасаць бы, ды не счэшаш: сякера — тупіца, і не згаблюеш — няма гэбліка. Яна ведае, у каго паблізу ёсць шархебель. Але не пойдзе пазычаць, не... Яшчэ і да таго чалавека прычэпяцца. Хай ужо на яе ўсе грамы падаюць. Добра, што Апанас Канапелька і Дзям’ян гэты, Пахвалёны, згадзіліся... Дык тут ужо нявыкрутка, не абысціся без дапамогі. Праўда, выкапала б і яна магілу, нават не хавалася б ні ад каго. Але калі тое будзе! Цэлы дзень трэба адной капаць. А цела і так ужо другія суткі ляжыць...

«Хай мяне караюць, адну... Я пажыла ўжо... Дый за што караць? Я гэта і немцам у вочы скажу: за што? Нічога на ўрэд германскім уласцям я не раблю. А мяне скараеце — сабе больш ліха наробіце. Усе ўбачаць, якія вы душагубы, нявінных людзей забіваеце...»

Цвікі былі ржавыя, не хацелі лезці ў дошкі. Ды яна і біць правільна не ўмела, не магла добра выпрастаць перад забіваннем. Каторыя дык скручваліся, як гадзюкі... Ды адкуль ім быць пруткімі? Назбірала на пажарышчы... І яна зноў і зноў выдзірала іх, сяк-так выпроствала на старым, ссечаным на жолаб парозе, зноў заганяла...

І раптам нібы скруціла сэрца жгутом: як яна адна апусціць труну ў магілу? Збівала вечка, а ў галаву шыбала гарачым: як? як? як?! А пра тое, як адна падыме і прывязе партызана дадому, як будзе мыць, класці ў труну, як будзе адна грузіць тую труну на каляску, сама везці на могілкі — два кіламетры, а там яшчэ і на гару ўзбірацца, пра гэта не думала, быццам усё было ззаду і заставалася апошняе: апусціць труну з целам у магілу. Па чатыры чалавекі нясуць труну з нябожчыкам, а то і па шэсць. І то як панесці ім — без вечка! Апускаюць дамавіну ў магілу на ручніках — учатырох, а то і ўвасьмёх. А што яна зробіць адна? І як?!

Знекуль падпаўзла здрадніца думка: а нашто ўсё гэта яна робіць? Ну, кончацца суткі, ну — пройдуць яшчэ адны, трэція, дазволяць жа ўрэшце пахаваць чалавека, нармальна, спакойна, як гэта робіцца ў мірны час. І спужалася свае думкі: хіба ж можна такое дапусціць! «Яны ж, нелюдзі, над нашым чалавекам здзекуюцца, нават нябожчыка ў спакоі не пакідаюць. Нябож-чы-ка... А гэта ж такі грэх, такое кашчунчаства...» Дый хацелася хоць у нечым проціборстваваць гэтым прыхадням, не скарацца іхнім загадам.

Усцягнула на труну вечка — падыходзіць ні не?

Не вельмі... Але цвікамі захопіцца, прыб’ецца да труны. Толькі трэба пашукаць добрых, неперагарэлых, хоць пару штук.

Пайшла ў хлеў, прынесла бярэмка сена, растрэсла мякка ў труне, «у галавах» намасціла вышэй. Заслала сена старэнькаю посцілкаю.

Хату не замыкала, накінула толькі пятлю на прабой, заткнула палачкаю. Пад плотам стаяла каляска-двухколка: велікаватая, на добры, у тры полкі, мяшок. Жалезныя колцы моцныя, нават не ведала, дзе ўзяў такія малодшы сын Сцяпан, заказаў пад іх воську ў кузні. Астатняе, скрыню і дышаль, сам рабіў — масцеравіты быў...

Шаргочуць колы, павіскваюць — даўно не мазалі. Цяжка цяпер дастаць якога тавоту ці дзёгцю.

«Сядзіць паліцай, каб яму ляпа села... Што ён хоць будзе рабіць, цюцька гэты... Абы каб прыкладам па галаве не цаляў...»

Пустая вуліца, як вымерла. Ні сабакі, ні курчаці, ні людзей. Каля школы толькі, дзе гарнізон, многа і зялёных, і чорных мундзіраў. Ці строяцца, ці ўжо разыходзяцца са строю... Нейкія каманды-выкрыкі, гамана... «Міма іх давядзецца на могілкі везці. А мо разыдуцца да таго часу?»

Задрамаў, мабыць, паліцай: пілотка на носе, ногі — на сярэдзіне вуліцы. «Не даўмелася салам несалёным змазаць... Каб маўчалі, не піскнулі...»

Рашуча пакіравала да плота, пад’ехала да цела блізенька, ад ног. Задрала ўгору дышаль, і скрынка стала заднім бортам на зямлю. Паштурхала яе ў такім становішчы, каб больш падсунуць, падбіць пад цела. Добра, што небарака ногі падкурчыў...

— Эй, ты што? — ачуняў ад дрымоты паліцай, усхапіўся на ногі.— Стой, страляць буду! — кінуўся з карабінам да яе.

— На ў с... мне стрэль! — павярнулася да яго задам, нават ляпнула па тым месцы. Падхапіла партызана пад плячо — заваліць у скрынку (увесь бок быў цёмны ад крыві). Паспела яшчэ націснуць леваю рукою на дышаль, а праваю прытрымаць, каб не вываліўся нябожчык назад. Дышаль упаў на зямлю, дрэгнуў, саспружыніў.

І тут паліцай даскочыў да яе, ірвануў за каршэнь, ледзь устояла на нагах. Рэдкія, ссечаныя валасы вырваліся з «куклы», апалі ёй на твар.

— ...тваю маць! Вывальвай назад! Ты арыштаваная!

— Гіцаль ты! Душагуб! — пайшла на яго, ніжучы вачыма, скурчыўшы пальцы,— атрымаліся нібы вялізныя кіпцюры.— Я табе павырываю іх! Калі бельмамі зацягло! Калі стыду не баяцца! Я табе ў маткі гаджуся, а ты мяне «па матушцы»!

— Не падыходзь!!! — наставіў карабін паліцай.

— Сябе арыштуй! Праспаў усё на свеце: стараста сказаў — «Пахаваць!», а ты тут...— і падняла дышаль, каб везці.

— А чаму я нічога не ведаю?! Стой! Чаму мяне з паста не знялі?

— От схадзі і папытай! А мне не замінай... божую справу рабіць.

Паліцэйскі разгублена пакруціўся туды-сюды, не ведаў, куды кінуцца спачатку — у бок дома старасты ці ў гарнізон.

А яна ўжо тупацела, угнуўшыся, і за ёй лёгка кацілася каляска — было з горкі. Ногі забітага звешваліся ў левы бок, старыя керзачы церліся аб кола, прытарможвалі. Але папраўляць не было калі, дый наўрад ці ўладкуеш у скрынцы: хлопец у калясцы здаўся як не ў два разы большы, чым там, пад плотам.

— Я ведаю, ведзьма, дзе ты жывеш! Калі схлусіла — жывую закапаем!

У двор забегла ледзь не бягом — набрала разгон. Каляска нібы задала тэмп, і Аўдотка далей рабіла ўсё ў ліхаманкавай паспешлівасці. Ёй здавалася: калі выйграе час, то ўсё і абыдзецца.

Добра, што нявесткі з дзіцем не было дома. Пайшла ў Баравуху да маткі і загасцілася. Ніхто не будзе замінаць... І памагаць. «Хай усе кары — толькі на мяне... Я вінаватая — мяне і вінуйце!» — каторы ўжо раз паўтарыла гэта як заклінанне.

Збегала ў хату, чарпнула конаўкаю вады. Паліла сабе на руку, хуценька прамыла нябожчыку твар, больш — тую шчаку, на якой ляжаў. З цяжкасцю адвяла яму здранцвелыя рукі ад жывата, павымывала крывяныя рудыя пацёкі між пальцаў — хоць збольшага.

Развярнула каляску заднім бортам да дзвярэй, нават уссунула трохі скрыню на парог (замест усходцаў быў кавалак дылі). З-пад плота прыкаціла сукаватую калодку, на якой секла галлё, падставіла пад дышаль...

«Госпадзі, памажы...»

Цяжка перад сабою падымаць, жывот адразу нібы схапіла сутарга. Пераступіла парог бокам (замінала каляска), мацаючы нагамі, каб не ўзбіцца на які абрэзак дошкі, дашкробала да труны, паціху паклала, быццам баялася разбудзіць ці прычыніць нябожчыку боль.

Паспешліва, сілком выпрастала яму ногі, скрыжавала на грудзях рукі. Ледзьве разагнулася сама — кальнула ў крыжы. Перавяла дух, цярнула далоняй па твары, закінула за вушы пасівелыя космы — матляліся, калолі ў вочы. «Вой, што ж я зрабіла, дурніца? Як жа я пастаўлю дамавіну на каляску? Сценкі хіба ў скрынцы выламаць... Пярэднюю і заднюю... Дзе тая сякера? А во, пад лаўкаю...» Гах! Гах! З двух удараў абухам адскочыла пярэдняя сценка. Задняя — з трох...

— Вось!.. Вось яна! Гэта яна! — закрычаў хтосьці ззаду віскатліва, на зрыве. Павярнулася — і ледзь не натыкнулася тварам на палец доўгага паліцэйскага.— У-у, сцерва! — замахнуўся наводмаш. Яна не ўздрыгнула, не адхіснулася, толькі рука мацней сціснула тапарышча, тузнулася. Не ўдарыў паліцай, зіркнуў назад, на немца-афіцэра. Афіцэр умэнт папераджальна ўскінуў далонь. (Ледзь не поўны двор навёў з сабою паліцай — і ў зялёных мундзірах, і ў чорных.)

Афіцэр яшчэ раз падняў далонь і палез міма каляскі ў сенцы, а даўгалыгі паліцай вырваў з яе рук сякеру, шпурнуў за плот, у грады. Баяўся, мабыць, каб не пусціла ў ход. І немцы, і паліцэйскія абступілі каляску, разглядалі, мацалі, каторыя паўсоўвалі галовы ў дзверы. Нібы забылі, што яна ёсць на свеце, што стаіць вось тут, побач з імі.

Немцы і паліцэйскія адхіснуліся ад дзвярэй, нібы адаткнулі праём, выглянуў афіцэр.

— Ві это дзелаць адзін? Одэр два? Тры? — і асцярожна ступіў з сянец міма каляскі.

Яна маўчала, не разумела, чаго ад яе хочуць.

— Атвець афіцэру: хто яшчэ тут... хто памагае? — крыкнуў, нібы яна глухая, даўгалыгі.

— Ніхто,— зірнула на яго і гідліва зморшчылася.

— Ну-ну! — афіцэр адступіў на крок ад каляскі, каб не замінаць, запстрыкаў запальнічкаю — закурыў.— Это есць твой сын?

— Не,— пакруціла галавою.

— Это есць сын... дзярэфня?

— Нікс,— успомніла яна раптам адно нямецкае слова. «Во зараз... Зараз і мяне стрэльнуць... Во зараз...» Яна паглядзела сабе пад ногі — куды ўпадзе? Ці чыста хоць тут?

— Продолжаць! — дазволіў афіцэр.

«Дазваляюць... А чаго ж не ідуць з двара? Чаго стаяць, лупяцца? Каб ім павылазіла...» — І яна раптам нібы забыла пра іх прысутнасць.

Накрываць труну ці не? Не, спачатку без вечка, усё-такі лягчэй будзе. Падшчаміла пальцы (дол быў няроўны, гліняны ток) — р-разам! Амаль не падымаючы, ірванула на сябе. Працягнулася труна на паўступні, але ад напружання прыліла кроў да галавы, уваччу замільгалі цёмныя мушкі. Яшчэ разок — на сябе... «Во, дурніца... Трэба было пустую ставіць... А тады яго ў труну...» Але валакла, глядзела на другі канец труны, дзе выдзіраліся доле палосы-драпіны. Гэтак, адступаючы, зайшла ў каляску, і каляска захісталася пад нагамі: вось-вось хрупне, «зложыцца» ў кучу або вывернецца з-пад дышля калодка, і тады... Азірнулася — ступаць далей не было куды, трэба злазіць на дол ці пераступаць на дышаль. А пальцы ўжо не свае, вось-вось расшчэпяцца, і яна адразу ўявіла, што будзе: бабухне труна ў скрыню, зашчэміцца між бартоў — не скранеш, не выдзераш. Каляска будзе пераважвацца ўзад, дышаль задзірацца ўгору — не ўтрымаеш. І яна ступіла на дышаль: яшчэ маленькі крок, яшчэ на паўступні працягнула... Больш не змагла, труну заклінілі барты. Выпусціла дамавіну і сама саскаўзнула-ўпала з дышля, абіваючы і абдзіраючы ногі...

Калі пасвятлела крыху ў вачах, калі адхліпнула-аддыхалася, сплёўваючы густую і горкую сліну, убачыла: труна крыху перакошаная, галава партызана павярнулася на правую шчаку.

Сядзела на дышлі да немцаў і паліцаяў спінаю і не бачыла, што рабілі яны, як глядзелі на яе. Але чула: тут яны — саплі, пыхкалі дымам, цыркалі слінаю... Так і ўстала, не паварочваючыся да іх, паправіла партызану галаву — каб ляжаў дагары. Пальцы ўжо слухаліся, хоць і трымцелі — не суняць.

Палезла цераз парог у сенцы...

Вечка ўсцягнулася хутчэй. Прыбіла яго цвікамі «ў галавах», «у нагах», кінула малаток пад сцяну. Узялася за дышаль і адштурхнула нагою калодку, каб не замінала разварочвацца.

Пайшла, угнуўшыся ледзь не да зямлі, на іх — на частакол ног у ботах, у чорных і зялёных штанах. І тыя расступіліся, далі дарогу.

— Гы, ну й старая! Трохжылая...— сказаў хтосьці з паліцаяў і нібы падавіўся.

Дышаль трымала пад праваю рукою, гняла яго ўсім цяжарам дадолу, бо каляска рвалася пераважыцца назад, адарваць Аўдотку ад зямлі. Босыя ногі заглыбляліся ў пыл, падкурчаныя пальцы ажно ўпіваліся там, пад пылам, у цвёрдае. Часам бралася аберуч за палачку-папярэчку, убітую ў канец дышля, і тады гэты канец апынаўся ў яе ззаду, нібы цэліў у крыж, а рукі вырывала, выкручвала з суставаў, нібы хто хацеў падцягнуць яе на дыбе.

«Не стаяць... Не спыняцца ў сяле... Яшчэ трошкі — і на горцы буду. А там спуск у канец вуліцы... Потым роўна з кіламетру будзе... Абы каб дамавіна не з’ехала — не пастаўлю зноў...»

Драла, чаплялася і рукою за зямлю, прыпадала то на адно, то на другое калена, заціскала дышаль то пад левую, то пад правую руку і краечкам вачэй бачыла: то ў адных варотах, то ў другіх з’яўляюцца людзі — жанкі, старыя. Хрысцяцца, здымаюць шапкі, штосьці шэпчуць. Амаль на самым пуку, калі яна ўпала на калені, хтосьці з дзядоў памкнуўся ад варот да яе, каб падтрымаць, памагчы адолець самыя цяжкія метры. Але на яго тут жа «авэкнулі», нават затворам ляснулі, і стары закапыціў на месцы, павярнуў назад. Гэты адрэзачак яна адолела, адпаўзаючы задам, ледзь не кладучыся на спіну. Цягнучы на сябе дышаль, жалубала пясок, выворвала пяткамі раўкі... Скрозь чырвань слёз і поту бачыла, што і немцы, і паліцэйскія ідуць за каляскаю, нібы ваўкі за якою падраненаю аленіхаю. Прыпыняліся, калі і яна прыпынялася. Быццам выбіралі момант: вось-вось зусім абляжа, тады рынуцца зграяй, перакусяць горла, разарвуць на мэтлахі... І будуць глытаць, давіцца, захлёбвацца, ляпаючы пашчамі, аблізваць скрываўленыя пысы доўгімі чырвонымі языкамі. Першым важак кінецца — афіцэр...

Не дасць яна ім гэтую апошнюю пацеху справіць, не дасць...

На самым пуку, на мяжы сіл і змогі ўпала дагары, бо раптам каляска лёгка падалася на яе, ажно штурхнула дышлем у грудзі. Сцямнела ўваччу, і нібы свядомасць адключылася. Але праз імгненне Аўдотка пачала ўставаць. Уставала доўга, абы варушыцца, абы ворагі бачылі, што яна не аблегла, як мёртвая. І гэты час, пакуль пераварочвалася на бок, потым станавілася на калені, падымалася на ногі, заціскаючы дышаль пад пахаю, драбіўся на доўгія секунды і долі секунды. І калі зусім выпрасталася, адчула — зможа брысці, зможа і далей сапернічаць з гайнёй. Трошкі тузанула за дышаль, і каляска з труною лёгка зрушылася з месца і пакацілася на яе, прыспешваючы, падштурхоўваючы. Яна заперабірала нагамі часцей, потым пабегла, ледзь стрымліваючы грубы напор цяжару.

Каля школы прамчала на ўвесь дух, і толькі краем вока скмеціла, як да плота сыпанулі ўсе, хто быў на двары, загалёкалі, занокалі, затпрукалі, як на каня. Рэхт, дзікі свіст, гыгыканне. А яна бегла, і адно было ў галаве: каб не ўпасці, каб не збіла з ног каляска, каб не кульнулася набок разам з дамавінай, або каб не з’ехала, не ўпала з яе дамавіна. Забыла нават пра тых, што ішлі (ці беглі?) за ёю, і толькі за вёскаю ўдалося прыцішыць бег. І калі азірнулася, то ўбачыла: ідуць за ёю, толькі зялёныя мундзіры, толькі немцы.

І больш не азіралася. Яна раптам паверыла: і давязе, дадуць ёй давезці нябожчыка, і ўзвалачэ на могілкі, хоць там больш крутая гара, і пахавае... О, божухна, а рыдлёўку яна не захапіла! Прыйдзецца прыгаршчамі засыпаць... Не будзе толькі чым нарэзаць дзёрну, каб абкласці той курганок.

Вось тут, на лужку, за вёскаю, ляжаць рэшткі савецкага самалёта. Цягнуў, густа дымячы, за Ваверку, каб не ўпасці на хаты, развярнуўся, каб не ўбіцца ў рэчку... Уся сярэдзіна выгарала, паплавілася на лепяхі. Валяліся кавалкі крылляў, тулава, хваста. Квадрацікі і прамавугольнікі бляхі, ад заклёпак да заклёпак, павыдзіралі людзі, рабілі з іх грабянцы. І дасюль патыхала ад самалёта нечым едкім і пахам паленага парашутнага шоўку. Ніяк не выветрыцца гэты пах, хоць ужо два гады прайшло, як упаў самалёт... Расказвалі людзі (на самы той час Аўдотка не паспела, прыйшла пазней), што з самалёта вылезлі двое лётчыкаў (адзін з абгарэлым тварам, усё трымаўся за вочы), пасядзелі крыху зводдаль, плачучы, слухаючы, як крычыць-енчыць, канчаецца іх паранены таварыш. Залез ад агню, ад гарачыні ў самы хвост. Не маглі яго ўратаваць, не маглі дастаць з-за агню і з-за таго, што ў самалёце пэнкалі-ўзрываліся патроны. Усталі потым тыя двое, пайшлі, падтрымліваючы адзін аднаго, у Беразань за Ваверкаю. А перад гэтым папрасілі хлапчукоў і дарослых, што набеглі к таму часу, каб пахавалі іх таварыша. А саміх лётчыкаў пераапранулі на пасёлку ў цывільнае, змазалі апёкі гусіным тлушчам, далі хлеба і сала, паказалі дарогу на лес...

Магіла таго лётчыка ў кутку адразу пры ўездзе на могілкі. А дзе выкапалі дол партызану? «Не здагадаюцца самі, каб побач з лётчыкам... А так бы добра было потым абгарадзіць гэтыя магілкі разам... Як нашы прыйдуць...»

На горку, дзе могілкі, узабралася з разгону і без пярэдыху. Ці вопыт набыты памог, ці звыклася яна з гэтымі нечалавечымі высілкамі? Быццам ёй і суджана было апошнія хвіліны жыцця пражыць, цягнучы гэтую жудасную паклажу.

«Малайцы, там, дзе трэба, выкапалі... Побач з лётчыкам, бліжэй да краю... Не трэба па кустах драцца...» Пакінула пакуль што каляску з труною на беражку шырокай і неглыбокай канавы, якою быў абведзены чатырохкутнік могілак. Узышла на пясок каля ямы, і нага адразу намацала дзяржальна рыдлёўкі. Вывернула яе з пяску... «Малайцы... Толькі ці ўдала дадому вярнуліся? Хоць бы не пайшлі душагубы па іх слядах...»

Пастаяла, успёршыся на рыдлёўку, цяжка і пакутліва думаючы: як? Як апусціць труну ў магілу? Расчысціла на беражку пясок з заходняга боку — проста так, яшчэ нічога не прыдумаўшы. Ворагаў, што паселі на траву на беразе канавы і зноў закурылі, нібы не заўважала. А тыя сядзелі цярпліва і зларадна, чакалі самага вялікага прадстаўлення: як яна будзе апускаць труну?

Пачала капаць яму-ровік — нібы працяг магілы, толькі з нахілам у яе. Крыху шырэй нават, чым магіла. Доўга капала...

А ворагі цярпліва чакалі...

Скончыла — падгладзіла дно ровіка-скоса, падскрэбла і выкінула з дна нацярушаную зямлю.

А ворагі — чакалі...

З разгону каляску гайданула ў канаве, ледзь не вывалілася труна. Зманеўравала, каб труна нацэлілася з захаду па даўжыні магілы... Пхала перад сабою ўгору, чуючы, як вылазяць на лоб вочы, як лопаецца шлунне. І дапхала, і вытузала, вырвала двухколку з-пад труны, пусціла каляску ў роў — ажно немцы паўсхопліваліся, каб не наляцела на іх. Падышлі да магілы і яны, пасталі наўкруга з напружана-цікаўнымі тварамі...

«Крумкачы... Во зараз... Каторы толькі — афіцэр ці той, з аўтаматам? Стрэльне — і я ў яму. Замест партызана...»

«Божа, хоць бы не пераблытаць, дзе ногі, а дзе галава... Я во так везла, во так вывернула каляску... Ага, на захад галавою, так і трэба...»

Патузала крыху труну, каб акурат уцэлілася ў выкапаны ровік-жалоб. Цяпер бы развітацца з нябожчыкам, пагаласіць-папрыказваць. Некаму ні галасіць, ні адпяваць. І няма калі...

«Госпадзі, упакой яго душу з самымі святымі з усіх святых»,— перахрысцілася сама, перахрысціла дамавіну і яму.

Цяпер бы сыпануць манетак у магілу, як людзі робяць. Памацала ў кішэнях, звычайна ж валяліся па некалькі штук... Дастала — нямецкія пфенікі... І ніводнай савецкай, нават пятачка! «Не гадзіцца такія сыпаць... Лепш ніякіх...»

«Госпадзі, памажы!..»

Да палавіны ровіка-жолаба труна ўсунулася добра і — стоп! Аўдотка павярнулася на бок, уперлася плечуком — «Р-ра-а-аз!..». З’ехала па ровіку труна, уперлася тарцом у дно магілы. Яшчэ больш павярнулася сама, уперлася плячыма... Ірваліся цягліцы на нагах і жываце, трашчалі плечы і рэбры... Яшчэ на пядзю прасунула, не болей...

Дастала з берага рыдлёўку, легла на труну ўніз галавою, адкапала, адкідала пясок, што ўздыбіўся валам перад труною. Выпаўзла наверх, зноў уперлася плячыма ў тарэц труны. Цела яе лямантавала суцэльным смяротным болем, ад напругі ў вачах бліскалі крыжы і маланкі... Яшчэ на дзве пядзі прасунулася труна... І ўсё, і ні з месца!

І тады ўкленчыла ў жолабе, прасцерла рукі да чырвонага, як пажар, захаду: «Госпадзі!.. Госпадзі!!! Гос!.. па!.. дзі!!!» І праклён, і здушана-хрыплы лямант ірвануўся з грудзей у неба. Устрэсала кулакамі, ускідвала над галавою сашчэмленыя рукі... Ламала іх, ірвала на сабе валасы... І да ворагаў павярнулася, да іх мордаў і бельмаў працягнула чорнае кручча рук. І яшчэ больш страшны праклён-лямант абрушыла на іх галовы...

Пярэдні з гітлераўцаў стаяў на крок бліжэй да магілы, ён канвульсіўна тузнуўся, і аўтамат сам апаў з-за пляча ў рукі. Адцягнуў затвор, зірнуў на афіцэра — «Канчаць?».

Афіцэр аднабока скрывіў твар, як ад зубнога болю, мармытнуў — «Фэрфлюктар...» — і пусціўся подбежкам з пагорка. Галаву ўцінаў у каўнер, нібы яго пранізвала сіверам. Аўтаматчык даў чаргу над Аўдотчынай галавою, і ўсе затрусілі следам за афіцэрам.

...Яна слаба памятае, як яшчэ двойчы лазіла-саскоўзвала па нахіленай дамавіне ў магілу, спрабавала калупаць, выкідваць зямлю, якую ўзворвала сабою труна. Толькі да палавіны доннага лёгвішча засунулася труна, ды так і засталася нахіленай...

Помніць, што калі першы раз апрытомнела, то ўразумела — ляжыць на прысыпанай магіле. Стогнучы ад болю ў парваных мышцах, павярнулася тварам дагары — над галавою зырка гарэлі незнаёмыя вялікія зоркі.

Другі раз ачнулася пры сонцы. У кустах звонка ценькала пташка...

Трэба было падымаць сябе, дарабляць магілу.

 

3

То калі тады яна выжыла, устала, няўжо сёння не зможа адарвацца ад зямлі?

«Зямліца-матухна... Жываглотка... Як жа прысмоктваешся ты да цела!.. Хочаш выпіць мяне ўсю?.. Растварыць у сабе?..»

І яна ўстала. Зноў ірвала маліны і ўжо не заўважала, ёсць крапіва ці не. Не бачыла добра, якая і ягада бярэцца.

Сноўдалася па лесе, і туман гусцеў у вачах, шукала новы маліннік і не цяміла, у які бок брыдзе, што шукае.

«Хаджу па барах-лясах, па цёмных чашчобах, па балотах-жываглотах... Па шчырых грыбах, па чорных чарніцах, па мілых малінах... Хаджу не блуджу, з сонцам і месяцам, яснымі зоркамі дружу... Табе, лясун-красун, кланяюся... Са мною не вадзіся... Адчапіся, адкасніся, у яловы корч абярніся...»

Недзе пакінула карзіну і мяшок і ўжо не магла іх знайсці. Хапалася за дрэвы, каб перачакаць, уціхамірыць кружэнне ў галаве, млоснасць пад грудзьмі. Садзіцца баялася, думала, што больш не ўстане.

І зноў ішла-брыла, адчуваючы, што на целе то сям, то там дрыжыць лапінкамі скура, не раўнуючы бы ў каня. Плечы змакрэлі, шчокі казыталі кроплі поту.

І крычала да хрыпаты, мо хто ёсць жывы, мо паможа, мо выведзе?!

Ціха і глуха было ў лесе.

 

Зялёна дуброва ты мая...

Ой, хадзіла, заблудзіла я.

Клікала ойчаньку — не даклікалася,

Клікала роднага — не даклікалася....

А, здаецца, той лясок

                                                                            не высок —

Не выходзіць да людзей

                                                                            галасок!..

 

 

Раздзел восьмы

 

1

Машына моцна гэцнулася на калдобіне. У багажніку штосьці ляснула, звенькнула.

Гардзей больш не вытрымаў.

— Тармазі, артыст... Звярні к боку і стань!

Сяргей скінуў газ, прытармазіў проста сярод дарогі.

— Кажу — да кювета падвярні...

— Дык нікога ж няма! Ніякага руху на дарозе.

— Правіла ёсць правіла.

— Сяргей! — папракнула маці з задняга сядзення. А Наташа дала яму таўхаля ў спіну.

Сяргей нехаця з’ехаў убок.

— А цяпер вылазь...

Сяргей вылез, абышоў машыну спераду. А бацька вылез і пайшоў да багажніка. Памарудзіў, нібы ўспамінаў, што там магло бразгаць.

Сеў за руль сам. Памяняліся месцамі і дзверцамі стукнулі амаль адначасова.

Гардзей глянуў у люстэрка, ці не едзе хто, плаўна зрушыў з месца і прыбавіў газу, пераключыў хуткасць.

— Цімохіна ведаеш? — сказаў, гледзячы толькі ўперад.

— Агранома? Ведаю...— Сяргей трохі крыўдліва, трохі фанабэрыста надзьмуў губы.

— Дык от... Бачыў раз... Пустая палявая дарога, трэба яму з матацыклам на сцежачку між пасеваў з’язджаць... Управа... Выставіў руку! Сярод поля, нідзе ніякага руху... Што значыць дысцыпліна ў чалавека!

— Трыста гадоў пражыве! — буркнуў Сяргей.

— Трыста не трыста, а не скруціць галавы, як ты! — сварліва сказала маці.— Не давай ты яму больш садзіцца за руль!

— У мяне, прамежду прочым, таксама правы ў кішэні...— Сяргей глядзеў перад сабою, пакусваў ніжнюю губу.

Наташа прадэкламавала з фальшывым пафасам:

— «И какой же русский не любит быстрой езды!»

Яна паглядвала ў левую шыбу, але нічога не бачыла: кусты і дрэвы зліваліся ў мігатлівыя палосы, адбягалі ўзад.

Сяргей займеў правы ў інстытуце, на чым толькі не ездзіў. А Наташа была за рулём «Жыгулёў» разоў тры — без ніякіх правоў! Сяргей падвучваў, даваў пакруціць баранку. Але бацька, даведаўшыся пра гэтыя практыкаванні, накрычаў: «Ты яшчэ малая! І ўвогуле — чаму ён цябе навучыць, гэты гоншчык? Ліхачыць? »

— У Амерыцы ў школе вучаць вадзіць машыну. Усіх пагалоўна! — сказала яна, памаўчаўшы.

— І правілы дарожнага руху. Нават спачатку правілы, а тады матэрыяльную частку, ваджэнне. А вы? Вам абы да руля дапасці! — Гардзей прытармазіў: ад сустрэчнага грузавіка валіла з ветрам цераз дарогу, загароджвала бачнасць доўгае воблака пылу.

— Унь міліцыянер у тэлевізары гаварыў, палкоўнік... Тысячы чалавек за год разбіваюцца і калечацца! — сказала маці.

Сяргей прамармытаў сам сабе:

 

Как памру — пахароню-юць

З маладых, юных лет...

 

Палез у кішэню па цыгарэты.

— Не куры ў машыне...— кінуў на сына кароткі позірк Гардзей. І зноў вочы ўперад, на дарогу.— От я дзіўлюся: адкуль гэта ў цябе?

— Што? — хуценька перапытаў Сяргей.

— Усё! Замашкі нейкія... Не нашыя... Бачыў я, як за рулём сядзіш. Ты і не ведаў, што я за табою наглядаю. Уга-а, колькі пыхі... Локаць з акенца... «небрежно» так... Акуляры чорныя, цыгарэтка... Попел манерна, мезенчыкам — трусь-трусь за акно. Каго ты з сябе разыгрываеш?

— Дэндзі лонданскага... Блакітную кроў! Ха-ха! — падкалупіла сястра. Сяргей не зрэагаваў.— Гэта ён перад Сонькаю суседскаю выпендрываўся,— дабавіла Наташа і абаронна ўскінула рукі, уліпла ў куточак: «Мама!» Бо Сяргей рашуча нагнуўся цераз сядзенне ўзад — «Камарыха!», склаў пальцы даць пстрычку ў лоб.

— Сярге-ей! — маці перахапіла руку, адагнула-кінула назад на пярэдняе сядзенне. Яшчэ і ў карак штурхнула.

— Трэба мне... вашы Сонькі...— выдыхнуў, суцішваючыся, Сяргей.

— Арты-ыст... Яму цяпер графіню падавай! — куснула зноў Наташа, і Сяргей цяжка павярнуўся да яе ўсім торсам, бліснуў вокам. «Ма!..» — зноў ускрыкнула Наташа.

Стрымаўся, але ўсё ў ім кіпела. Адчыніў фортку, хуценька закурыў і пускаў дым, нахіляючыся да яе. Маці ззаду ўсё роўна закашлялася, і Сяргей, моцна зацягнуўшыся, пстрыкнуў цыгарэту за борт.

— Ну — і ты ведаеш, куды яна паляцела? — прытармазіў бацька, скіраваў да кювета.

— Што?

— Цыгарэта! Кругом такая сушыня, тарфянікі... Упаліць лёгка, а патушыць... Чытаў жа мо, як пад Масквою было.

— Чытаў некалі... Ды што вы сёння на мяне наваліліся? — запсіхаваў урэшце Сяргей.

— Наваліліся... Вылазь! На цябе не так трэба наваліцца... Падумаць толькі — тры курсы правучыўся... Тры! І раптам — лейцы пад хвост трапілі.— Бацька, а за ім Сяргей і Наташа пайшлі назад паўз кювет, канаўкаю і па броўцы, «прачэсваючы» сівую ад пылу траву. Знайшоў недакурак сам Сяргей, добра запляваў яго, раструшчыў у пальцах.

— Я ўжо казаў, магу і яшчэ паўтарыць... Не падабаецца мне інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі. Не мая гэта работа! — Сяргей першы ішоў да машыны, гаварыў, не паварочваючыся да бацькі і Наташы. І ў машыну сеў першы.

— Спужаўся, што пашлюць у калгас на работу,— сказала Наташа, заняла сваё месца.

— А што — хіба ў калгасе не людзі жывуць? — дабавіла і маці, ляпнула дзверцамі.— Але ж не абавязкова і вяртацца ў калгас. Людзі, якія тэхніку ведаюць, усюды трэба.

— Наташа — памаўчы... І ты, Ларыса... Дай нам пагаварыць хоць раз. А то прыехаў сын — у вочы не бачу. Дык, кажаш, механізацыя сельскай гаспадаркі — не твая справа... А ты ўпэўнены, што з цябе выйдзе добры артыст? Нешта я за табою такіх талентаў не заўважаў. Ды не думай, што ў артыстаў хлеб лёгкі.

— Выйдзе! Дай толькі паступіць...

— Вот-вот! А ці пройдзеш па конкурсу — бабка надвое гадала. І механізацыю кінеш, і ў тэатральны не паступіш... Тады адно застанецца — у армію. А ваенкамат, павер мне, не будзе чыкацца, не дасць лодырнічаць... А цяпер падлічы: тры гады гэтага інстытута, тры гады арміі — шэсць...

— Два ў арміі служаць.

— У цябе атрымаецца тры, цябе ўвосень прызавуць, у лістападзе, калі не паступіш. Значыць, і служыцьмеш да позняй восені. Дэмабілізуешся, а ў той год нікуды не паступіш — позна будзе. Лічы — шэсць гадоў жыцця фюць!.. Шэсць! Толькі ў бяздумнай маладосці можна раскідвацца такімі кавалкамі.

— Не ўгаворвайце, я ўжо дакументы паслаў. З пятнаццатага па дваццаць пятае ліпеня экзамены,— цвёрда сказаў Сяргей.

— Як — у гэты панядзелак?! Паслязаўтра?! — перапужалася маці.

— Паслязаўтра. Першы экзамен... Раненька са Слуцка на таксі даскочу.

— То ты... усе дакументы забраў... з інстытута? Бразнуў ужо дзвярыма?! — Бацька скінуў газ, адруляваў на ўзбочыну і стаў. Пацёр далоняю сэрца.— Не язда, а... касмічныя перагрузкі.

— Адпачні трохі, паспеем...— сказала маці і адчыніла са свайго боку дзверцы. Але толькі спусціла ў траву ногі, не вылазіла. Божкала, махала на сябе далоняй.

— Нічога не бразнуў... Ніхто й не ведае ў інстытуце, я нікому не гаварыў. Папрасіў толькі атэстат, замест яго копію пакінуў.

— Ач ты... Даўмеўся...— Бацька вылез на дарогу, развёў рукі ў бакі і ўгору, паволі і асцярожна пацягнуўся, удыхнуў на поўныя грудзі, прыслухаўся: кальне сэрца ці не? Вылезлі і Наташа з Сяргеем, а потым і Ларыса. На пясчаным прыгорку злева ззяла чырвоным золатам групка выносістых сосен. Лес справа быў лісцяны, забалочаны, нейкі ўсохлы.

Гардзей абышоў машыну наўкол. Задні правы скат быў прыплюшчаны.

— От, халера... Сяргей, падкачай вазьмі! — бацька прайшоў следам машыны назад: глядзеў, ці доўга так ехалі.

Маці і Наташа перабраліся цераз кювет, падаліся на ўзлесак.

Бацька зірнуў направа, зірнуў налева.

— Вы там хоць ягад не збірайце! — крыкнуў наўздагон ім.— Тут недалёка самалёт лётаў, кусты хімікатамі спальваў.

Сяргей за гэты час дастаў ужо з багажніка помпу, прыладкаваў да кола і напорыста пампаваў.

Гардзей пастаяў у яго за плячыма — рукі ў бокі.

— Чэрці цябе ведаюць... То не трэба было мо ехаць... на гэтае вяселле, а рыхтавацца. Вучыць што... Там жа, кажуць, вершы патрабуюць на памяць расказваць.

— Не толькі... І эцюды ўсякія разыгрываюць. А на вяселлі... таксама цікава пабыць. Не часта ўбачыш... як родны дзед жэніцца.

— Ну — што? — стаў побач з сынам Гардзей.

— Не паддаецца... Мабыць, пракол.

— Во — не хапала... Даставай тады запаску... Да-а-а, а я думаў — папрацуем разам на ўборцы... Дамо дразда — як пазалетась, помніш?

— Помню... Дамо, тата...— сын усё яшчэ пампаваў.— Праз дзесяць дзён я... у тваім распараджэнні!

 

2

«Куды спачатку — дадому ці да бацькі?» — Рыгор ішоў з Вольчынага хутара і прыстояў на гравейцы, што вяла ўздоўж вёскі. На вуліцу? Але ж субота, пад платамі нямала баб — і так перамываюць яму костачкі. Завярнуць у свой двор ці ісці далей? Чамадана не браў ад Волькі, і кішэні касцюма адтапырваліся і адцягваліся: напакаваў іх ракавінамі і пляскаценькімі, як аладачкі, адшліфаванымі морам каменьчыкамі. «Каб ведаў, што адны дзеці дома... Але час такі — якраз Маня вяртаецца з дойкі...»

Пайшоў дарогаю далей, пайшоў да бацькі.

Колькі разоў рагатнуў сам сабе, пакруціў галавою: «Ну й ну... Гэта ж трэба — вяселле надумаў спраўляць! Заўтра — вяселле!» Ступаў нагамі то часцей, то запавольваў крок, хоць і не цярпелася паглядзець на мачыху. «Што там за краля такая? Гэта ж так аблапошыла...

Тайком ад мяне вяселле... Я ж яшчэ ў Сочы, ён жа ведаў пра гэта!..» — пачала накіпаць злосць.

Дасюль Рыгор нават сабе не прызнаваўся, якія патайныя жаданні атушваў у душэўных закутках. Спачатку, яшчэ як пуставала старая хата, намерваўся перабрацца ў яе, жыць аднаму. Пакінуць Маню і жыць як набяжыць. Пра Вольку, пра другую жаніцьбу тады не думалася адкрыта. Калі ж бацька адрамантаваў хату і перабраўся ў яе ад Настасы, таксама не вельмі спалохаўся. Няхай, хопіць месца і бацьку, і яму. Упершыню ж адчуў, што падвялі міну пад яго таемныя жаданні, калі пачалі гаварыць пра бацькаву жаніцьбу. «Пацэтна тады... абруч на бочку нацягвалі... Бакі можна парваць ад смеху... Не сказаў напрамую: ага, сынок, жанюся. А я і так зразумеў... І так хутка пракруціў гэту кінакамедзію!.. Хаця не, яшчэ да канца не пракруціў. Сама рыхтуюцца. Ці не жонка камандуе ўсім?»

Цяпер ясней яснага: варыянт з бацькавай хатай адпаў. Дык што — жыць у Волькі? «Але ж у яе зусім ліхая хата. Зноў распачынацца з будоўляй? Ох-ха... І ў вёсцы ставіць?.. Пабурчыць трохі Апанас — і звыкнецца... А я ж яшчэ ад таго будаўніцтва не адхліпнуў!.. Спачатку хату, а тады — сенцы... Каб ведаў такую трасцу, то і не хлынаўся б, не душыўся. А цяпер што ж — не будзеш у дзяцей адбіраць... Адкінуты на зыходныя пазіцыі... Тады хоць грошы былі, а цяпер і тысячы няма на кніжцы. Забраць от толькі трэба, кніжку тую... Ну, у Волькі, скажам, ёсць тысяч пару — даяркай усё-такі была... А мо і больш? Калі будавацца, то, канешна, у сяле! Але ж людзі... З-за адных бабскіх языкоў не ўжывеш... І штодзённа сустракацца з Маняю, з дзецьмі? Слухаць Маніны канцэрты? Не-не-не-не... Ніякіх нерваў не хопіць...»

«А бацька ж таксама новую сям’ю ладзіць... Хіба лёгка было яму на такое рашыцца? Трэба і старога разумець... Але што з ім раўняцца — такім і чорт дзяцей калыша...»

З'яўлялася нудлівая зайздрасць-дакор: так лёгка ўсё ў бацькі, так гладка. Дзяцей не трэба гадаваць, жыві адно для сваёй уцехі. Дажывай веку... «А дажывеш, тады ўжо... А што тады? Усё дастанецца мачысе, законнай жонцы. Законнай!.. Цікава, распісаліся яны ў сельсавеце ці не? Калі распісаліся, тады, канешна, законная... Закон на яе баку... А яна ж яшчэ і пальцам не варухнула, каб што зрабіць для бацькавага дома, займець агульны набытак...»

«Ну — што ж... Хай пажывуць-пацешацца... Хай...» — нібыта супакойваўся Рыгор, а потым зноў развярэджваў думкі-болькі.

Ззаду пачуўся трэск матацыкла, і Рыгор саступіў набок, не азіраючыся назад. Матацыкл, зялёны, запылены, праскочыў міма, абдаўшы пахам пылу і бензіну, і праз метраў пяцьдзесят прытармазіў, завіляў укосікі — стаў. Сядок апёрся нагамі аб зямлю, растапырыў іх, нібы дыбы ў козлах, і павярнуўся, каб зірнуць на Рыгора. Ледзь пазнаў у шлеме, твар заціснуты з бакоў, галава, як вялікае пафарбаванае яйка. Сташэвіч Зянон — галоўны аграном, сакратар парткома.

— Здароў! — яшчэ здалёк гукнуў Сташэвіч. Калі Рыгор падышоў, працягнуў руку.— Не пазнаць — выфранціўся... І пыласос адгадаваў — кіўнуў на бараду.— А я думаў, яшчэ ты ў Сачах. Ажно... Ну й маладзец! Зажынаем сёння. Камбайнеры — на вагу золата.

— А не рана? Летась пазней пачыналі, здаецца,— сказаў Рыгор, каб не маўчаць.

— Не рана. На горках зусім сухое, можна выбарачна напрамую. А калі падрад — на прост будзем класці.

— Летась ужо адмаўляліся ад раздзельнай. А цяпер зноў?

— Патрабуюць з раёна. Некаторых там нецярпячка рэжа... Ага-а, што гэта гавораць — ты ў Волькі?!

— Ну, калі гавораць, то...

— Не чакаў я ад цябе такога выверту!

— А што — лепш таемна?

— Я не кажу, што лепш. Лепш, каб ты не кідаў сям'ю.

— Для каго? — голас Рыгора зрабіўся сухі.

— Што — для каго?

— Ну — лепш было б? Для каго?

— Для ўсіх! І для цябе ў тым ліку...

— Сакратар, сакратар... І з чаго ты ўзяў, што і мне лепш?

— А ты не будзь эгаістам: «мне», «мне», «я», «я»... З раёна Маніну скаргу пераслалі, у народны кантроль падавала... На цябе. Прыйдзецца разбіраць вас.

— Разабраць можна... А от як у кучу складзеш.

— Эх, Рыгор, Рыгор... А пісьмо ж, заява ёсць? Як закрыць паперу?

— Гляджу... засланіла табе вочы папера... Я беспартыйны, не маеце права разбіраць.

— Памыляешся, Рыгор. Маем... Дзеля дзяцей мы на ўсё пойдзем.

— А я думаў, толькі ў кіно такіх... герояў паказваюць. Ты займей хоць аднаго свайго дзіцёнка, тады будзеш гаварыць... як і што.

— Ёсць, сын ужо ёсць! Можаш павіншаваць.

— Віншую...— Рыгор не падаў рукі, пайшоў уперад.

Сташэвіч заводзіў матацыкл і выкрыкваў услед:

— Ладна! Дабывай свой бюлетэнь, а там пагаворым... На поле не хочаш са мною? Паглядзім, як там Юра Расолька ваюе. Ён на новым «Коласе» сёння.

— Сам сказаў: у мяне бюлетэнь,— не паварочваючы галавы, выкрыкнуў Рыгор.

Матацыкл затрашчаў і пранёсся міма, абдаўшы Рыгора пылам.

«Дзеяцель міжнароднага маштабу...— Настрой Рыгораў усё больш псаваўся. Зняў цяжкі фетравы капялюш, выцер далоняй спацелы лоб. Больш не надзяваў яго, нёс у руцэ.— Усе ведаюць, што я ў Волькі. І Маня ведае... Скаргу яна, канешна, да майго прыезду пісала. Бо каб пасля, то... То і сакратар не так гаварыў бы... І каму якая справа да майго сямейнага жыцця? Не пайду на іх разбор, а сілком не зацягнуць. Права такога няма!»

«Цікава, што за мачыху бацька прывёў... Знарок буду «мама» гаварыць — хай хоць пачырванее...»

Па ўзмежку дайшоў да Настасінай хаты. Усе дзверы насцеж, у парозе веранды перакуленае вядро, а нідзе нікога не відаць... Павыскоквалі, бы ад землетрасення. І толькі мінаючы веранду, цікнуў за плот у агарод і сад... «Го, ды там цэлая грамада...» Прайшоў яшчэ трохі, намацаў у плоце дзверцы, зайшоў. Бацьку спачатку не заўважыў. На лужку, што запусцілі пад старымі яблынямі, стаялі паўкругам Настаса з дзіцем на руках, потым незнаёмая жанчына са збітай на патыліцу драпястай хусткай і стрэльбай у апушчанай руцэ, потым Лявошка — трымаў за руку сына, потым Дар’я з вядром у адной і крапідлам у другой руцэ. Усе глядзяць уніз і нічога больш не заўважаюць.

Рыгор падышоў да Настасы злева. «Дзень добры!..» — у самае вуха. Настаса скаланулася спуду.

— Тфу, тфу, тфу...— дробненька і суха сплюнула тры разы.— Вой, сэрца чуць не лопнула.

Усе паварушыліся, не зыходзячы з месца, адказалі ці кіўнулі Рыгору. Нават бацька: ён сядзеў на пятках каля разасланага настольніка. З аднаго краю настольніка стаяў прыкрыты фартухом сяўнік, з процілеглага — новы, пафарбаваны ў блакітнае, вулей. Настольнік не белы, ён ажно шэра-карычневы, па ім паўзлі ад сеўніка да вулля шырокім, на ўвесь абрус, патокам полчышчы пчол. Маса кішэла, трымцела, звінела, кожная пчала зумкала задранымі ўгору крылцамі. Варухлівая грозная маса цякла і цякла з сеўніка, нібы ў ім бурліла, бегла цераз край нейкае вядзьмарскае варыва, і ўсе глядзелі, не зводзілі з яго вачэй — як заварожаныя.

Пастаяў Рыгор, памаўчаў. І раптам захацелася прайсціся па настольніку, пачуць, як хрупацяць пад падэшвамі раздушаныя пчолы. Страсянуў галавою, каб атрапнуцца ад гэтага дзіўнага жадання. Адвёў вочы на румянашчокую смуглянку.

— Узброіліся, як на вайну...

— Ага...— прыязна ўсміхнулася яна Рыгору.

Пчаліны паток канчаўся, рэшткі ар’ергарда зрадзелымі групкамі караскаліся па настольніку ў вулей, даганялі сваіх пчол-сясцёр, нібы ішлі на штурм крэпасці.

— А тут і была вайна... Такое рабілася — у мяне і зараз яшчэ сэрца калоціцца,— Настаса пусціла на траву малую.— Бяжым, галёкаем, свішчам... Бацька са стрэльбы бабахае, Дар’я з вядра крэпіць... Добра, што тут жа і звіўся, на каштане. Агрэблі...

— І для мяне такое дзіва! Першы раз бачыў...— азваўся Лявошка.

— Другак,— спакойна сказаў бацька. З крэктам падняўся з каленяў, не разгінаючыся, перавярнуў над настольнікам сяўнік, пагрукаў у дно. Выпала яшчэ некалькі мёртвых ці напаўзадушаных пчол.— Ніхто на гэты рой не спадзяваўся... Я думаў, калі і будзе сёлета яшчэ, то з другога вулля. Ажно... Усякія сем’і бываюць...

— Добры дзядзька пчалавод,— зазначыла Дар’я і паглянула на Рыгора, нібы хацела яшчэ нешта гэтым сказаць.

Бацькавы і Дар’іны словы мелі і прыхаваны сэнс, Рыгор адразу ўлавіў гэта. Бацька нібы апраўдваў і сябе, і ў нейкай меры яго, Рыгора. І ад гэтага, адчуў Рыгор, гаварыць з ім будзе і лягчэй, і цяжэй.

— Нешта ж ты скора прыджгаў з курорта,— напаўголаса сказала, павярнуўшыся да Рыгора, Настаса.

— Ага! — кінуў з выклікам.

Бацька сунуў сяўнік у рукі чарнявай жанчыны, страпянуў настольнік і ўскінуў на сяўнік. Смуглянка пайшла з саду; пачэпленая на згібе локця стрэльба пакручвалася, гайдалася і біла прыкладам ёй па лытцы. «І ногі... нічога сабе...— адзначыў Рыгор, правёўшы мачыху вачыма.— Неблагі ў старога густ...»

Бацька, мабыць, улавіў яго чыста мужчынскі позірк і звёў калматыя бровы.

— Ну — хадзем, хай супакойваюцца... У навасёлаў яшчэ сёння клопату, клопату...

— Уга! — уздыхнула Дар’я і пайшла следам, за ёю Настаса, узяўшы малую на рукі. Дар’я выліла каля плота сцэдкі, надзела вядро на штыкеціну і тут жа зняла.— Вой, гэта ж маё вядро!

— То вы не разыходзьцеся, паабедаем разам,— сказаў бацька да ўсіх, з двара ўжо.

Рыгор выйшаў апошні, старанна прычыніў за сабою дзверцы.

— Дзякуем, мы там свой абед распачалі — кінулі-рынулі ўсё...— Настаса павярнула ў свой бок.

— Хай ужо заўтра будзем сядзець,— дабавіў і Лявошка.— А Настаса прыйдзе, паабедаўшы, паможа што... Рыхтобы ж у вас хапае.

— Ну, то глядзіце,— не вельмі і наставаў бацька.— А вы хоць заходзьце. Рыгор, Дар’я!

— Я пазней трохі падбягу — свінчаці не паспела даць,— павярнула на вуліцу суседка.

Рыгор памарудзіў крыху на двары, абмацаў адтапыраныя кішэні, адцягнутыя ўніз крысы пінжака. «Нашуся з цацкамі, як дурань з размалёванаю торбаю...» Яму раптам захацелася добра выглядаць перад мачыхай, нават прыхарашыцца. Правёў па вусах і барадзе, прыгладзіў прычоску і надзеў капялюш. Але цяпер, як сталі зусім свабодныя рукі, ён ужо не ведаў, куды іх падзець. І, ступіўшы ў сенцы, зноў зняў гэты дурацкі капялюш, памахаў ім у твар.

Зайшоў у хату і застыў у парозе. Позірк адразу ўпёрся ў выклееную шпалерамі перагародку.

— Ого-о-го-о-о...— працягнуў, абводзячы кухню вачыма. Змены былі і ў тым, што пад акном з’явіўся ўрэзак лавы — ад сцяны да сцяны. Стол, што звычайна стаяў у куце хаты, пад багамі, цяпер быў пры перагародцы. Толькі печ стаяла на месцы ды стрэльба ўжо вісела на печы на сцяне.

Мачыха молада завіхаецца каля стала, нарэзвае і раскладвае закусь, бацька пры парозе мые над цабэркам рукі. Рыгор ступіў у дзверы ў перагародцы, яшчэ нічым не завешаныя, і зноў працягнуў:

— Уг-га-а-а... То вы тут дарэмна часу не церлі... Не-е!

У адгароджаным пакоі лавы не было ўжо. Канапа, новы рассоўны бліскучы стол, крэслы, сервант пры перагародцы — яшчэ амаль пусты. Квяцістыя шторы на вокнах і кветкі на шпалерах былі вельмі зяркатымі і яркімі, надавалі хаце занадта святочны выгляд. «Расшэйгвае бацька грошы... Цікава, а якое прыданае яна ў хату прынесла... ці прывезла? Нешта не відаць нічога. А мо ўсё гэта не за бацькавы грошы, а за яе? Не-не, стары не папусціцца, каб такое сталася... Ганарысты шляхцюк...»

Вярнуўся на кухню і ўжо цяпер заўважыў сляды прыгатавання да вяселля: на ўрэзанай па даўжыні кухні лаве стаялі, прыхаваныя іншым посудам, місачкі і талеркі з разлітым студнем. Студзень яшчэ не застыў, квола парыў і моцна пах часнаком. У канцы лавы на дошцы ўзвышаўся горкаю фарш.

— Дык вам, Рыгор Іванавіч, наравіцца, як мы зрабілі? — з усёй шчырасцю ўсміхнулася да Рыгора мачыха. І ёй хацелася спадабацца яму.

— А чаго ж! Гэта вы добра прыдумалі... А я так і не сабраўся сваю перашаляваць... Во, і на кухні, пры печы ложак памесціцца...— Рыгор адхіліў паркалёвую занавеску — і пусціў, як спужаўся: там стаялі невялікі жалезны ложак, а ў праходзе — скрынкі з гарэлкаю, віном, півам і напіткамі.— Можна было яшчэ і пакой перагарадзіць, каб спальня атрымалася асобная... А можна і так яшчэ: зрабіць у спальню ход з кухні. Во адтуль, з-за печы...

Бацька не ўлавіў у Рыгоравых словах нічога кплівага і стаяў каля яго з ручніком у руках. Выціраў рукі, заглядваў у пакой, нібы і ён першы раз усё бачыў.

— Не, мабыць, не трэба больш дзяліць. А то пчаліныя соты атрымаюцца. І так непрывычна ў хаце.

— Ён і на гэта трудна згаджаўся, да я ўгаварыла,— нібы пахвалілася мачыха, усміхнулася бацьку.

«А ты ўгаворыш... І не на такое яшчэ ўгаворыш...» — падумаў Рыгор.

— То сядайце сюды... Каб пчолы садзіліся...

«Бач ты... І яна ўжо пра пчолы...» — Рыгор паглядзеў на бацьку. Той адзежнай шчоткай прыгладжваў свой «вожык».

Мачыха паправіла табурэткі каля стала і вычакальна, ласкава, з неспакойнасцю паглянула на Рыгора: «Ну — што ж вы?!»

«Без мыла лезе... Чуе кошка, чыё сала сцягнула...»

— Дык як мне вас велічаць? — глянуў на мачыху ва ўпор, амаль нахабна. Пачапіў капялюш на цвік каля дзвярэй перагародкі.

— Аляксандрай... Піліпаўнай...— бянтэжачыся, мачыха пачала церці фартухом рукі. Мо думала, што Рыгор працягне сваю для знаёмства.

Рыгор і не збіраўся падаваць рукі.

— Ну — правільна... А то я хацеў спачатку «мамай» вас назваць. Але ж якая вы мне мама? Маці ў чалавека адна... Дый па гадах... можна было б яшчэ і паўхаджваць...— Рыгор сеў з тарца стала, амаль на праходзе ў пакой. А пакуль гаварыў і садзіўся, бацька зайшоў і сеў з другога тарца, на лаву. Мачыха прыладкавалася з шырэйшага боку.

— Ну от... Раз пазнаёміліся — давайце за гэта і вып’ем па чарцы,— сказаў бацька і скалупіў нажом сінюю бляшку з «Волжскага».— Па чарцы... Бо сярод белага дня распівацца... работы ж яшчэ да халеры!

— Ага, заўтра ўжо дабавіце... Будзе часу на гэта,— падтрымала і мачыха.

— Па мне, то можна было і зусім не распачынацца,— сказаў Рыгор, але чарку ўзяў.— Можна было б і без вяселля абысціся...— Ён зірнуў у вочы бацьку з выклікам.

— Ой, ну што вы, Рыгор Іванавіч! — як не кінулася напярэсцігі мачыха.— Трэба ж нешта зрабіць, хоць трохі... Як той казаў — ад людзей...— і падняла чарку, каб пачокацца з Рыгоравай. Але рука спынілася над сталом, апусцілася.

— І мяне не пазвалі... Тайком, цішком...— Рыгор змрочна глядзеў у чарку.

Бацька і мачыха таксама паставілі чаркі. Мачыха закруціла сваю, потым дастала кончыкам нажа з пітва парушынку. У гэты час на двары залапатала крыламі і моцна закрычала курыца, і Аляксана порстка падхапілася, нібы сам бог паслаў гэтае збавенне. «Што там такое — пагляджу...» — кінулася з хаты.

І тады загаварыў бацька. Цвёрда, нават крыху рэзка:

— Адразу відаць, што не дадому вярнуўся... А так бы ведаў: тры дні назад наказваў Мані. Каб усёй сям’ёй былі, з дзецьмі. І каб ты, канешна, калі паспееш...

— Надумаў калі... у гулі пускацца... Збожжа вунь на горках сыплецца, уборка пачалася. Я ж мог і на ўборцы быць заняты.

— І ў мяне... сыплецца...

— Ага... Парахня. Мог бы і пачакаць. Што ў цябе — гарыць?

— Гарыць, няўжо ж...

— Курае. Адзін куродым... Глядзі — жонку закапціш.

— Ну, гэта ўжо не тваё дзела,— бацька падняў сваю чарку: — Будзь здароў! — і адпіў глыток.

Рыгор кіўнуў, але не адказаў — «На здароўе!», выпіў чарку адным каўтком. Абодва пацягнуліся відэльцамі да скрылёчкаў свежых гуркоў, палітых смятанаю. Але Рыгор вільнуў, нібы збаяўся сутыкнуцца, і ўкалоў скрылёк маласольнага, у мёдзе, гурка. Запхнуў у рот без хлеба, захрумкаў.

— Я магу, канешна, і маўчаць. Дурней на старасць, як хочаш. Але хіба ты не бачыш, як яна прыбірае цябе да рук? Ужо скачаш пад яе дудку, накупляў абы-чаго. А што далей будзе? Ну, бог з вамі, вяселле дык вяселле... ці вечарынка. Але хоць не распісвайся з ёю, у сельсавет не ідзі. З вас жа куры будуць смяяцца: «Жаніх і нявеста!» І так дабудзеце свайго веку.

Рыгор хацеў дабавіць: «Колькі таго веку засталося, мо пяцігодка, мо дзве...» Але стрымаў сябе. Ён і так заўважыў, што стары пакрыўдзіўся, як дзіця. Во, сышліся ўжо бровы на пераноссі, пазначыліся паміж імі дзве тоўстыя зборкі.

— І гэ-та не тваё дзела! — расцяжліва сказаў бацька.— У сваёй сям’і я сам як-небудзь разбяруся. А калі ты прыйшоў пасварыцца, то... я табе сваіх мазгоў не ўстаўлю: вольнаму воля.

Стукнулі-рыпнулі адны дзверы, другія. Залішне моцна, нібы мачыха знарок папярэджвала, што вяртаецца.

— Віцька курэй ганяў, Настасін... Памідоры клявалі...— голас знарочыста бадзёры. Ступіла да стала, прысела.— Ну, то давайце... За ўсё добрае... О, вы ўжо выпілі?! Стаханаўцы... То будзьце здаровы! — Яна адпіла крыху маленькімі глыточкамі.

— Стаканаўцы,— сказаў Рыгор, а бацька вымавіў падкрэслена зычліва:

— На здароўе, Аляксана.

— Ну, то я пайшоў,— устаў Рыгор.— Дзякую за прывет, за пачастунак.

— То вы ўжо, Рыгор Іванавіч, не пазнецеся заўтра,— устала і мачыха.— Гадзін мо ў дванаццаць і пачнем. І ўсіх сваіх вядзеце!

Бацька глядзеў у стол і нічога не гаварыў — мачаў хлебную крошку ў кроплю смятаны, вадзіў ёю па цыраце. Вусны былі падціснуты.

 

3

«Сапсаваў трохі ім настрой... Развялі... рай у шалашы!» Рыгор ішоў, і цяжкая, хваравітая зайздрасць да бацькі, да таго добрага ладу, які ўсталёўваўся ў яго хаце, расла і расла. Нават дзівіўся сам з сябе... Так, ён зайздросціць чужому шчасцю. Не чужому — бацькаваму. Бо чужым сем’ям, дзе быў мір, спакой і радасць, ён і раней зайздросціў, на сваю долю і раней наракаў — патаемна, бо нават у п’янай кампаніі нікому не скардзіўся, як жыве.

«І ўсіх сваіх вядзеце...» Лёгка такое гаварыць. Каго ён павядзе? Маню ці Вольку? З Волькай то ён пайшоў бы ўжо куды хочаш, ды толькі яна не пойдзе з ім на людзі. «Калі Маня пойдзе з дзецьмі, то я не пайду... Не пойдзе яна — пайду я. Адзін пайду. Аніяк не прыходзіць — ці добра? Дый людзі ж... Людзі... От папагавораць ужо! Зусім рассварыцца з бацькам — таксама не гадзіцца...»

Яшчэ падыходзячы да хаты, пачуў, што Маня на двары. Крычыць, бы яе ўзяў ланцак, лупцуе за нешта Ваню. Той заходзіцца немым крыкам. Адчыняў варотцы і бачыў: Маня адкінула ўжо фартух з паўрозамі і біла малога па шлёпцы кулаком, нават шчыпала са злосці.

— Ой, мамачка! Ой, хопіць! У мяне і так с... як печ гарачая!

Рыгор у тры скачкі даскочыў да іх, перахапіў Маніну руку, крутнуў ёй за спіну.

— Аа-а-а!..— прарэзліва заенчыла жонка, а сын вылузаўся ад яе, пабег, усхліпваючы, у хату.— І-ізверг!.. Ізве-ерг! Лю-юдзі, забіваюць!..

— Ціха, дурніца... Не смяшы людзей...— з халоднай ярасцю цадзіў скрозь зубы Рыгор і зіркаў коса на вуліцу: ці не ідзе хто, ці не бачыць. Яго заўсёды прыводзіла ў шал вось гэтае «Забіваюць!», якім так лёгка кідаліся і Маня, і цешча. А яму трэба было знайсці сілы, каб стрымаць сябе зараз, не даць волю гневу. «Не, не, не, я цябе не ўдару...» — вёў Маню перад сабою, пхаў у сенцы. Добра, што дзверы за Ванем не зачыніліся, Рыгор і адштурхнуў іх нагою, і зачыніў за сабой нагою.

Пусціў Маню ў хаце, і яна адбеглася крыху, а потым пайшла на Рыгора, крывабока згінаючыся, вочы былі круглыя і збялелыя ад ярасці.

— Прыйшоў?! Заявіўся?! І ніякая трасца цябе не задушыла?!

Рыгор бачыў яе нязвыкла схуднелы, тапорыкам, твар, тонкія і ссінелыя губы. І, можа, скокнула б кошкаю, каб не ўбачыла, што Рыгор прастуе міма яе — да шафы з адзеннем каля вулічнай сцяны. Грэйма кінулася наперахват, стала да дзверцаў спінаю, раскінулася крыжам.

— Не дам! Нічога не дам! Ты ўсё сваё забраў, зацяг да тае прасцітуткі!

Цешчы з Таняю ў хаце не было, не было і Сашы. Толькі Алена і Ваня пазашываліся ў кут за стол і перапалохана зіркалі адтуль на бацьку і маці.

— Ты... не абзывай пры дзецях... А то і язык магу ўкараціць... Адыдзі, мне твайго нічога не трэба! — лёгенька, зусім лёгенька адхіліў, адштурхнуў ад шафы, а Маня знарок — бурдэнц на падлогу, пакацілася да самага ложка і яшчэ аб ложак, аб жалезныя ножкі некалькі разоў стукнулася галавою і тварам, каб больш нарабіць сінякоў.— Не разыгрывай камедзію... Ніхто не паверыць, што гэта я цябе збіў...

— Павераць! Пабоі ў Каменскага зніму... Я цябе засаджу! У цюрму засаджу! Усё роўна не дам жыць з тою!

— Сведкі трэба... А Ваня і Алена бачылі, як ты аб ложак... вырабляла сінякі.

Аленка вылезла з-за стала, падышла да мацеры, пачала тузаць яе за рукаў.

— Мамачка, уставай! Мамачка!..

— Гэта такі-ія курорты ў цябе?! Вунь тэлеграма з санаторыя прыйшла! Дырэктар расшуквае... А ён у гэтай... у гэтай!..— Маня заплюшчыла вочы, забарабаніла галавою па падлозе.

— Дзе зберкніжка? — Рыгор трымаў на руцэ сваё паліто і другі, шэры, касцюм, перабіраў на палічцы стос бялізны.

Маня гэта пачула адразу.

— Дзе была, там няма! Не палучыш кніжкі, хоць забі! Гэта дзецям будуць грошы! Ты прапіў свае, прагуляў!

— Дурніца, ты ж не возьмеш з кніжкі ні рубля. Яна — на маё імя. Давай лепш па-добраму, я палучу — частку дам на дзяцей.

— Не дам!!! Судом адсуджу!

— Не адсудзіш. Пакуль не развядуць — не адсудзіш.

— Тады і табе не будзе...— Маня выхапіла з-пад кофтачкі кніжку, не ўстаючы з падлогі, парвала, пашкуматала на дробныя кавалкі.— Вось як, вось!..— Яшчэ і ўгору падкінула, і зарагатала сухім пранозлівым смехам.

Рыгору зрабілася трошкі жудасна і да болю шкада дзяцей. Нагнуўся, згроб кавалачкі, паклаў у кішэню.

— Ну, хіба ж я не казаў, што ты дурная... Мне ж дублікат выдадуць! — і пайшоў з хаты.

Маня падхапілася на ногі, упала на ложак тварам у падушку і замычала глуха, прыдушана.

— Ваня...— спыніўся ў дзвярах Рыгор.— Выйдзі са мною на мінутку.

Калі хлапчук выйшаў, не перастаючы спалохана ўглядацца ў бацьку, Рыгор прычыніў за ім дзверы, каб не чуваць былі Маніны енкі.

— Дзяржы прыпол... Выцягні рубашку...— Рыгор нават памог яму дастаць рубашку са штонікаў, адтапырыць.— Вось так трымай...— выбраў з кішэняў ракавіны і каменьчыкі, усыпаў яму ў прыпол. Кавалачкі ашчаднай кніжкі, што ўзяліся з каменьчыкамі, павыбіраў з прыпола, усыпаў назад у кішэню.— Падзеліш з Аленкаю, Танькаю, Сашам. А Саша прыйдзе... Ты не ведаеш, дзе Саша?

— На работу пайшоў... На зграбалцы сена зграбае...— Ваня шморгнуў носам, слёзы запоўнілі вочы з беражкамі і раптам хлынулі на шчокі — па тры пацёкі з кожнага: — Татка, ты нас кідаеш назусім? Ты больш не прыйдзеш?!

— Прыйду, прыйду... Я буду прыходзіць. Але ж ты сам бачыш, што робіцца, як прыходжу... Скажаш Сашку, хай падыдзе да мяне на Вольчын хутар... Пагаварыць трэба з ім. Хаця не — потым... Потым...

— Татачка, вазьмі мяне з сабою!

— Ты не ведаеш, дзе мае старыя туфлі і боты рабочыя, адзенне?

— Мама на дровы выкінула... У падпаветку. Яна такая стала, такая... Як не наша: абы за што б’е, б’е, б’е...— Ваня зноў заліўся слязьмі.— Можна, і я да цябе буду прыходзіць?

— Можна, а як жа! Абавязкова прыходзь. І ты, і Аленка, і Танька... Ну, бывай здаровы! — узяў Ваню за плячук і адчуў пад пальцамі, які гэты плячук і маленькі, і востры. «Драздзяня... Худы, як драздзяня...» Спазма балюча сціснула горла і ніяк не пракоўтвалася, не пракашлівалася.— Памагай... глядзець Таню, ты ж вялікі ўжо хлопец.— Рыгор нагнуўся, пацалаваў Ваню ў шчаку. Згроб з лаўкі ў сенцах нейкі стары мяшок і выйшаў. У дрывотні і праўда знайшоў замазучаную фуфайку, штаны, пінжак, стары паўкажушок, боты і туфлі. Ледзь улезла ўся гэтая старызна ў мяшок.

Паліто і касцюм нёс, ускінуўшы на руку, мяшок — на плечы.

Праставаў ад агародаў цярэспаля, блытаўся ў бульбе, спатыкаўся на барозны. Хутчэй, хутчэй... Ён нібы чуў спінаю, патыліцаю калючыя позіркі, нібы сачыла за ім уся вёска. І, пэўна ж, асуджала, папікала, папракала. Не ўтрываў, коратка зіркнуў назад — нідзе нікога... І зноў — уперад, уперад, ужо без аглядкі.

 

4

Гардзей з сынам сядзелі на ўтравелым вале за кюветам і мірна курылі. Кола даўно памянялі, чакалі, калі з’явяцца жанчыны з лесу.

І раптам пачулі крыкі: «Гардзей! Сяргей!» Нейкія спалоханыя, натужлівыя.

Сяргей першы ўскочыў на ногі. Але і седзячы было відаць: вядуць з лесу нейкую старую. Трымаюць пад рукі, а ногі ў бабулі блытаюцца, чапляюцца адна за адну, падгінаюцца, як васковыя. Бабуля трымае перад сабою блакітнае вядзерца, і тое вядзерца матляецца, б’е па нагах то ёй самой, то Ларысе.

Першы падбег да іх Сяргей, падмяніў маці, і тая ажно рукою патрэпала — самлела ад напружання. А тут і Гардзей даскочыў, і ўсе спыніліся. Зазірнуў, угнуўшыся, у твар старое.

— Баба Аўдоцця, гэта вы-ы?!

Тая квола падняла галаву, паглядзела на яго змутнелымі, у слязах і поце маленькімі вачыма:

— Ты мяне ведаеш?.. Адкуль жа ведаеш, сынок? Здалёк я...

— Ведаю, ведаю. Вы з Дубровы!

— А ў якім баку... Дуброва?

— Гэта Аўдотка з Дубровы...— Гардзей зірнуў, тлумачачы, на жонку, узяў старую пад руку.— Ай-яй-яй, як гэта вы так далёка апынуліся?

— У маліну, мабыць, прыязджала.— Наташа пусціла бабулю, забрала з яе рук вядзерца з ягадамі. На дне была жменька збітых на цеста малін, сок.

— Захварэла старая,— сказала Ларыса.

— Ой, тата... Мы глядзім, а яна ходзіць... Мы глядзім, а яна ходзіць! Усё кругам, кругам, ажно сцежку выбіла вакол трох сосен. Падбеглі, а яна хістаецца: «Дзеткі, выведзіце... Звядзіце мяне з гэтай сцежкі — ніяк не канчаецца... Іду-іду, іду-іду...»

Гардзей заўважыў на грудзях старое брудныя плямы.

— Вы елі ягады?! — спыніўся ён.— Ларыса... ці ты, Наташа! Вытрасі, выкінь іх!

— Нашто ж... З’ешце... Дабро ж прападзе...— Аўдотка падняла галаву, і яна квола, як у нежывой, схіснулася, зноў апала на грудзі

— Што ж вы нарабілі, бабуся! Яны ж атручаныя... Тут жа самалёт кусты выпальваў...

Старая зноў пачала бляваць.

Калі ёй палягчэла, Гардзей падняў яе на рукі, панёс у машыну.

— Давай, сынок!.. У Слуцак, у бальніцу! Ларыса, са мною сядзеш, на задняе... Памагаць будзеш, калі што — зрыхтуйся...

— Скарэй, Сярожа, скарэй! — Наташа села спераду, ад нецярпення пастуквала кулачок аб кулачок. Яна раз-пораз паварочвалася да Сяргея, каб падспешыць, але замоўчвала і толькі грызла зубамі пальцы...

Машына ляцела, не зважаючы на яміны, падтрэсвала.

— Давай, сынок! Давай!..— Гардзей усё зазіраў у застыглы ў пакуце твар старое. Хутка пачала млець падсунутая пад яе плечы правая рука (нядобра ўзяў), але паправіцца не асмельваўся, каб не стрывожыць Аўдотку.— Яна ж мяне на свет прымала... Яна ж...

— На новых мяне пахавайце... А то баяцца іх людзі... На могілках... новых...— шаптала Аўдотка, не расплюшчваючы вачэй.

— Ах, бабуся, бабуся!.. Пажывяце яшчэ!.. Чуеце?!

 

Раздзел дзевяты

 

1

— Во так во-о... Во-о-о, каханенькія, родненькія...

Хай вас бог здаровіць...— прыгаворваў Федзя і хапаўся то за адзін фотаапарат, то за другі, то за трэці. Трэба чорна-белы здымак, трэба на вузкі слайд зняць, трэба на шырокі. Цяжкія «Кіеў» і «Пентакон сікс тэл», ажно бокі паабівалі.— Яшчэ маменцік, любенькія... Пад хату сядзьце, галоўкамі схіліцеся. Нібы дзве сяброўкі зажурыліся на прызбе — прыйдуць да іх каханенькія ці не?

Федзя адчуваў найгрыш, штучнасць у сваіх паводзінах, у тым, што і як робіць (нібы разыгрывае прадстаўленне), але не хацеў перайначвацца, бо ўжо звыкся з гэтым тонам, які інстынктыўна знайшоўся і быў адзіна правільным — хутчэй дасягалася мэта. А народ жа любіць незвычайнае, любіць дзівакоў, хоць і бачыць яго акцёрства, але бачыць і шчырасць — «Свой хлопец!», у чымсьці нават падтрымлівае гэту гульню. І бабулі, калі што ўхавалі ад часу і злыбяды, больш ахвотна расчынялі куфры і шафы: чалавек жа шчыра цікавіцца, хай паглядзіць. А калі ўжо зусім развярэдзіць хлопец душу — паказвалі самае запаветнае, тое, што — «на смерць». Як правіла, у гэтых прыхаваных на дно куфра клуначках былі самыя скарбы, самыя шэдэўры народнага мастацтва, ткацтва і вышыўкі.

Дзяўчаты, Ганя і Жэня, кожная па-свойму міла чырванеючы,— столькі вачэй! — адышлі ад плота, на які Паўлючыха ўскінула для фону («Ну няўжо ж каб голы быў!») свае самыя лепшыя посцілкі, паселі на лаўку пад хату — дзе ты возьмеш цяпер тую прызбу! Паўлючыха зноў занепакоілася, што будзе «голая сцяна на картачцы», але тут ужо Федзя засупраціўляўся, яму раптам спадабаўся шэра-сівы фон растрэсканых бярвенняў. І зборышча дзяцей і цётак, што ажно замірала ад цікаўнасці за плячыма, калі ён прыцэльваўся фотаапаратам, зазіраў у «шахту» «Кіева», дзе ўсё было відаць у колеры, ураз шумна задыхала, засапло, западсмейвалася, захіхікала, затупала, перабіраючыся на новае месца, радасна загаманіла: «Цырк! Бясплатны цырк! Каб яго качкі, гэтага Федзю...»

Федзя не паўтараў Гані і Жэні — «Схіліцеся галоўкамі!», бачыў, што абедзве нейкія не ў гуморы, нібы прабег паміж імі чорны кот. Такія розныя былі ў іх позіркі! У Жэні, студэнткі, хоць і пасміхнецца часам роблена, у вачах глыбока прытоплены боль, патаемная дума і душэўны неспакой. У Гані, суседчынай нявесткі, у вачах любасць, адкрытая ласка. «Дурніца, дурніца... Што яна вытварае? Людзі ж кругом, людзі заўважаюць... І ты ж замужам, дурненькая, не забывайся на гэта...»

— Дзядзька Федзя, ко-от!!! І-і-і!!! — ажно віскнуў ззаду нейкі хлапчук. Нібы сігнал падаў, і ўся шэўрадзь, што назбіралася на Паўлючышыным двары, заскакала, загалёкала:

— Бу-га-га!

— Апсік! І ён у фота лезе!

— Жук, кусі яго! Ату! — І тупалі, крычалі на ката, баючыся выскокваць з-за Федзевай спіны, каб самім не трапіць у кадр. А пярэстая, у рыжыя, чорныя і белыя плямы кошка лянотна скокнула на лаўку, адразу скруцілася клубочкам на Жэніным, разасланым каля сябе, шарсцяным, у вогненныя, вішнёвыя і лілова-фіялетавыя палосы андарака. Толькі трошкі распрастала складкі Жэня, а было іх там мо сотня, і хапіла б таго андарака на паўдвара. Зажмурыла кошка соладка вочы, адразу захрумкала песеньку. Нібы здымалася ў такіх позах не менш за тысячу гадоў, і гэта было для яе звыклай, як не штодзённай справай.

— Не рушце!! — У Федзі ажно голас сарваўся на хрып, бо нехта зрыхтаваўся сцебануць кошку дубцом.— Каханенькія, гэта ж знаходка! Коцічак, жэўжычак, адкуль цябе шчасце прынясло?! — блытаўся ад паспеху ў апаратах, прыцэльваўся Федзя.— І яшчэ здымачак! Увага, каханенькія! І яшчэ!.. Гэта ж каб і хацеў, то лепш не прыдумаеш!

Пакуль Федзя здымаў, Ганя глядзела проста ў аб’ектыў, але так, нібы зазірала ў шчыліну, каб убачыць праз яе нешта вельмі цікавае для сябе, мо разгледзець самога Федзю. А Жэня раз і другі пагладзіла кошку, загарэлая ручка павысоўвалася з расшытага ў каляровыя ўзоры рукава кашулі і зноў амаль схавалася ў рукаў, заціснула другую руку, у прыполе. А зграбныя ножкі ў новенькіх, спецыяльна сплеценых Паўлюком, мужам гаспадыні, лапціках, у белых палатняных, укрыжаваных чорнымі раменнымі аборамі анучках як замерлі, так і стаялі, крыху падаўшыся глыбей пад лаўку. Не ножкі — цуд!

— Эх, каб яшчэ каля мэндлікаў шчоўкнуць! З сярпочкамі! — уздыхнуў і адразу павярнуўся да балельшчыкаў Федзя.— Цётачкі, у каго ж гэта я бачыў мэндлікі жыта ў агародзе? Вядзіце хуценька туды...— але заўважыў, што ў Гані на твары з’явілася нейкая турбота-нецярпенне, а ў Жэні пабольшала суму, дабавіў: — Дзяўчатачкі, яшчэ трошкі пацярпіце! І будзе на сёння ўсё...

Адразу аказалася і цётка, высокая і худая цётка Палашка, гаспадыня тых мэндлікаў:

— Ёсць у мяне і сярпы! Ёсць! Хадземце...— І павяла за сабою рэй з Паўлючышынага двара.

Вывалілі на вуліцу, і дзеці адразу апярэдзілі маляўнічы гурт, памчалі першыя. А гурт ішоў і зрэджваўся, у цэнтры, акружаныя світай, парыпвалі лапцікамі Ганя і Жэня. Сляпілі каляровыя гарсэцікі і беласнежныя, у кветкі і ўзоры па версе і каля манжэтаў рукавы кашуль... Ззялі ўсімі фарбамі вясёлкі, нібы падпаленыя сонцам, андаракі. Сонечная светласць праменіла і ад бялявых валасоў дзяўчат (кароткая стрыжка ў вясковае Гані і прамыя, разлітыя па плячах патокі ў Жэні). «Тыпаж! Які беларускі тыпаж! І як зграбна ляжаць на іх касцюмы, як фігуркі падкрэсліваюць...» — Федзя ішоў крыху ззаду і збоку, шчыра любаваўся імі.

Каля самага свайго двара цётка Палашка апярэдзіла гурт, адчыніла нахлашч дзверцы, хоць амаль усе хлапчукі папералазілі ўжо цераз вароты, прыпяла дзверцы да плота драцяным абручом — «Заходзьце!».

Але натоўп зусім рассыпаўся, растаў. Федзя прыстояў каля варот, мяняў у «Кіеве» плёнку, чакаў, хто з цётак ці маладзіц зойдзе. Коратка зіркаў на апарат, коратка ў бок гары, з-за якой, з Падгорнай вуліцы, выскачыў, моцна пылячы, «газік». Палавая хмара за машынаю ўздымалася роўна з прысадамі і паволі ўцягвалася ў вішаннік справа, нібы ўсмоктвалася. З кудахтаннем пырскалі ў бакі куры, з заўзятым брэхам бег навыперадкі з машынаю чорны бясхвосты цюцька — вось-вось схопіць зубамі за пярэдняе кола.

«Ліхачы-ы... Хто гэта і куды?» — мільганула ў Федзевай галаве.

Цётка Палашка паспела ўжо даць Гані і Жэні сярпы, і яны ўскінулі іх на плячо — Ганя зухавата, Жэня — нібы страшную змяю. Яны стаялі каля агародных варот, чакалі Федзю, каб ісці разам на агарод, да мэндлікаў. Цётка Палашка выйшла з сянец, у руках трымала чорныя гаршкі-спарышы.

— Во-о,— паказала і яму, а потым ім сваю знаходку,— трошкі вышчарблены адзін... Матка ў іх некалі ў поле яду насіла.— І цётка падзьмухала на спарышы, пацерла па баках далоняй.

— Ай, цётачка! Хай вам і вашаму дзядзьку жывецца яшчэ сто гадоў! — Федзя пастараўся злавіць яе шурпатую руку, паднёс да вуснаў.— Усё вы схопліваеце, усё вы разумееце! — Але не паспеў цмокнуць, пацалаваць, як цётка разгублена вырвала руку. Штосьці, мабыць, ляпнуў непатрэбнае: ці не загінуў яе гаспадар у вайну?

Захапіўся Федзя, муштруючы Ганю і Жэню каля мэндлікаў — «Каб жа сонейка добра на вас свяціла!», цэліўся то адным апаратам, то другім, то трэцім. І не адразу ўчуў, што апалі дзіцячая гамана, смяшкі — рабочы шумок, які ўвесь час суправаджаў яго работу. Адступаючы задам, з апаратам каля вока, хуценька зірнуў на пяты, каб не спатыкнуцца.

Да ржышча падыходзілі разораю, чапляючыся нагамі за гарбузовыя паплеціны, двое: пярэдні — у чорных запыленых штанах і белай тэнісцы, на плечуках «гармонікі» — спацелыя рукаўчыкі пад пінжаком сажмакаліся і гэтак улежаліся, рэдзенькія валасы на галаве, мабыць, толькі што зняў капялюш, наліплі злямчанымі пасмачкамі. Твар бела-сыраваты, але гараць свежымі ружовымі апёкамі лоб, шчокі пад бялёсымі вачыма і, асабліва, нос — як навагодняя лямпачка. Другім, ззаду, ішоў пры ўсёй амуніцыі і кабуры на поясе ўчастковы міліцыянер Мікалайка. Федзя ўжо ведаў яго, сустракаліся на танцах на Паповай гары.

— Хто вам дазволіў рабіць здымкі? — ціха, амаль шэптам, і вельмі ж аўтарытэтна пачаў гаварыць пярэдні і спыніўся. Бялёса-блакітнымі вачыма не міргаў. Мо думаў, што гэтак — шэптам — надасць сабе больш вагі? Федзя кінуў на яго спакойны яшчэ, крыху неўразуменны позірк і заўважыў, што спатнелы твар незнаёмага ўжо шарэе, атухае зыркасць на носе, а губы як не збялелі: начальніка забіраў гнеў.

— Ганя! Жэня! Добра было б вяночкі на галаву — з палявых кветак, з каласкоў. Сядзеце пад мэндлік, яшчэ па пары кадраў зраблю. Нават лепш — адна з вяночкам, адна яшчэ ўе ці прымервае. Дзеці — хуценька! Памажыце назбіраць! — працягваў распараджацца, прасіць, камандаваць Федзя.

Дзеці рассыпаліся па ржышчы, некаторыя кінуліся ў канец агарода, на паплавец.

— Прэкраціце!.. гэта!.. безабразіе! — раптам закрычаў, ціснучы на кожнае слова, незнаёмец. Кроў зноў прыхлынула яму ў твар.— Хто дазволіў рабіць такія здымкі? Дзіскрэдзіціраваць Савецкую ўласць і наш раён?

— А хто вы такі? З кім маю гонар? — пайшоў да яго Федзя — і абмінуў, падаў руку міліцыянеру: — Здароў, Коля!

— Гэта з раённага... аддзела... Я гаварыў, а ён усядно...— Мікалайка спрабаваў штосьці растлумачыць, але яго глухаваты голас нібы распароў сваім дыскантам незнаёмы:

— Не-е! Я вас пытаю! Хто дазволіў клевятаць на наш раён?! — выставіў правую руку і сказаў ужо злавесна-ціха: — Ваш мандат, дакументы!

— Дык з кім я маю гонар...— не дагаварыў Федзя, правёў па незнаёмым зверху ўніз поглядам — быў на галаву вышэй за яго.

— Я загадчык раённага аддзела культуры! І ўпалнамочаны раённага камітэта партыі на ўборцы! — абвясціў з гонарам ружовашчокі, а Мікалайка пры гэтых словах скрануў у адзін бок губы, нібы хацеў усміхнуцца, варухнуў угору брывамі і адвярнуўся, пачаў наглядаць, як гайсалі на паплаўцы дзеці.

— Ву-унь яно што...— Федзя палез было ў кішэню і нібы перадумаў.— Ву-унь... А я думаў... які мудрэйшы начальнік. Ажно лыткі пачалі трэсціся... Ваша пасведчанне! — У сваю чаргу працягнуў да яго руку Федзя.— Я на словы не веру і не кожнаму свае паперы паказваю...— Федзю захацелася паздзекавацца з гэтага фанфарона.

Загадчык аддзела культуры лапнуў за адну кішэню штаноў, лапнуў за другую.

— У пінжаку дакументы, у машыне... Ды якое эта імеет значэнне? Я ў сваім раёне, меня каждый здзесь знает!

— Цётка, вы яго ведаеце? — звярнуўся Федзя да гаспадыні, што зводдалек, залезшы ў буракі, палахліва пазірала на начальства.

— Хто ж яго...— Цётка Палашка хуценька прыкрыла шчарбаты рот жменькай, цісканула плячыма. І тут жа закрычала на свайго хлопца: — Сева, бэйбус, дзе ты там лётаеш? Ідзі нарві вішань!

— Вы што эта?! Што вы сабе пазваляеце? — Пайшоў загадчык жыватом на Федзю, і той адзначыў, што жывоцік у яго і праўда ўжо ёсць. Гэткі «трудавы» мазоль — напінае спераду тэніску, вытыркае над штанамі.

— Вы, можа, прыгналі ў наша распараджэнне «газік»? А то ўсё пешкаваць прыходзіцца, такі ценжар на сабе валачы,— Федзя адцягнуў на грудзях раменьчык аднаго з апаратаў, адвярнуўся ад загадчыка да дзяўчат: — Ганя! Жэня! Вы звілі вянкі?

— Не яшчэ, Фёдар Іванавіч! Ото-то...— заспяшаліся дзяўчаты, выхопваючы з рук малышні кветкі. Дасюль яны ва ўсе вочы глядзелі, што гэта робіцца на агародзе, куды выкіруецца.

— Дык вось...— Федзя рэзка павярнуўся да загадчыка, які ўжо важна-насуплена стаяў, маракуючы, што далей гаварыць, як дзейнічаць.— Ёсць у нас і мандаты з Акадэміі навук, з Інстытута этнаграфіі і фальклору... І з абкома партыі паперка — «Аказваць экспедыцыі ўсялякае садзеянне...». Можаце і ў старшыні райвыканкома пра нас распытаць, у сакратара райкома...

— Фальклору! Дык вы ж і сабірайце... гэтыя свае песенькі! Нікаму нянужныя! А чым вы займаецеся? Дзіскрэдзітацыяй Савецкай уласці! — загадчык натхняўся ад уласных слоў і паварочваўся то да Мікалайкі, то да Гані і Жэні, нібы заклікаў іх у сведкі. І схіляўся то ў адзін бок, то ў другі, быццам звешваўся з трыбуны, стаўляў стаўпом вочы і шматзначна заміраў.— Гдзе вы відзелі ў раёне лапці? Фальсіфіцыруеце і падтасоўваеце факты! — выцягнуў шыю, углядаючыся ў лапці на нагах дзяўчат.— Клевята! Разве ў такой обуві ходзіць наш народ? У такой адзеждзе? Гдзе вы відзелі сярпы і эці... бабкі снапоў? Шэсцьдзесят лет Савецкай уласці, дваццаць лет аднімі камбайнамі ўбіраем зярно! Куды вы сабіраецесь вывезці эці снімкі — за граніцу?! Таварыш участковы, прашу канфіскаваць апараты, засвяціць плёнкі!

Міліцыянер пераступіў з нагі на нагу.

— Не маю я права на гэта... Не буду я гэтага рабіць... І вабшчэ мне ў сельсавет трэба! — Мікалайка павярнуўся і паволі пайшоў разораю, пакінуў на «полі бою» аднаго загадчыка. Ідучы, некалькі разоў шумна выдыхнуў паветра, дастаў з кішэні хусцінку, правёў па твары, правёў па патыліцы.

— Я гэтага так не астаўлю! Я каму трэба... Гэта ж паліцічаская блізарукасць! — падняў угору палец, патрос ім загадчык і пакіраваў у разору — за Мікалайкам. Адвярнуўся, выставіў на Федзю палец, нібы пісталет: — Каб за дваццаць чатыры часа вас тут не было! Іначай будзем прымаць экстраныя меры! — крутнуўся ісці і тут жа зачапіўся за гарбузнік, ледзь не ўпаў.

— Вы там яшчэ камбайнераў паганяйце! Павучыце іх жаць! Камбайн з поля — плуг у баразну! — пракрычаў наўздагон Федзя. А сам сабе прашаптаў: — Папраў казе хвост, дасць бобу на пост...

Ён хоць і стрымліваў сябе ўвесь час, але гэтае самаўтаймаванне, зацісканне «пары ў катле» ўжо «разгайдала» і яго. Рукі трэсліся, хадзілі хадуном. Прыцэліўся колькі разоў — і апусціў апарат: сапсуе кадры.

— Не магу... Каб у яго шыны палопалі... Адзін дурань прыедзе, а можа ўсё сяло дагары нагамі паставіць.

— Фёдар Іванавіч! Мне на свінаферму трэба ехаць — пусціце, га? Хай адна Жэня папазіруе...— Ганя ўмольна глядзела на яго цёплымі і ласкавымі вачыма.

— Зараз!.. Ото-то, каханенькія... Усіх адпушчу... Паскідаеце ў Паўлючыхі адзенне, я вечарам яшчэ замалюю яго, чарцяжы зніму. Жэня, а ты апішаш.

Сабраўся з духам, шчоўкнуў дзяўчат кожным апаратам — у вянках.

— Усё!.. Ганка, пазыч мне мапеда, у раён злётаць. Гадзіны на дзве...— У Федзі выспеў намер і стаў проста неадольным.— Пагавару са старшынёй райвыканкома: як гэта ён трымае... такіх ёлупняў!.. На такой адказнай пасадзе!..

— Я паеду на ферму, а вы за сяло выходзьце... Бензіну толькі малавата... Я да фермы даеду, а ў ражку, у жыце пастаўлю мапед. Сядзеце там, адтуль паедзеце.

— Ганя, ты што «завыкала»? Можа, і зваць як — забыла?

Зарагатала Ганя, ухапіла ніз андарака з бакоў пальчыкамі, прыпадняла і паскакала разораю, як каза.

— Сева, бэйбус ты! Скора ты нарвеш там вішань? Людзі ўжо разыходзяцца! — крычала цётка Палашка — недзе ад хлява.

Жэня ішла паперадзе, асцярожна, каб не падрапацца, пераступала гарбузовыя паплеціны. Гаварыла не адварочваючыся да Федзі — задумліва і з нейкай трывогай:

— Не рабі гэтага, чуеш?

— Чаго, Жэнечка?

Іх паабганялі хлапчукі — галёкалі і скакалі праз радок, праз два па бураках.

— Ну — не едзь у горад...— павярнулася, зірнула з сумам яму ў вочы.— Часу многа страціш... І што дасць твая гаворка ці сварка? А калі і старшыня райвыканкома такі? Думаеш, здыме таго загадчыка?

— Не-е, Грак не такі... Я ж быў у яго! Толькі пагаварыць добра не давялося.

— А цяпер, думаеш, пагаворыш? Уборка ж пачалася, мо ўсе ў раз’ездзе...

— Жэнька, ты — разумніца. Я даўно гэта казаў... А таго загадчыка, будучы на месцы Грака, я і дня не трымаў бы. Мо ён не ведае, што ў яго за кадр сядзіць на культуры? То няхай уведае... Гэта ж «воинственное невежество»! А калі яно ваяўнічае, то і нам не трэба папускацца... Ваяваць трэба з ім!

— Не едзь...— ціха паўтарыла Жэня.— Ты сам не ведаеш, якое ты яшчэ дзіця па характары. Наіўнае! Ты — Дон Кіхот!

— Той загадчык проста шкоднік. Ваяўнічы шкоднік! Такога на любую пасаду пастаў — усюды будзе працаваць з аднолькавым «рвеннем», драць лапамі зямлю,— нібы не чуў яе Федзя.— Я бо думаў: чаму гэта нідзе ніводнай шыльдачкі няма на помніках архітэктуры? Цяпер разумею: ён пастараўся, ён прыклаў рукі... «Як гэта?! Каб на царкву ды павесіць ахоўную шыльду?!» Мастадонт! У яго дасюль не ўкладваецца ў мазгах, што не рэлігію мы гэтым абараняем. Ніяк глуздоў не дабярэ, што калі цяпер у лапцях не ходзяць, у андараках, то не магу ж я вас да камбайна прыстасоўваць, на камбайн заганяць...

На двары Жэня ўскінула на плот серп — там ужо вісеў Ганін, зняла і павесіла на планку вянок.

— Эх, ты-ы! Ішла б у вяночку, ён так пасуе табе...— Незнарок, а мо і знарок Федзя дакрануўся рукою да яе плячэй, нібы хацеў абняць. Жэня варухнула плечуком, баронячыся, хутка пайшла да варот.

— Пачакайце, куды ж вы? Вішні во, якія спелыя...— цётка Палашка выхапіла з рук хлопца кошык, працягнула ўслед.

Федзя ўкінуў адну вішаньку ў рот і павярнуў за Жэняй:

— Хай, цётка, так калі... Мы яшчэ зойдзем да вас у вішні... Тайком залезем, з галлём паабрываем! — усміхнуўся шырока ад варот.

— Шпакі паядзяць, пакуль вы...— разгублена апусціла кошык, а потым саўганула яго ў рукі хлопца цётка Палашка.

Федзя і Жэня ішлі ў сваю «штаб-кватэру», ішлі да Паўлючыхі. У яе Федзя жыў з Іванам — студэнтам-чацвертакурснікам, філфакаўцам. Дзяўчаты, студэнткі, трое, кватаравалі праз дзве хаты ад Паўлючыхі. Суседкай у Паўлючыхі плот у плот, жыла і Ганя. Жыла са свякрухаю, Юльянаю, бо маладзенькі муж, не паспеўшы пагрэцца каля Гані, пайшоў у армію, у дэсантнікі.

Ужо блізка падышлі да Юльянінай хаты, як з двара віхурна выскачыла на мапедзе Ганя, заклала круты віраж. На ёй была блакітная сукня. Паспела заўважыць іх, крыкнула, адвярнуўшы галаву:

— Жэнька, зайдзі вазьмі андарак і кашулю! Няма калі мне! — і прыбавіла газу, загайсала па калдобінах.

Іх сустрэла каля варот з адзеннем у руках цётка Юльяна.

— От, шаляніца... Ну — скруціць яна сабе галаву! Ох, скруціць...— Падала адзенне Жэні, нібы не давярала Федзю.— Я ўжо і сыну пісала, каб прыгразіў трохі ў пісьме. Не памагае!

— Дзякуем,— сказала Жэня, забрала андарак і кашулю на руку, пайшла далей.— Заўтра мо машына паедзе ў горад. З машынаю і падскочыў бы.

Зноў не заўважыў Федзя ніякага падтэксту ў яе словах, адказаў горача:

— Ды я хуценька! Адклад не ідзе ў лад.

 

2

Дзень летні доўгі, і Федзя, хоць і стаяў у дарозе, пакуль «падстрэліў» бензіну, і хоць трохі вёў мапед у руках, вярнуўся з горада яшчэ зарана.

І проста да Паўлючыхі ў двор — Гані мапед не адводзіў.

Куды зараз? Пашукаць Івана і яго дзяўчат, «песельнікаў», як кажуць бабкі, пацікавіцца поспехамі за дзень? Не, потым мо ўбачацца, калі ў кіно прыйдуць ці на танцы. Праўда, часцей было так, што ні ў кіно, ні на танцы Іван не прыходзіў: вечарам, калі павяртаюцца ўсе з работы, у яго сама «разэрва», як кажуць бабкі. Недзе ўжо і чарачку ўзялі, і шчыруюць, выспеўваюць, а ён толькі касеты ў магнітафоне мяняе...

Няма Паўлючыхі дома — мо ў зелле ці ў траву пайшла, а мо лён слаць, мо сянаж закладваць. Хапае работы і ў калгасе, і пры доме. Федзя ведаў, дзе яна хавае ключ, сам зайшоў у хату. Узяў эцюднік з фарбамі, аркушамі шчыльнай паперы, узяў акварэлькі і гуаш, вынес усё пад хату на лаўку. Прынёс маленькі заслончык, расклаў і расставіў свае прычындалы, прыкнопіў да вечка эцюдніка чыстую паперыну. І пляснуў далоняй па лобе: «Так-так-так... Патрошку, патрошку — і звіхнемся... А вопратка дзе, замалёўваць што буду?»

Вынес з хаты адзенне, што паскідалі з сябе Ганя і Жэня, паклаў на край лаўкі. Каб замаляваць адзін андарак, трэба ліха ведае колькі часу. Праўда, дасюль ён крыху хітраваў: схопліваў агульны абрыс, контур адзення, і ў які малюнак ці ўзор вытканы — алоўкам, стараўся перадаць і структуру тканіны. Фарбамі ўвесь малюнак не замалёўваў, а толькі краі, схопліваў тон палос ці клетак, гаму колераў. Да канца вымалюе потым, калі вернецца з экспедыцыі, доўгімі зімовымі вечарамі. Гэтак і зараз будзе...

Разапяў андарак на сцяне, прыкалоў шпількамі. Сеў на заслончык...

І не вытрываў, дастаў з кішэні скамечаны кавалачак паперкі — старонку з блакнота. «Прыходзь пад «прошчу» пасля кіно. Буду чакаць, любы мой! Г.» Зноў скамячыў, сунуў у кішэню.

«От, зараза... Ну — падумаць толькі! «Любы мой...» Ну й зараза...»

Не, не будзе пра яе думаць... Кідаў вокам на андарак, а рука з алоўкам бегала па белым, белым аркушы. Нібы ўстанавілася прамая сувязь: вока — рука, вока — рука. І нібы само сабою ў галаву палезла другое...

Мапед і праўда стаяў за сялом, у жыце, пры павароце на ферму. Тырчаў з-пад сядла, закручаны ражком за віток спружыны, той блакнотны лісток... З тымі словамі пра «прошчу» і — «любы мой!». Ганя напісала... Ганя яго клікала на спатканне. «А Жэня адгаворвала не ехаць мапедам у горад... Чула яе сэрца... Саперніцу чула...»

А ён паехаў. Скамячыў тую запіску, скачаў у тугі шарык і доўга трымаў у руцэ, між пальцаў. На нейкай калдобіне моцна дрэгнуў руль, і камячок выпаў на дарогу. Мо сто ці дзвесце метраў праляцеў і, нібы здзяцінеў, развярнуўся, паехаў назад. Доўга шукаў, пакуль знайшоў той камячок паперы...

Грака застаў у прыёмнай, той штосьці гаварыў сухарляваму і немаладому ўжо сакратару выканкома, падкідваў на далоні невялікі звязак ключоў, звякаў імі. Сам быў стомлена-ўзбуджаны і запылены, відаць, толькі што прыехаў з раёна і ці не збіраўся ехаць зноў.

— А больш ніхто не званіў? Ну — кіруй тут. З пяці я на комплексе, там у іх сход у шэсць...— Старшыня ўрэшце павярнуўся да яго, бо Федзя як зайшоў, дык і застыў у дзвярах, каб нахрапам не лезці.— А вы да мяне, малады чалавек?

— Да вас, Раман Змітравіч... Вы не пазналі мяне?

— А-а, шчыры беларус... Пазнаў, пазнаў. Толькі няма мне калі з табою, хлопча, гаварыць... Калі хочаш — сядай у машыну. Па дарозе скажаш што трэба.— Федзю прыемна было слухаць яго чыстую беларускую гаворку.— Я еду дадому перакусіць, а потым далей.

І не чакаў Федзевай згоды, злёгку паштурхаў перад сабою ў калідор, а потым на лесвіцу, а потым пад яе — у дзверы, што вялі на двор, да гаража. Зноў Федзю спадабалася гэтая свойская бесцырымоннасць, нават тое, што гаворыць яму «ты», а не «выкае», хоць самому даводзіцца на «вы». Звычайна ён такога нераўнапраўнага панібрацтва ні ад кога не хацеў цярпець.

У прыземістым, на некалькі варот, гаражы былі адчынены толькі крайнія злева вароты, і там угнуліся, разглядаючы пад капотам матор старой «Волгі», трое чалавек. «Уазік» стаяў пасярод двара, і як толькі старшыня загаварыў, адзін з тых трох разагнуўся і выйшаў з гаража, запытальна гледзячы на Грака. Квадратненькі, з саломенным ці капронавым капелюшом на патыліцы.

— Гуляй, гуляй...— махнуў на яго Грак.— Можаш і дадому шпарыць.

Тоўсты шафёр згодна кіўнуў, вярнуўся да «Волгі», зноў угнуўся з двума другімі дзядзькамі.

Грак вёў «уазік» упэўнена, нават зухавата. Мабыць, у яго былі не аматарскія правы, а шафёра-прафесіянала. На асфальце руль нават кідаў — папраўляў сядзенне, расціраў над баранкай далоні, а машына імчала сама. Ехалі з цэнтра на ўскраінную вуліцу, зварочвалі і раз, і другі, і трэці...

— То мо якая дапамога трэба — кажы,— адразу скіраваў Грак гаворку на канкрэтнае.

— А чым вы паможаце? Хоць бы не перашкаджалі, і то добра было б! — ён адразу загаварыў горача, без усялякіх дыпламатычных пераходаў: — Слухайце, як вы трымаеце на рабоце такога ёлупа?

— Каго гэта... Хто вам насаліў?

— Ваш загадчык культуры! З міліцыяй прыходзіў ганяць нас... Можаце ўявіць? От чаму ў лапцях фатаграфіруем? Чаму з сярпамі, каля снапоў? Паклёп на раён, на Савецкую ўладу! Хапаўся плёнкі рэквізаваць і засвяціць...

— Ха-ха-ха! Ну, я думаю, вы там далі яму адпор? — Грак даўгавата і весела глядзеў у твар Федзю, а рукі самі пакручвалі, дзе трэба было, руль.

— Далі! — пасміхнуўся і ён. Грак неяк абяззбройваў яго, гнеў і абурэнне, якія хацеў распаліць у сабе Федзя як мага і абрынуць заадно на кіраўніка раёна, не распальваліся, а тухлі.

— А знайшлося што з адзення? — Грак, здаецца, і на дарогу не глядзеў, а пілікнуў на казу з двума казляняткамі.— Пагінула многае за вайну...

— О-о, яшчэ ж якія перлы! Такая прыгажосць, такое мастацтва — душа млее... Дзіву даешся, і злосць бярэ: як мы яшчэ мала ведаем! Якія мы «ленивые и нелюбопытные»! Эх, каб гэта можна было ўраз заглянуць ва ўсе куфры і шафы... Колькі шэдэўраў мастацтва, якое культурнае багацце можна было б на свет выцягнуць! Жанчыны ж усю душу ўкладвалі, увесь талент...

— Да-а-а, месяцамі і гадамі ткалі і вышывалі...

— І, ведаеце, што крыўдна, Раман Змітравіч? Самае таленавітае, самыя перлы захоўваюцца «на смерць». Як падумаеш, колькі ўжо старых пахавана ў гэтым самым лепшым, колькі твораў мастацтва загінула беззваротна...

— Больш у вайну згарэла. А то і паграблена немцамі...

— Не, я маю на ўвазе не апошнія дзесяткі гадоў, а ўвогуле. Стагоддзі!

— Кажаш — святочнае адзенне... А ведаеш ты, хлопча, што не лапці абувалі да святочнага адзення? Боцікі, чаравікі... Пачытай Сержпутоўскага!

— А вы чыталі?! — шчыра здзівіўся Федзя.

— Чытаў. Ён жа наш зямляк, кіламетраў пятнаццаць адсюль нарадзіўся. Я ж гісторык па прафесіі, выкладаў некалькі гадоў. Цікава было, што пра нашыя мясціны пісалі... А ёсць жа яшчэ працы Шэйна, Раманава.

Федзя збянтэжана пракашляўся. Ён сам яшчэ не ўсіх чытаў, сёе-тое браў у Максіма Сачыўкі ў інстытуце, «эмэнэса», малодшага навуковага супрацоўніка, з якім пасябраваў. А ў правінцыі цяжка знайсці працы гэтых даследчыкаў-этнографаў мінулага стагоддзя. Хоць бы не лез глыбей Грак, хоць бы не прыціснуў чым-небудзь і не здагадаўся, што Федзя ў гэтай справе пакуль што мелка плавае.

— Вось так, фальсіфікатар...— трошкі з паддзеўкай паглядзеў на яго Грак.— Мне шосты дзесятак, у райвыканкоме гадоў дзесяць... А адразу пасля вайны ізбачом быў, у хаце-чытальні працаваў. Го-о, такія канцэрты наладжвалі, адбою ад аматараў не было! «У нядзелю ранюсенька заходзіць да мяне Панасюк. Тое ды сёе, а потым і кажа: «У тую суботу каб быў ты ў воласці ў сведкі на суд». Як у сведкі дык у сведкі. Хоць я нічым нічога, казаў той, ніколі нікому...»

Федзя спачатку не зразумеў, чаму гэта раптам Грака нейкі Панасюк паклікаў у сведкі. І якая можа быць цяпер воласць?! І раптам, калі старшыня пры апошніх словах «нічым нічога» «ніколі нікому» прастакавата-камічна паціснуў плячыма (нават рукамі развёў, пусціўшы руль), здагадаўся: дык гэта ж ён чытае на памяць «Сведку» Францішка Багушэвіча! Ад захаплення зарагатаў: гэтак шчыра і натуральна ўсё атрымалася ў Грака! Артыст, сапраўдны артыст.

— Эх, і былі ж тады энтузіясты! І якія здольныя людзі... Мой самы шчаслівы час...— з нейкай светлай самотнасцю ў голасе ўздыхнуў старшыня.— Звяліся яны, ці што? От і даводзіцца... як ты кажаш... ёлупняў... Але ён іспалніцельны... «Так і так, кажу, у мяне, кажу, Каруська (гэта жонка мая) надта, гадзіна, рана ўстае»,— Грак сам засмяяўся, пакруціў ад захаплення галавою.— Добра Багушэвіч пісаў, смешна. А мова якая сакавітая, чыстая! Не паверыш, што больш за сто гадоў назад пісалася...

— Не, на свята лапці таксама абувалі, нават у большасці выпадкаў! — не здаваўся Федзя.— Былі такія святочныя, касога пляцення. Не ўсе нават умелі іх плесці.

— Пахлапні? Былі, былі... Але ж былі і чаравікі, і боты. Не ва ўсіх, праўда... Мужчыны на свята абувалі...

— Адна-дзве пары на вёску! Мне дзяды расказвалі... Насілі не на нагах, а за плячыма, каля царквы абувалі. Пазычалі хлопцы адзін у аднаго, як жаніліся. Ведаю!

— Але ж былі? — усмешліва неяк, па-бацькоўску азірнуў яго Грак.

— Былі! Як на насенне...— засмяяўся і Федзя.— У мяшчан у асноўным, у прыгарадных вёсках, у мястэчках.

Машына стала пад вішнямі, каля плота. У глыбіні саду чырванеў старое кладкі цагляны домік. Цяпер лепшыя ў вёсцы ставяць.

— Прашу,— адчыніў Грак варотцы ў плоце, і Федзя ўбачыў выкладзеную перапаленаю, ажно чорнаю, цэглаю сцежку.

— Я вас тут пачакаю,— пачаў было адмаўляцца.

— От фокусы: я буду там адзін, а ён тут адзін. Не саромся, я халасцякую. Жонка ў санаторыі, дачка недзе ў будатрадзе, ажно на БАМе. Студэнтка...

— А чаго ж не з жонкаю на курорце...— Федзя пайшоў за ім па гэтых спечаных, нібы шлак, цаглінах.

— Не пускаюць раённае начальства ў гулі, пакуль уборку не скончым.— Грак на хаду сарваў некалькі спялейшых папяровак, падаў Федзю.

З тыльнага боку дома быў высокі ганак. Толькі ўзышоў Грак на другую прыступку, як недзе з-за хлеўчука, што стаяў яшчэ далей у садзе, паказалася з пучком зелля ў руках старая бабуля. Кінула зелле пад хлеў, хуценька пайшла да іх, атрэпваючы рукі.

— Мама, мы самі, самі...— хацеў суняць яе Грак, засцерагальна ўзняў руку.

— Здрастуйця... Нашто ж самі, калі я яшчэ тупаю. Скарэй будзе.

Яны ўмываліся ў прыбудоўцы, з веранды вялі туды дзверы. Федзя падзівіўся: пастаўлена газавая калонка, умывальнік, ванна.

— Жончына маці...— Грак не хацеў казаць цешча.— Пад’ехала з вёскі.

— А каб не пад’ехала, то з голаду тут дайшоў бы! — азвалася старая з веранды.— Божа-божа, і што гэта ў людзей за дурная работа? Ні есці часу няма, ні, выбачайце, у адхожа месца схадзіць... Ды яшчэ хочуць, каб здароўе было! Адкуль жа быць таму здароўю? Гэта ж не вада — пайшоў, зачарпнуў з калодзежа.

— Ну, добра, добра, мама... Табе абы пабурчаць.— Грак падміргнуў Федзю: «Во дае...» І сказаў шэптам, каб не ўчула старая: — Тут мяне быў прыціснуў шлунак...— дакрануўся да жывата.— Ну — пайшлі, перахопім чаго.

За ядой зноў размаўлялі. Горача.

— Музеі трэба — этнаграфіі, народнага быту, мастацкіх промыслаў, народнага дойлідства... Дзесяткі! Чаму вунь у Прыбалтыцы ці на Украіне...

— Будзе ўсё і ў нас — я чытаў. Музей народнай архітэктуры і быту пад адкрытым небам.— Грак смачна сёрбаў курыны булён.

— Калі тое будзе! — гарачыўся Федзя.— Ужо мо ніводнага млына ветранога не засталося! Ці вадзянога... А ў Залужжы, за Старымі Дарогамі, ведаеце, што я бачыў? Жмухі! Не здагадваецеся, што гэта такое? Я таксама спачатку не мог дагадацца... Бялізну мыць! Такі вялізны і шырокі рабрысты пранік, ходзіць сюд-туд у рабрыстым карыце... Паспрабуйце знайсці яшчэ адзін — усю Беларусь дагары нагамі перавернеце — не знойдзеце. А то выпадкам, мімаходзь... Гляджу — вачам не веру! А на Палессі ступу нажную бачыў...

— Збяруць, усё збяруць,— лагодна бурчаў Грак.

— Калі тое будзе! Усе на больш важныя справы спасылаюцца. А не будзеш ведаць мінулага, не ацэніш правільна таго, што ёсць...

— Судар, прапісныя ісціны талкаеш!

— Вопратка не вывучана толкам, не сабрана — апошняя гіне... Адміраюць бабулі, песні з сабою ўносяць. А гэта ж таксама помнікі культуры. І не прычэпіш на іх шыльдачку, што ахоўваюцца дзяржавай... Яшчэ на пяць, ад сілы на дзесяць гадоў хопіць старых — і ўсё, пішы прапала. Маладзейшыя ўжо не ведаюць і дзесятай ці сотай долі таго, што ў старых у галаве.

— Во, наша Ягораўна песень ведае — ліку няма. Праўда, мама? — павярнуўся Грак да цешчы.— Я і то збіраюся магнітафон купіць, запісаць за ёю.— Грак чыркнуў пальцам у паветры — нібы падпісваў дзелавую паперу.

— Ой дзе там ужо... Галава, як рэшата,— адмахнулася Ягораўна.— Ешце вы, а то ўсё гаворыце, гаворыце.

— А трыццаць жа тамоў фальклору Акадэмія выпускае! У мяне нават некаторыя ёсць. А ты кажаш — фальклор не сабраны,— тон у Грака быў такі, нібы старшыня падзадзёрваў Федзю.

— Ха, трыццаць! А сабраць і выпусціць можна сто трыццаць! Нідзе ў свеце няма такога фальклору, асабліва песеннага. У нас жа пісьмовай літаратуры доўга не было, стагоддзямі, толькі недзе ў васемнаццатым, дзевятнаццатым з’явіліся творы. А ўсё праз фальклор вылівалася... А танцы, колькі беларускіх танцаў знікла, ніхто не памятае ўжо. Таксама не збіралі ў свой час, рукі не даходзілі. Што цяпер танцуюць у ансамблях, у хорах? «Лявоніху», «Крыжачок», «Бульбу», «Мікіту», польку-трасуху, «Юрачку». Ну, можна яшчэ, падумаўшы, тры-чатыры назваць. І ўсё? Госпадзі, ды іх жа былі дзесяткі і дзесяткі! Гаворыш з бабулькамі, часам такія танцы называюць — назвы нават не чуў! Просіш: бабка, прайдзіся хоць трошкі, хоць адну фігуру пакажы. «Не помню, дзеткі...» — і ўвесь сказ. А імі ж можна было дзівіць і радаваць увесь свет!

— Чорт яго ведае... Можа, і мне не ехаць на свінагадоўчы комплекс? — Грак звярнуўся нібыта да Ягораўны, але не даў ёй нічога ў адказ сказаць: — Ды во, з ім, танцы запісваць, фальклор... Куфры трэсці! — Грак устаў, падзякаваў за абед.

— Я з вамі сур’ёзна, а вы...— нават пакрыўдзіўся Федзя.

— Не гаруй, хлопча... Знойдуцца і ў нас людзі, якія палічаць усё гэта сваёй самай галоўнай справай у жыцці, не дадуць нічому загінуць. Давай махнём са мною на комплекс, паглядзіш, што мы там навыбудоўвалі. Га?

— Чытаў... Фабрыка мяса, і гэтак далей. Чамусьці клопаты пра страўнік лічыце самым галоўным, а на астатняе...

— Базіс і надбудова — вучыў жа мо калі? Ствараем матэрыяльна-тэхнічную базу камунізма. Сама з неба не ўпадзе! Дык едзеш?

— Не, сёння некалі мне! — адмовіўся Федзя. Яго ўсё яшчэ не адпускала крыўда.— Паеду трэсці, як вы кажаце...

— То бывай! Я цябе падкіну назад да плошчы, да райкома... А там ужо сам. Слухай! — нібы спахапіўся Грак.— А ты пайшоў бы на наш аддзел культуры?

— Я — настаўнік. І з другога раёна.

— От здзівіў. Я ж таксама настаўнік, а даводзіцца займацца... Эх-ха, чым толькі не даводзіцца займацца! — Грак ціскануў яго за плячо, пакрочыў з хаты.

...І Федзя быў думкамі яшчэ там, з Гракам, яму ўсё хацелася гаварыць з ім, спрачацца. Цяпер ён прыдумляў больш дасціпныя рэплікі, чым тыя, што кідаў тады. «Прагматыкі вы...» Во, так трэба было б рэзнуць яму. Але падышла і моўчкі ўссела на кончык заслона Паўлючыха. Злёгку падчэкнулася — ці не пераважыць, не страсе яго начынне?

— Што я табе скажу, Федзя... Ты чалавек у нашум сяле новы, то й не ведаеш нічагенькі. Не ходзім мы да Палашкі...

— Як гэта?.. Пасварыліся? Толькі вы не ходзіце?

— Не! Усе бабы. З самай вайны яшчэ... Ага, больш за трыццаць гадоў... Яна-то і лезе сляпіцаю — і загаворвае, і ўдружыць што хоча, памагчы. Ну, а мы толькі на тое адказваем, што ўжо не вытрываць. «Ага», «не» — абы адчапіцца...

— А за што ж гэта — такі байкот?

— Старастава жонка... Жоўцік... Самога засудзілі, адразу пасля вайны, дзесяць гадоў далі. То ён і не вярнуўся, спрогся недзе... Такія юды абое былі, такія куслівыя! Трынаццаць дзявок і хлопцаў запраторылі немцы ў Германію — на каго ўказку Жоўцікі далі. Трое так і не вярнуліся, пагінулі там. А мая дачка ў Бельгіі ачуцілася, замуж за бельгійца выйшла.

— То мо Палашка не вінаватая, раз не судзілі.

— Але! Муж і жана — адна сатана... Яшчэ як бегала па вуліцы, як дзяўкала! А колькі яны дабра яўрэйскага паперацягалі з мястэчка! Усю вайну ў крамным-раскрамным шчыгалялі, а мы цераз год у зрэбнае пачалі адзявацца... У яе ж дзеўкі дзве дарослыя, паз’язджалі з дому гадоў дзесяць назад, замуж павыходзілі. А сюды стыдаюцца і носа паказаць.

— У Палашкі ж нейкі хлопец, я бачыў...

— А-а, ёсць... Ёсць! Прыдбала, невядома з кім... Такі рыштанюга расце — не дай бог!

— Выходзіць, мужчыны не такія прынцыповыя, як бабы... Захаджваюць да яе.

— Ты не смейся! Гэта не смешачкі... Нехта ж, праўда, паквапіўся на такую трэску!

— Жыццё бярэ сваё.

— І што за мужык цяперашнім светам пайшоў!..— нібы не чула Федзю Паўлючыха.— Гэта ж даўней як наробіцца гаспадар у полі, ледзь ногі прывалачэ... Ніякая дурасць у галаву не лезе. А цяпер усё механізацыя... От жа свет настаў: трэба ў суседняе сяло, тры кіламетры, то будзе дзве гадзіны чакаць аўтобуса! За гэты час два разы можна было пешкі туды і назад абярнуцца... Вой!..— успляснула цётка рукамі.— Што гэта я раскапусцілася ды сяджу... Табе ціляграму прынеслі з пошты...

Балюча кальнула ў сэрца. Спалох, мабыць, адбіўся на яго твары, бо цётка супакойліва махнула рукою:

— Добрая ціляграма, на гарэлку завуць. Вяселле табе прадстаіць.— І патупала борздзенька ў хату.

«Якое яшчэ там вяселле? Мо хто — дзесятая вада на кісялі... Не паеду, няма калі раз’язджаць!..»

«Запіска тая... Ну й Ганя!.. Ну й малахольная... А прымагніціць можа, жанчынка — дай бог!»

— Во, глядзі ціляграму... Ач? Харошая... Ды хадзем у хату, я пеўня сёння варыла. Вячэраць пара ўжо.

— Дзякую, я абедаў.— Федзя прабег вачыма наклееныя стужачкі з літарамі. «Бацька?! У бацькі вяселле?! Ну, стары... Ну й мужык цяперашнім светам пайшоў!» — падумалася словамі Паўлючыхі.

— «Абедаў», «абедаў». Я пра вячэру кажу! Кгым-м... Гэта ж не магла сама засекчы. Злавіла, пазвала курэй у сенцы... Нясу пад гатар, там мужчын поўна ўсягды. Выскаляюцца, каб іх... «О, правільна! У цыркулярку сунем, чык — і няма галавы!»

— Ага...— Федзя не чуў, што яна гаворыць. Ашарашыў бацька тэлеграмаю. «Пакрыўдзіцца стары, калі не прыеду. А як жа дабрацца? Кіламетраў сорак з гакам... Добра, што не адвёў Ганін мапед».— Курыны, цётка, у мяне дзень сёння. Дыета, як на курорце. Старшыня райвыканкома частаваў булёнчыкам з курыцай, і тут...— Федзя пачаў збіраць манаткі.

— Нічога, палка на палку шкодзіць, а гэта — не.

Якраз гэтак некалі гаварыла Федзева маці. Няма ўжо яе, даўно няма...

«На мапедзе Федзя едзе... Федзя едзе на памедзе...» — зачаўплося абы-што ў галаве.

 

3

Праз метраў трыста ад хаты Паўлючыхі вуліца раздвойвалася. Левы, кароткі, рукаў аббягаў Папову гару з захаду, а правільней — паўднёвага захаду, правы, доўгі — з паўднёвага ўсходу. На развілцы ўтварылася невялікая плошча, тут і быў грамадскі цэнтр: справа стаяў клуб, злева — магазін і сельсавет з поштай, праўленне калгаса. Праўленне калгаса і два двухпавярховыя дамы для спецыялістаў заходзілі ўжо на левую, так званую Маладзёжную вуліцу.

Федзя ў клуб спазніўся, занавешаныя вокны былі цёмныя. З цаглянай будкі, што прыляпілі да глухога тарца драўлянага клуба, чуваць быў мерны строкат кінаапарата, вырываліся галасы-крыкі і тупат коней. Ішоў фільм.

Ірвануў на сябе дзверы апаратнай, і яны ледзь не згрэблі самога з драўляных, прыстаўленых накасую, усходцаў.

Белагаловы кінамеханік стаяў спінаю да дзвярэй, «запраўляў» стужкаю бліжэйшы апарат (стракатаў дальшы).

— Здароў! Што круціш?

— «Белае сонца пустыні»,— адвярнуўся на момант той, дыхнуў віном.

— А-а-а...— Федзя прыпаў вачыма да акенца ў залу, затуліў твар з бакоў ад святла. На экране сядзелі кучкаю, панакрываўшыся з галавою, жонкі важака банды басмачоў, цэлы гарэм.— Слухай, будзь другам, зрабі, каб гэта самае... Ну — быццам бы лента парвалася, каб святло ў зале ўспыхнула. Да зарэзу трэба.

— Мінут дваццаць — і другі апарат уключу. Тады можна... засвяціць. Хоч сто грамаў? «Чары Ніла», праўда...

— А што ў цябе за свята сёння? — Федзя толькі цяпер заўважыў на стале пакладзеную домікам газету. Пад ёю ўгадвалася бутэлька.

— Ат... З жонкаю пацапаўся... Сядзі, кажа, з малым, я пайду пракручу. Яна ў мяне таксама кінамеханік... А што ў мяне — цыцкі ёсць? Пачне галёкаць — не ведаю, што рабіць. Тры месяцы сыну.

— Малады шчаслівы бацька.

— Шчаслівы, а як жа...— кінамеханік набулькаў у нячыстую шклянку цёмнай вадкасці.— Ну — за майго сына!

Федзя крыху павагаўся і ўзяў. На душы была ўстрывожанасць, яго нават цягнула выпіць.

— За сына можна. Сын — гэта табе не абы-што... То мо прыраўнавала жонка да каго?

— Ат... Мо ведаеш Ганька, загадчыца свінафермы.

Федзя папярхнуўся, закашляўся. Паставіў недапітую шклянку.

— Канчай, канчай! За сына ж...

— Прабач, не пайшло штось.

— А-а... Панімаеш, у нас нічога не было з Ганькай. Усяго раз правёў дадому — сама напрасілася. Фэльку, кажа, дураватага баюся. Ну, а жонцы і данеслі... Яна думала, і сёння Ганька прыджгала. А яе няма!

— А з нашых ёсць хто?

— Студзентак? Адна, беленькая такая... Жэня, ці як яе.

Федзя штурхнуў дзверы, вывальваючыся з будкі.

— Чакай, зараз пераключаю апараты! — крыкнуў услед кінамеханік.

— Не трэба! — ляснуў дзвярыма.

На самай развіліне, нібы працяг галоўнай вуліцы, між дзвюх хат узбіралася на гару вузкая, як калясьмі праехаць, зарослая ўсялякім зеллем і палыном, засыпаная смеццем дарога. Па абодва бакі дарогі віснуць у прыцемку драцяныя агароджы, дзе гусцей сходзіцца над галавою вішаннік, зусім цёмна. Федзя прамчаў гэтаю выгараджанаю дарогаю, не пераводзячы дух. Толькі як зямля крута задзёрлася ўгору і пад ногі пачалі трапляць вымытыя дажджамі ямы і раўчукі, закіданыя камянямі і ўсялякім хламам, засопся.

Гара — канечная марэна, колісь ледавік вытрусіў тут свае апошнія каморы, згарнуў у кучу пясок, гліну, валуны. Самы вяршок гары, з паўгектара, пляскаты і без дрэў, тут святлей, ён густа зарос сіва-жоўтым, у квеце, палыном. Адразу злева прытулілася да дрэў таўкачаватая цёмна-ржавая аграмадзіна воданапорнай вежы. На самым пуку, у цэнтры, зарослыя бур’янам камяні падмурка — згарэла ў вайну драўляная царква, ёсць пару крыжоў над старымі папоўскімі магіламі. Ідзеш удзень па сівізне, і з-пад ног узвіваюцца жоўтыя воблачкі палыновага пылу. Асядае на адзенне, на твар, правядзеш языком па губах — горкія. Цяпер у густым прыцемку пылу не бачыш, толькі чуецца гарката на губах.

Федзя спыніўся, прыслухаўся, ці не пачуе чаго з кустоў. Іх многа на схілах гары, на ўсходнім нават дубы растуць. Звычайна тут галёкаюць, гуляюць у хованкі хлапчукі, праходжваюцца парачкі ці купкі дзяўчат — чакаюць танцаў на танцпляцоўцы. Большыя і гусцейшыя кусты на заходнім схіле, там «прошча»: выбіваецца крыніца, каля яе крыж з абразом Міколы-цудатворцы. Праўда, абраза не відаць, нават сам крыж падобны на таўсматую бабу-пудзіла ў якім-небудзь агародзе — столькі навешана на яго ручнікоў за многія дзесяткі гадоў, некаторыя спадыспаду ўчарнелыя і спарахнелыя. І крыж з абразом, і выток крынічкі абгароджаны невысокім плоцікам, з паўднёвага боку да плоціка прыляпілася лаўка. Федзя бачыў гэты крыж і лавачку, бачыў крынічку яшчэ ў першы дзень, як прыехалі ў сяло. Тады яны хадзілі ўсёй кампаніяй па вуліцах, абследавалі гару, спускаліся ўздоўж крыніцы па сырым лузе да рэчкі і нават загаралі каля яе, купаліся ў «ямцы».

Ісці адразу да «прошчы»? Але ж Гані там, відаць, яшчэ няма, яна ведае прыкладна, калі канчаецца кіно. А мо спачатку пагуляць па гары? Заглянуць пад дубы ці на танцпляцоўку... Ціха на танцпляцоўцы, яна на самым паўночным канцы. Дашчаная пляцоўка крыху завісла над абрывам, апіраецца на частакол паляў. Пад дошкамі вялікія пустоты, схованка для дзетвары, там поўзаюць шэрыя кацёлкі-смаўжы.

Пацягнула да «прошчы». З гары вяла да крыніцы, амаль да самага нізу, шырокая сцежка. Па абодва бакі раслі ўдзічэлыя кусты бэзу, шыпшыны, нейкіх яшчэ кустоў з чырвона-празрыстымі, неядомымі ягадамі. Магчыма, што іх садзілі спецыяльна, бо колісь хадзілі ад царквы ўніз «хрэсным» ходам, рабілі «амавенні», пакідаючы тут свае грахі (іх браў на сябе Мікола-цудатворца), нават пілі тую ваду — Паўлючыха казала, што памагала ад усякіх хвароб. «А цяпер? — пытаў у яе Федзя.— Ці памагае?» — «А, нешта і вада не тая стала. Мала цяпер прыходзяць да «прошчы»... А даўней, маці расказвала, з усяго свету цягнуліся, і здаровыя, і хворыя, і скалечаныя. І пешкі, і на каленях, і калясьмі ехалі... На фэст на ўсіх дварах коні з вазамі, на ўсіх вуліцах... Аглоблі тырчаць, як зеніткі... Арадром у вайну ў нас за сялом быў, зеніткі на гары стаялі...» — «Забаставаў, значыць, Мікола... Ці састарэў, не хоча на сябе чужыя грахі браць».— «Та не смейся, табе ўсё смешачкі... Многім памагала тая вада».— «Ага. Асабліва царкве і папам».

На лавачцы пад крыжам нікога не было. Ступіў яшчэ колькі крокаў уніз і ўбок, дзе ў траве ля самай вады бялелі лысіны ўкапаных радком пляскатых валуноў. З іх добра было, прысеўшы на кукішкі, чэрпаць далонямі ваду. І Федзя прысеў, зачэрпнуў колькі разоў сцюдзёнкі. Ламанула болем зубы... «Тут не палечышся, а скалечышся — ангіну схопіш... Але смачная вада, салодкая». Патрымаў руку ў цёмнай вадзе, дно ўжо нельга было разгледзець. Яшчэ раз зачарпнуў, плюхнуў у разгарачаны твар і раз, і другі. «Во, праўда што памагае... У галаве святлее...»

Суха трэснуў сучок. Федзя імгненна павярнуў галаву — управа ўгору. Каля плоціка стаяла, не паспела нават руку апусціць (знарок мо зламала галінку ля крыжа) Ганя.

Паволі выпрастаўся, паволі пайшоў да яе. Мокрую руку атрэпваў, выціраў аб штаны: схіліўшыся на адзін бок, на другі, цярнуў плечукамі па мокрым твары. Ганя нібы ўпала насустрач, уткнулася тварам яму ў грудзі. Потым абняла за шыю, прыгінаючы да сябе яго галаву, зацалавала:

— Прыйшоў... Прыйшоў, любенькі... Прыйшоў...

Ён спачатку не адказваў на яе пацалункі, нават шаптаў: «Пачакай... Ну — паслухай...» Адгінаў ад яе галаву, а потым не вытрываў, злавіў яе гарачыя вусны сваімі. Адчуў іх хмельную гаркаватую слодыч — мо ад палыну?

І — нібы ў вір галавою...

Потым яны выбраліся з кустоў, хадзілі па гары, абняўшыся. Ногі іх крыху запляталіся, абое былі яшчэ сп’янелыя. Потым сядзелі на схіле, пад дубам, падаслаўшы Федзеў пінжак. Над галовамі густа пашумвала лісце.

— Мо на дождж збярэцца... Душна...

— Хай бы! Каб навальніца якая, каб бура!..

 

Зялёны дубочак,

Шырокі лісточак.

Куды вецер вее,

Туды голле гнецца...

 

Ганя праспявала гэта ціха і пяшчотна, паклаўшы галаву яму на плячо. Голас і самотны, і летуценны.

— Ганя...— Федзю не хацелася варушыцца, здаецца, так і сядзеў бы ў салодкай дрымоце.

— Ум?..— ледзь чутна адгукнулася яна. У яе, сцішанай, мабыць, таксама былі заплюшчаны вочы.

— А што — далей? Як жа твой дэсантнік? — спытаў напрамую, без асцярогі.— Куды вецер вее, туды голле гнецца?

— А ніяк...— Ганя адхілілася ад яго, крыху выпрасталася.— Не буду я з ім жыць. Я старэй за яго на шэсць гадоў, а ён... хлапчук...

— Нядобра як усё атрымалася...

— Добра, Федзечка, добра! — прыхілілася зноў Ганя, пачала вадзіць пальчыкамі яму па шчацэ, нібы правярала, ці чыста паголены.— Не пара я яму... То нашто чакаць, калі ён мяне кіне? Лепш я першая.

— Дык ён жа любіць цябе! Ці любіў... Калі жаніўся...

— Малады быў, гарачы... А ў арміі паразумнее.

— Як у вас быстра — жаніўся, разжаніўся.

— Фёдар Іванавіч, я табе не навязваюся. Я ведаю, што табе я — не пара.

— Нядобра ўсё, нядобра...

— Ты мною... пагарджаеш?

— Дурненькая... Чаго ж бы я тут сядзеў з табою?

— Усё добра, Федзечка. Не перажывай за мяне... Эх, шкада, што зараз не вясна! У нас тут салаўёў, салаўёў! Асабліва каля «прошчы», над ручайком. Такая траскатня, такі свіст... Я з Колем маім слухала іх... І адна прыходзіла — потым... Пла-а-акала-а...

— Цяжка табе тут будзе. Ад людзей не ўхаваешся...

— А я і хавацца не буду. З’еду ад свякрухі... І з сяла. Пацалуй мяне, Федзя! У мяне губы так свярбяць, аж кусаць іх хочацца...

Зноў адчуў губамі горыч палыновага пылу...

 

У восем раніцы, памяты і нявыспаны, не паснедаўшы (толькі выпіў кубак сырадою ў добрае цёткі Паўлючыхі), Федзя ўскочыў на Ганін мапед. На выездзе з сяла яго аббрахала цэлая гайня — мо «сабачае вяселле».

Газаваў прасёлкамі і гравейкамі на паўночны захад, на Слуцк. А там паверне яшчэ далей.

У галаве вярзлося, хоць лайся, хоць плюйся ад злосці, назойлівае, неадчэпнае:

 

Едзе Федзя

На мапедзе,

Слупам пыл за ім курыць,

Цюцька рыжы як загледзеў,

 

«Не, не так... Не та-а-ак, каханенькі-родненькі...»

 

Цюцька цюцьку як загледзеў,

Напярэймы

Грэйма мчыць...

 

 

Раздзел дзесяты

 

1

Сасніла-такі Аляксана шулаўцоў. Ды так ярка ўсё ўбачылася: сядзяць пяцёра на лаўцы пад плотам (чамусьці каля хаты Пятра Сухавея, у Буславічах), шосты, са скрыпкай, каржакаваты Даніла, прытупвае перад імі нагою, выпілоўвае на скрыпцы. Лётае, прытанцоўвае смычок, а ніякага гуку не чуваць, і Даніла падміргвае Аляксане: «Во якія фокусы скрыпка выкідвае...», мацней сціскае падбародкам і плечуком вяртлявы зад скрыпкі і «рэжа», «рэжа». Аляксана, быццам зусім маладзенькая, цыбатая і худая, адзін намёк на дзеўку, ажно рот разявіла: дзіва! А наўкол на вуліцы стомленыя танцоры гудуць-гамоняць, пасміхваюцца з такога грання. Даніле памагае толькі барабан. Нейкі хлапчук устаячку бухае булавешкаю па лысіне ў шкуры-баказіне, дзынкае талеркамі, і гэты дзынкат-ляскат Аляксана чуе. Трубач Янка — у цэнтры лаўкі, ён чорны, з пляскатым доўгім носам. Падрапвае пальцамі распухлыя губы, моцна расцірае на іх чырвона-белыя кругі. Потым вырывае з трубы сагнутае каленца, сцэджвае з яе сліну. Паміж ім і барабаншчыкам рассеўся здаравенны дзяцюк Хомка. Ён залез у скрутак тоўстай трубы — з галавою, нават плячо адно прасунуў, пучыць пунсовыя морды. Злева ад трубача Янкі сядзіць сухі мужычок-кларнетыст, пачмыхвае вострым і чырвоным, бы морквінка, носам, паварушвае вусамі — мышынымі хвосцікамі. Свой доўгі чорны інструмент трымае, паставіўшы на калена праменька ўгору. А злева, з краю, Мірон, сын Данілы, малады мужчына, ён і кропачкі бацькавы пабраў, толькі што без сівізны і вусоў. У яго чорт ведае што за труба — нібы скручаны ў некалькі накладак вялізны жоўты абаранак, таксама з раструбам на канцы. Мірон часценька перабірае пальцамі па гузіках-клавішах, забаўляецца. Раптам знекуль пачуўся вальс «На сопках Маньчжурыі», яго таксама іграла духавая музыка, і Даніла, як спахапіўшыся, узмахнуў падбародкам і скрыпкаю адначасова. Шулаўцы імгненна прыпалі да інструментаў і нібы адабралі мелодыю ў невідочнага аркестра, самі павялі далей. Хвалі чароўных гукаў як на крылах паднялі Аляксану і апусцілі пасярод круга танцораў — шырокага круга! І яна закружылася, адненькая ў крузе, без «кавалера» — рукі раскінула, нібы крылы ў ветры, і ім было прахалодна, як ад ветру, і нібы матляліся за імі кончыкі празрыста-снежнага, наскрозь свіціцца, шалю...

Лунаюць у паднябессі сярэбраныя гукі, нібы голас самога шчасця, перакрыкваюцца з імі самотна журавы. Ускідвае Янка, трубач-саліст сваю бліскуча-зіхоткую трубу высока-высока. «Лікуючая» мелодыя аж захліпаецца, і тут жа стаўляе Янка трубу на калена, пачынае спяваць — дрыжаць ад напружання і хвалявання намуленыя ў кругі губы:

 

Ціха вакруг,

Сопкі пакрыты мглой...

Вот із-за туч бляснула Луна,

Магілы храняць пакой...

 

Аляксане робіцца горна ад душэўнага замілавання, хочацца плакаць. Але бразгаюць-ляскаюць талеркі, вырываюцца з рук юнага барабаншчыка, рассыпаюцца доле на драбнюткія кавалкі...

 

— Ах, каб цябе...

Аляксана прахопваецца і бачыць: Іван Іванавіч, барвовы, з ручніком цераз плячо, крэкча-згінаецца пасярод кухні, збірае чарапкі.

— Ой, Ясічак, ты ўжо шчыруеш...— Аляксана падхапілася на ложку, ажно горача стала.

— Гэта ж хочаш, каб цішэй, а яно знарок... З рук проста валіцца.

— Мо кароў пагналі, а я ўсё ляжу.

— Занялі ўжо.

— А божачка!..

— Не пужайся, я падаіў. Працадзіць толькі...

— Далася хоць? Цыцка правая кутняя патрэскалася. Я мазала нанач календулай.

— А я мёдам цяпер памазаў. Таксама зажыўляе.

— Ты ж хоць дойла масіраваў? Упярэкрыжку трэба, тады ў два разы даўжэй масіруецца.

— Які там яшчэ масаж!

— Трэба, Ясічак, трэба... Яна запушчаная трохі, а так нішто кароўка.

— А каму там вельмі было за ёй хадзіць?

— Ой, я чула, як гімн спяваюць, і апошнія паведамленні, здаецца, чула. Адале зноў як правалілася. Музыку духавую сасніла, шулаўцоў. Вальс ігралі...

— Які, цікава?

— «На сопках Маньчжурыі».

— Па радыё яго ігралі, дык я ўцішыў.

— От скажы, і трэба ж так наплесціся!

— Ты б, можа, яшчэ паляжала... Сёння цяжкі дзень будзе.

— Дык жа работы гара. Ларысу з Наташаю хоць не разбудзіў лёскатам?

— Мо не...— Ясь зірнуў на занавешаныя квяцістымі шторамі дзверы ў пакой.— Халера, але ж рассыпалася на друз.

— Не бядуй. Пасуда б’ецца на добрае. Сваю талерку аддамо.

— Сваю ж і ўпусціў, не пазычоную.

Аляксана ўжо спаласнула твар, хуценька выцерлася, прычасала і прыкалола грабянцом валасы.

— Што ты перамыў, а што — не?

— Пачаў толькі яшчэ. Грэй больш вады.

— Шклянкі і чаркі таксама трэба перамыць, перацерці. Соды ў ваду... Не глядзеў — студзень застыў?

— Застыў. Хораша застыў. І кісель...

— З гэтым студнем... Соліш, соліш, а ўсё мала. Каб хаця добра было.

— Які ўжо ўдаўся.

— Хлеба ўчора не бралі. Хаця б сёння прывезлі ў лаўку.

— Прывязуць. Свяжэйшы будзе. А не дык Сяргей на машыне ў Слуцак скочыць.

— Во-о-о-ой, колькі работы!.. Трэба было б і рыбу ўчора перасмажыць, а сёння засталіся б толькі катлеты і галубцы.

— Нічога. От паўстаюць госці — адна за тое, другая за тое.

— І печ трэба паліць. Катлеты і галубцы, як пасмажым, складзем у чыгуны і ў печ. І ўпрэюць больш, стушацца, і цёплыя будуць на стол. Кепска от толькі смажыць на керагазах...

— У Настасы газ. Чатыры канфоркі, духоўка.

— Во-о-ой, і сталы ж яшчэ трэба, заслоны!

— Сяргей з Сашкам Рыгоравым... Ці Гардзей з Рыгорам назносяць. Рана яшчэ, хай людзі паснедаюць хоць.

— Я падумала — сталоў шэсць трэба... Каб зразу і брыгадзіра паклікаць, і старшыню. А на кухні само сабою накрыем стол, дзяцей там пасадзім. Хопіць закусак.

— І пітва хопіць.

— Шкада — Аўдотка захварэла.

— Ага, Аўдотку дык трэба было б абавязкова. Сасватала, лічы...

— Федзі няма... Ці добра хоць ты целяграму напісаў?

— Тэлеграма як тэлеграма. Мо сёння прыедзе...

Настаса, праганяючы карову бацькавым дваром, чула, што ў хляве не мачыха, а бацька. Не струмені білі ў вядро, а — цырк, цырк. Мо адною рукою даіў. Выгнаўшы за вароты, ішла назад.

— Дай, можа, я — скарэй кончу,— заглянула ў цёмны хлеў.

— Нічога, усё ўжо... Усё! Падгані лепш да варот і маю, калі не лянуешся,— паспешліва разагнуўся з-пад каровы, шумна ўздыхнуў.

— Як яна, дае трохі?..— заглянула цікаўна Настаса ў вядро.— Ну, чаго ж — літраў чатыры ёсць.

— Раздоіцца... Яе Патап ледзь не запусціў.

 

2

Настаса хуценька выгнала і яго карову, прабегла нават вуліцаю за ёю, пакуль не заняў пастух. Вярталася, то бацькі ўжо на двары не было. «От дагаджае... маладой жонцы... Тая недзе яшчэ дрыхне без задніх ног, а ён... Нябось як мама была жывая, то панком сябе трымаў. Усе бо круцецеся каля яго...»

Зайшла ў хату і пачула, што ў пакоі ўжо стрымана бубняць галасы Гардзея і Лявошкі. Учора, як прыйшоў Гардзей з Сярожам начаваць (у бацькавай хаце засталіся жанчыны), то ўзялі яшчэ па чарцы, хоць і тае хапіла б, што ў бацькі бралі. І ўсё гаманілі, спрачаліся, і мо не дагаварылі, бо зноў, здаецца, усчалі пра тое ж самае.

— Хай бы ж даў чалавеку адпачыць з дарогі...— прачыніла дзверы ў пакой.— Дзе ён...— і ўбачыла, што ў пакоі толькі Гардзей, у штанах і ў майцы, пачухвае валасатую, з сівізной грудзіну. А Лявошка падаваў яму голас са спальні.

— Я то даю, а мухі не даюць,— памацніў голас Лявошка.— Добра, што Сяргей здагадаўся на сена пайсці.

— А хай яны падохнуць... Учора і хларафос пырскала, а іх поўна і поўна... Вылазь адтуль, хай дзеці паспяць!

— Умгу...— падаў голас са спальні Лявошка.

— Восень на парозе... Першая прыкмета восені — мухі лезуць у хату.— Гардзей прыступіўся да канапы, каб скласці сваю пасцель.

— Няхай! Я сама потым! — адабрала з братавых рук пасцель Настаса, згамтарыла ў кучу і выйшла.

 

Шлёп... Шлёп...

Лявошка расхінуў шторы на дзвярах спальні. Быў у прасторных сініх трусах і ў майцы. Праваю рукою ўхапіўся за вушак, пад леваю трымаў «нагу», на яе былі надзеты адною калашынаю штаны. Гардзей заўважыў, што штаніна з пратэзам больш працёртая, у двух месцах на задзе ледзь не свіціліся дзіркі. А Лявошка пусціўся рукою, скок, скок на адной назе да крэсла, на спінку якога наапашкі быў ускінуты шэры, у ледзь прыкметную сінюю палоску Гардзееў пінжак. Сеў... Грукнуў пратэзам аб падлогу, паставіў яго насупраць куксы наўкос, дастаў з кішэні скрутачак сшарэлага ад доўгага ўжытку шырокага бінту. Задраў да самага паху трусы, агаліў стончаную, пядзі паўтары даўжынёю куксу-сцягно. Бінтаваў і гаварыў:

— Ты ўсё яшчэ засядацельствуеш у судзе? Не надакучыла?

— А што паробіш, калі выбіраюць? Трэба служыць народу,— голас Гардзея быў такі, што Лявошка не бачачы ўявіў: усміхаецца.

— Дык што ж выходзіць... Свядома робіш кар’еру?

— Якую кар’еру, Косця? Што я — лезу па службовай лесвіцы? Як быў механізатарам, ім і застаўся.

— З такім стажам, з вопытам... Мог бы ўжо брыгадзірам, механікам... Інжынерам нават! — Лявошка кончыў убінтоўваць куксу, а Гардзей з нейкай хваравітай і сарамлівай цікаўнасцю — «Дык вунь у іх як, інвалідаў!» — глядзеў, як Лявошка дастае (зноў жа з кішэні штаноў) картовы даўгаваты каўпак, насоўвае, як рукавіцу, на куксу, верх каўпака пры дапамозе тасьмы-раменьчыка замацоўвае сабе за сярэдзіну — каб не аб’язджаў у пратэз, не збіваўся ў лямец.

— Інжынерам! А нашто мне інжынерства, калі я на сваім месцы і зарабляю больш за інжынера, і ордэн ёсць. А ўжо многім Героя падавалі, якія намалацілі больш за тысячу тон збожжа... І я намалачу!.. У мяне летась было семсот пяцьдзесят...

— Ва ўмовах Беларусі — цяжка... тысячу... Таму і Героя даюць.

— Я хіба не разумею? Ты па чутках ведаеш, а я на гарбу адчуў. Тысячу дзвесце дам, паўтары дам! Колькі трэба... А звання Героя даб’юся!

— Я думаў — учора чарка цябе падбівае, ажно сёння і цвярозы...

Лявошка ўсунуў нагу ў пустую штаніну, бліжэй падцяг пратэз і ўздзеў яго на падрыхтаваную, «адзетую» куксу. І адштурхнуўся ад крэсла, устаў на ногі, пачаў разбірацца з рамянямі бандажу, каб трывала прымацаваць пратэз да пояса.

— Кожны дзень — во так? — Гардзей спачувальна глядзеў на яго рыхтобу, церабіў-паціскваў пальцамі губы.

— Кожны... З сярэдзіны сорак восьмага. Гэта другі ўжо, адзін знасіў. «Сустаў» не вытрымаў... У гэтым...— паляпаў па калене,— свая канструкцыя. А з сорак чацвёртага да сорак восьмага на мыліцах чыкільгаў.

— М-да-а-а... А ты кажаш — у героі лезу. Вось ты — гэта герой! З дня ў дзень, з дня ў дзень, столькі гадоў цацкацца. Папацягай такую бандуру — жыць не захочацца.

— Не, Гардзей. Жыць хочацца. Жыць, акрамя ўсяго, проста цікава... Падумаеш: я ж мог загінуць у вайну і нічога не пабачыў бы, што нарабілася пасля вайны,— пад грудзьмі халадок пракочваецца. А пратэз што... Усякага было: і мазалі крывавыя, і... Здымеш іншы раз, а ў ім плюхае. Ад крыві...

— То мо нядобра падагналі?

— Ды не! Лепш ужо не зробіш... Як ні мудруй — не свая нага.

— Гэта праўда. А ты кажаш — я ў героі лезу...— Гардзей вяртаў Лявошку да размовы.— А што ў гэтым кепскага? І каму я перашкаджаю, што працую, як вол, да кругоў у вачах? Што ў мяне галава баліць не па тым, дзе б напіцца, а як лепш работу зрабіць, каб маральнае задавальненне было. Працаваць кепска — сябе прыніжаць і зневажаць. Мяне ж ніхто не гоніць з-пад палкі, каб добра працаваў. Сам! Ты скажаш — вар’ят, так і падарвацца нядоўга... А калі я не магу іначай? І натура не дазваляе, і гонар маёй маркі. А ўсё астатняе само прыходзіць... Хоць і хачу, каб і ацэньвалі маю працу як належыць... А думаеш, тыя ткачыхі, што за пяцігодку па два, па тры пяцігадовыя планы даюць, абслугоўваюць у некалькі разоў больш станкоў, чым трэба па норме, пад прымусам гэта робяць? Абсалютна не... Каб цябе паважалі, хвалілі за ўдарную працу, дастаткова дваццаці працэнтаў звыш плана. А ім мала гэтага, свядома ідуць на рэкорды. Незадаволенасць сабою рухае наперад, а не спаборніцтва. Імкненне ўперад, калі хочаш ведаць, шчасце! Калі няма куды, няма мэты — страшна... Адсюль і гарэлка...

— Свядома б’юць на Героя? — Лявошка, асцярожна ступаючы пратэзам, каб менш грукаць, пайшоў у спальню, вярнуўся з туфлем.

— Ты ўсё спрашчаеш... А мо і я спрашчаю. Усё больш складана... Захопвае сам працэс працы. Я ў нечым і раб яе, і валадар. Больш валадар — усемагутны! Ух! — Гардзей ціскануў кулакі да плеч, выкінуў у бакі далоні.— Сам з сябе дзівішся: што чалавек можа!

— Усё-такі я нідзе не чытаў і не чуў, каб чалавек... во так аб’яўляў: хачу быць Героем! Буду Героем!

— Косця, а хіба кепска быць Героем? Хіба лепш быць сераднячком? А то ёсць яшчэ такія, што падсміхваюцца над тымі, хто працуе ад душы.

— Не тое слова — падсміхваюцца. Сын Пахвалёнага прыязджаў, Андрэй... Токарам ён у Мінску... Дык кажа: я мог бы мінімум дзвесце працэнтаў нормы даваць кожны дзень. А яму кажуць: «Морду наб’ём!»

— Хто-о?!

— Такія ж рабацягі, як ён. Баяцца, каб усім нормы не павысілі. З-за яго!

— Вось іменна — рабацягі. Прасцей — забулдыгі... А я пра сумленных рабочых гавару.

— Самае страшнае, Гардзей, тое, што гэтыя рабацягі маюць большы нягласны ўплыў, чым сумленныя рабочыя, гэта з-за іх і не падымаецца прадукцыйнасць працы. Іх нямала...

— Але і нямнога. Іх можна ў бараноў рог сагнуць. Што — у іх на заводзе няма камуністаў, камсамольцаў, актыву?

— Ёсць. Але я табе тое кажу, што ад Дзям’яна пачуў.

— Боўдзілы гэтыя твае рабацягі... Дрыжаць за нормы, расцэнкі. Ды раскінулі б сваёй прапітай мазгаўнёй: быць добрым, сумленным рабочым, калі на тое пайшло, нават выгадна!

— А-а-а, дык і ты выгаду шукаеш...

— Не. І не крычу я на ўсіх пярэкрыжках, што буду Героем. Каб ты не падбіў мяне на шчырасць, то... Эх, абы каб сонца было, такую раскрутку дам — гай шумецьме!

— Хадзем умывацца... З гэтым надвор’ем сам чорт не разбярэцца. У нас, скажам, гніе ўсё на полі — на Волзе і за Волгаю засуха. У нас засуха... гэта ж ніколі не чуваць было пра засуху ў Беларусі! — калі ласка, на Волзе зноў засуха. А то мароз у верасні... Штосьці парушана ў прыродзе. Даасушаліся, ліхаматары... Ехалі ў Брэст, у крэпасць, гляджу — ё-маё, балота паліваюць! А каб вы пакіслі: на балоце дажджавальныя ўстаноўкі круцяцца! Вось дык меліяратары...

— Косця, адстань ты ад яго! Прычапіўся... Умывайцеся барзджэй, снеданне гатова,— уступіла ў размову Настаса, калі яны праходзілі па верандзе.

— Я прычапіўся?! Ну, ты чуў гэта? — Лявошка патузаў Гардзея за рукаў.

Гардзей толькі пасміхнуўся.

— Насця, твой Лявошка цёмны чалавек у меліярацыі. Дзіўлюся, як ты за яго замуж пайшла.

— А што мне — разводзіцца з ім з-за тваёй меліярацыі?

Чамусьці ніхто не рассмяяўся.

Выйшлі на двор, дзе вісеў на плоце рукамыйнік.

— Цёмны... А ты, значыць, прасвятліўся? — Лявошку, відаць, закранулі Гардзеевы словы.

— Прасвятліўся. Колькі разоў прасіў: прыедзьце ў госці, таратайка дваіх вытрымае... Хоць паглядзіце, што ў нас натварылі на балоце.

— А дзяцей куды? А гаспадарку? — абазвалася Настаса з веранды. Яна прыслухоўвалася і ўсё чула, хоць там моцна шыпела на скаварадзе.

— Можна і не ехаць, а бачыць...— Лявошка паторкаў далонямі ў сасок рукамыйніка, плюхнуў у твар. Расцёрся ручніком да чырвані.— Пры табе ж яшчэ нашу рэчку згнюсілі... Спусціць ваду пры цяперашняй тэхніцы — плёвае дзела. А от далей што? На два метры ў калодзежах узровень вады панізіўся... Гэтак жа і на полі.

— Ну, тады грошай не хапала. А цяпер у нас двухбаковая меліярацыя...— Гардзей акуратна набраў у далоні вады, змачыў твар, шыю, потым намыльваў твар, рукі, шыю, заплюшчыўшыся, зноў вобмацкам торкаў у сасок.— Ваду ў нас у сажалкі-вадаёмы сабралі. Трэба болей падсушыць — падымаюць застаўкі, трэба абвадніць — застаўляюць, трэба паліваць — дажджавальныя ўстаноўкі. Няма ўжо стыхіі, усё кіруецца... Там, дзе арашаюць, па пяць, па шэсць укосаў травы бяруць,— хіба не варта шкурка вырабу?

— Мо й варта... Але ж... як у Каракумах! Дзюны нават ёсць!

— Кансерватыўнае ў цябе мышленне, таварыш парторг. Ну што табе так рэжуць сэрца гэтыя дажджавальныя ўстаноўкі! Нязвыкла? Канешна ж, нязвыкла... Ну й што?!

— Грамацеі... Усе парабіліся грамацеі! А ці падлічваў хто, колькі Палеская нізіна, Прыпяцкі басейн вільгаці выпарваў? Куды несла гэтую вільгаць — ведаеце? А колькі цяпер выпарвае? Можа, якраз у тых засухах у Паволжы Палессе вінавата!

— У параўнанні з Атлантыкай Палессе — нуль без палачкі.— Гардзей ускідвае ручнік на плячо Лявошкі, жартам выцірае кончыкам яму нос.— Атлантыка ў нас надвор’е робіць!

— Атлантыка... А што клімат у Беларусі субкантынентальны робіцца, таксама Атлантыка вінавата? Не, асушанае Палессе... Яно як мора акумуліравала цяпло, аддавала зімою. Памяншалася розніца тэмператур, рэгулявалася вільготнасць. Украінцы больш абачліва ўсё робяць, не пляжаць са свайго боку Прыпяці ўсё падрад.

— Нагаварыў табе нехта...

— Мы пакуль што ідзём па экстэнсіўным шляху, а трэба па інтэнсіўным! — Лявошка з задавальненнем вымавіў гэтыя словы: маўляў, і я трохі «сяку» ў гэтай справе, ведай нашых.— От спачатку цаліну шукалі,— ну добра, тады нявыкрутка была. Цяпер — палескую цаліну, балота... Столькі сродкаў угрохалі! Каб іх пусціў на Нечарназем’е, то за гэты час мо яшчэ лепшыя вынікі былі б. І рэк не трэба было б спускаць, Палессе асушваць.

— Дык цяпер жа і бяруцца за Нечарназем’е. Усяму свой час!

— Хопіць, кажу вам, бо вадою паабліваю! Ідзіце есці! — гукае з сянец Настаса.— Ды мо трэба было Сяргея будзіць?

— Хай паспіць,— Гардзей жартаўліва падтрымлівае пад сярэдзіну Лявошку, памагае яму адолець прыступкі.— Раз-два — узялі! Шагай, герой...

— Ад героя чую,— нібыта агрызнуўся Косця, хоць у голасе чуваць было дружалюбства. Пратэзную нагу, каб пераступіць, ён заносіў далёка ўбок.

— Дасць нам бацька... Прыехалі да яго, а самі кормімся па хатах.

— То хіба мы чужыя? Ці ты ўжо так нос задраў, што і знацца з намі не хочаш? — зноў па-свойму зрэагавала Настаса.— Даў бы і нам такую картачку, што на «Аўроры» каля гарматы стаіш...

— Насця, павер,— няма больш. Папрашу Сяргея, хай пераздыме...

 

3

«Паводзьце сябе так, быццам вы ўжо шчаслівыя, і вы сапраўды адчуеце сябе шчаслівым... Кожную раніцу паўтарайце сабе: я здаровы, шчаслівы і працаздольны, і вы сапраўды адчуеце сябе...» — не раз успаміналася Рыгору ў першыя суткі жыцця з Волькаю. Прайшлі яны нібы ў сне ці ў чадзе. Ён нават забыў, хто ён ёсць, што з ім нарабілася, ці ёсць у яго сям’я, дзеці. Нібы ён выйшаў, паўстаў з чарнаморскай пены інакшым ці значна абноўленым чалавекам — і больш рашучым, і больш мэтаскіраваным. І хаця такое вось бесклапотнае існаванне, чад самазабыцця, душэўная і фізічная насалода, можа, і былі для яго сапраўдным шчасцем, ды не мог ён у гэтым прызнацца сам сабе, не мог у гэта паверыць, баяўся нават вымавіць страшныя словы — «Я шчаслівы...».

Нібы тыя хвалі на бераг, вал за валам, усё часцей накочвалася іншае. Хто ён у Вольчынай хаце? Прымак? Ці проста нахлебнік, сужыцель і — бацька-ўцякач? «Як у вас далей будзе? — рэжуць па жывому, успамінаюцца Апанасавы словы.— Жыць як думаеце? З Маняю не развязаўся, Маня — зарэгістраваная жонка, як той казаў — перад богам і людзьмі».

«На развод трэба падаваць... І чым хутчэй... А дзеці... застануцца з Маняю... А мо забраць, адсудзіць? Толькі — куды забраць? І які суд адсудзіць, прыме такое рашэнне — забраць ад жывое маці? Дый не згодзіцца Волька ўзяць такі хамут на шыю... Страшна і заікацца пра гэта... А каб згадзілася? Ці аддасць іх Маня? А ці захочуць самі дзеці пайсці з хаты... у белы свет? Танька малая, ёй усядно. А Ваня, Алена? А Саша? Ураўненне з многімі невядомымі...»

«Але і да Мані не вярнуся... Усё скончана з ёю! Усё!.. Бразнуў дзвярыма — і канец. А яна б магла прыняць, яна б даравала... Не — дараваць, то не... Змірыцца, змоўчаць да першага разу, першай сутычкі. А потым бы загрызла, заела поедам...»

«А на што яна разлічвала, калі ў народны кантроль, у партком падавала? Вярнуць мяне? Каб я раскаяўся і вярнуўся? А мо проста кары для мяне хацела? Каб напакасціць больш... Калі сама не гам, то й другому не дам...»

 

Стаю ля Дунаю

Ды думу думаю:

Ці мне жаніцца,

Ці з каня ўбіцца,

Ці назад вараціцца?

 

— Грыша, я сабрала сумку. Паўдня скора... Мо пара ісці, мо там памагчы што трэба?

Пасля позняга снедання Рыгор так і не вылез з-за стала, толькі адсунуўся трохі і ўсё смаліў і смаліў цыгарэту за цыгарэтаю, у хаце ўжо было хоць сякеру вешай, і гэтых слоў Волькі ён амаль не пачуў.

— У бацькі там зараз клопату, клопату. Гардзей дык зараней прыехаў, учора яшчэ,— Волька паставіла сумку каля яго на лаве.

— А што — хіба я яму даў гэты клопат?

— Грыша, ну што ты хоць гаворыш?

— Не трэба нічога, ніякай сумкі.

— А хто ж ідзе з пустымі рукамі? Будзеш свяціць вачыма, як... А людзям толькі б узяць на язык...

Гэта праўда, у іх Дуброве, дый не толькі ў Дуброве, па ўсёй багатай Случчыне спрадвеку такая завядзёнка — ідуць на вяселле, на радзіны, на провады ў армію, то нясуць у дзвюх руках. Калі ідуць у пары, то мужык валачэ сумку ці карзіну, напакаваную ўсякай закуссю, а жонка — вязалку: у прыгожы ручнік адмыслова ўгорнуты пышны пірог (цяпер часцей торт), свежы, толькі з клінка, сырчык ці яшчэ што. І там ужо, на месцы, прынашэнні аддаюцца ў рукі вельмі блізкіх сваякоў ці самой гаспадыні. Сумкі, кашалі, вузельчыкі, карзіны спаражняюцца ў кладовай-пярэрубе ці ў сенцах за перагародкаю, і там вырастаюць горы едзіва, нібы кожны госць акрамя сябе падручыўся накарміць яшчэ цэлае аддзяленне згаладалых салдат.

Рыгор уявіў, як будуць там, у бацькі, разбіраць яго сумку (мо Настаса, мо сама мачыха, мо Дар’я-суседка) і будуць абавязкова абгаворваць: «Дзе ж гэта ён такую сумку ўзяў? Здаецца, не было такое ў Мані...» — «Дык жа ён не ад Мані сюды — ад той...» — «А-а-а... Што ж яна хоць паклала, гляньма...» — «Госпадухна, не жонка выпраўляла, а...» — «Але ж, мае залатыя... Другія як людзі — з жонкамі ідуць, з дзецьмі. А гэты...»

— Я каўбаску паклала падсушаную... Яечню тоўстую спякла, у місачцы. У місачцы і панясеш, а то яшчэ паломіцца за дарогу. Яна лёгка вымаецца з міскі. Удалася — такая жоўценькая! І кансервы — «Скумбрыя ў алеі». Лепшых не было ў нашым магазіне.

— Кажу — нічога не буду браць. Калі дык паўлітэрку... Сам зайду ў магазін па дарозе.

— Ой, а я ж так старалася...

— То хадзем са мною, сама і панясеш...

— Ну але! Хто я там, чыя сваячка-прычынніца? Хто мяне запрашаў? Хочаш, каб памыямі аблілі?

Хацеў сказаць — «Не абліюць...» — і не сказаў. Ён раптам паверыў, што ганарысты бацька можа папрасіць Вольку за дзверы: абраза для яго! «Ха, абраза... А сам? Сам жа таксама не распісаны з Аляксанаю. А мо паспеў, распісаўся? Хаця не, такое ў сакрэце не пабудзе... На людзях робіцца і з людзьмі».

Зайшоў у магазін па паўлітэрку і папрасіў у Макароні наліць сто грамаў. Не гарэлкі — віна: «У роце перасохла». Макароня, увішны, як калабок, не здзівіўся, што чалавек ідзе на вялікую гарэлку, а п’е перад тым у магазіне. Ён тут жа набулькаў у шклянку не сто, а сто пяцьдзесят грамаў, пасунуў па прылаўку да Рыгора рэштку з чырвонца і шакаладную цукерку. Рыгор кульнуў віно, а цукерку пагардліва пасунуў назад.

Прыгледзеўся, як у канцы прылаўка жонка Макароні Міла кідала буханкі хлеба ў мяшок даўгагрываму, у джынсах хлопцу: «Васемнаццаць... Дваццаць... Хопіць?» — «Хопіць, хопіць!»— хлопец аддаў Міле грошы і панёс мяшок да выхаду на выцягнутых руках — баяўся запэцкацца.

— А-а, дзядзя Грыша... Здравія жалаем! — усміхнуўся яму хлопец.— Я вас, з барадою...

— Здароў, здароў, плямяш,— пазнаў і Рыгор: Гардзееў Сяргей.— Давай мо памагу? А то... інцелегентна неяк...

— Мне ў машыну толькі. Калі хочаце — падвязу. Вы ж на вяселле пойдзеце?

— А мо давай вып’ем спачатку? За сустрэчу, па сто грамаў. Тут, у сяле, інспектараў няма...— гаварыў Рыгор, але ішоў следам на вуліцу.

— Не, не, што вы! — Сяргей спехам запраторыў мяшок на задняе сядзенне. Адчыніў пярэднія дзверцы: — Паедзеце?

— А чаго? Дарэмнае таксі...

Крыху праехалі моўчкі.

— Барада ў вас — шык-мадэрн! — уздыхнуў Сяргей.— І я быў адгадаваў. Але продак — ультыматум!

— А мне ніхто... ніякім матам... Хочаш гадуй, хочаш асмальвай. Дзеўкі з барадою больш любяць — праўда?

Сяргей коратка рагатнуў, ажно галавою ўскінуў.

— У цябе ж мо ёсць ужо... краля?

Сяргей пасміхнуўся, зрабіў шматзначны, загадкавы выраз твару.

— Ёсць, значыць... Каб у такога хлопца ды не было? — віно ўсё больш надавала Рыгору развязнасці.— То мо і на прымерку ездзіш?

І тут у Сяргея не хапіла вытрымкі — счырванеў. Зразумеў, мабыць, што хацеў сказаць Рыгор.

— Не цярайсь, не трусь... Былі кагда-та і мы рысакамі.

Гаварыў гэта Рыгор не шчыра, напускаў на сябе браваду. Ледзь толькі дачакаўся, каб Сяргей падруліў бліжэй да варот, амаль упрытык да Лявошкавай інваліднай каляскі, хуценька вылез. Тузануў заднія дзверцы, адною рукою вывалак за гузыр мяшок з хлебам, адною рукою махнуў яго сабе за плячо — не паглядзеў, што ў новым касцюме. Для чаго гэта рабіў, ён і сам не ведаў, яго, як кажуць у Дуброве, «падтыкалі чэрці» — нібы штурхалі пад локаць, нібы цягнулі за язык.

 

4

На двары было людна. Пад сенцамі і пад плотам стаялі лаўкі, паробленыя бацькам са свежаабструганых дошак і калодак. На адной, пад сенцамі, сядзелі і гаманілі святочна апранутыя жанчыны, каля плота — мужчыны. Усе ў касцюмах, і Федзя, настаўнік, у сваім паходна-спартыўным касцюме з джынсавай тканіны, пачуў сябе ніякавата. У канцы двара стаялі калёсы з выпражаным і павернутым галавою назад каштанавым канём. Туды, бліжэй да воза, Федзя і павёў мапед — між людзей, міма Рыгора, які круціўся з мяшком за плячыма, падоўгу трос руку кожнаму і штосьці гаварыў, міма Сяргей, які ўвесь засвяціўся і памкнуўся за ім. Федзя толькі паківаў коратка направа-налева і нібы даваў выглядам знак — во, зараз, зараз, падыду яшчэ паздароўкаюся.

Прыхіліў Ганінага «каня» да плота («А нічога, вынослівы...»), перакінуў цяжкі фотаапарат з жывата за спіну і адразу паручкаўся з Сяргеем, паляпаў яму па плячах: «Ну што, чувак?» А тут і Юра Расолька аддзяліўся ад мужчын, падышоў насустрач, яшчэ здалёк адводзячы руку, нібы збіраўся секануць з-за пляча. Ляснулі рука аб руку, сашчапілі ў жалезным поціску, глядзелі адзін аднаму ў вочы,— хто каго? Абодва высільваліся, абодва не паддаваліся, і Сяргей падахвочваў іх — «Н-ну?! Н-ну?!». І разам паслабілі поціск, кухтальнулі яшчэ адзін аднаго ў грудзі.

— А ты нічога, Іванавіч, нічога... Засталася сялянская загартоўка. Не скажаш, што паэт, інцелігенцік,— сказаў Расолька.

— Дый ты, марачок, нічога сабе,— Федзя рады быў бачыць сябрука і аднагодка, з ім разам раслі, хадзілі ў школу. Падыходзілі да гурта разам, абдымаючы адзін аднаго за плечы, і нібы распытваліся вачыма: «Ну як яно?» — «Нармальна, чаго там!» — «Пастарэў, марачок...» — «А ты хіба памаладзеў? Вунь дзеўкі чуб выскублі...»

— Дык як, бацька-герой, гадуюцца твае спарышы? — спытаў уголас пра Юркавых сыноў-блізнючкоў.

— А што іх у сяле гадаваць? Выпусціў, як гусей на аселіцу,— хай пасуцца. Я яшчэ аднаго запраектаваў...

— Н-ну-у?!

— Вось табе і ну... Хутка будзе папаўненне... А ты ўсё «бугаёўшчыну» плаціш?

— Плачу і плачу,— з жартоўным уздыхам паківаў галавою Федзя. «Што там Ганя цяпер парабляе? А Жэня?» — мільганула ў галаве.

— Каб ты жыў тут, то мы б цябе даўно прыспасобілі...

— Здароў, братушка! — перастрэў яго Рыгор, падтузнуў на плячах мяшок, схіліўся ў паклоне і выпрастаўся, пінжак пакамечаны і расхрыстаны.— Разрашы цябе праздравіць з вялікім сабыццем у нашым жыцці...— Рыгор гэтае свае «праздравіць» гаварыў з прыціскам, нібы хацеў не павіншаваць, а «прадраіць».

— Здароў і ты. От не ведаў, што пачаў хіпаваць...— Федзя злёгку тузануў Рыгора за бараду. Зразумеў, што той ужо крыху падвесяліўся і пачынае «прадстаўляць», задзірацца з усімі.

— Федзя, помніш, як ён шляхціча ў «Пінскай шляхце» іграў? — рагатнуў Расолька.— Таксама з мяшком... Босы, падкасаў адну калашыну і ўсё пачухвае нагою голую лытку, пачухвае. У зале чуць не паздыхалі...

— Талент! Прападае талент.— Федзя вызваліўся ад Рыгоравай рукі.— Абдымацца не будзем, я ўвесь брудны, запылены.

— Ясна, што прыпылены. Што з цябе возьмеш акрамя аналізаў! — Рыгор рашуча павярнуўся да народа — з кім бы яшчэ паздароўкацца, каго б гэта яшчэ «праздравіць»?

— Дзядзя Грыша, давайце хлеб, я занясу ў хату,— паспрабаваў Сяргей зняць мяшок з Рыгоравых плячэй.

— Чакай, плямяш... Я яшчэ не з усімі пераздароўкаўся,— адвёў Сяргееву руку.— Во, з дзядзькам Калядою...— Рыгор старанна пакланіўся брыгадзіру: — Разрашыце вас праздравіць з папаўненнем калгаснай пенсіянерскай сям’і на адну адзініцу. Спадзяемся, што вы яе будзеце любіць і жалаваць... нормаю буракоў сотак на сто!

Каляда стрымана, церпячы Рыгорава баламуцтва, падаў яму руку: «Здароў, здароў...» Федзя зразумеў, ды, мабыць, і ўсе зразумелі, каго Рыгор мае на ўвазе («Мачыху!»), але жанчыны далікатна прыкінуліся, што не разумеюць, накінуліся на Рыгора: «Вам бы вечна на пенсіянерах выязджаць!» — «А яшчэ механізатары называюцца!» — «Не смейся, Грышачка, будзеш і сам пенсіянерам...» — «Дзядзька Каляда, а колькі Рыгору дасце буракоў, як састарэе?»

— Не пакрыўджу...— адказаў Каляда на апошнюю заўвагу і пачціва ўстаў, паціскаючы руку Федзю.— З прыездам, Іванавіч!

Паручкаўся Федзя і з дзядзькам Пятром, які пускаў кольцы дыму, седзячы побач з Калядою, і з Лявошкам, і з сынам Пятра — сваім стрыечным братам Генадзем, якога слаба ведаў, мо сустракаўся разоў два-тры за ўсё жыццё. І перайшоў да жанчын: з цёткай Марыляю, жонкаю Каляды, з дзядзінай Зосяй — жонкаю Пятра, з Юркавай цяжарнай жонкай Ленай, і з Генадзевай, і з цёткай Дар’яй, суседкай (якраз заклапочана выглянула з сянец і выцерла фартухом рукі), і з дзябёлай, магутнай Жухалавай, якая выйшла на ганак следам за Дар’яй і ўсім абвясціла: «Слава богу, салат зрабіла — не прападзём. У каго закурыць ёсць?» І кожная з жанчын што-небудзь Федзю гаварыла, і ён ім гаварыў, аджартоўваўся, а Жухалава (яна сябравала з Сухавеямі яшчэ з таго часу, як маці хадзіла на ферму), усур’ёз сказала:

— Прывёз бы і ты якую дзеўку — і за адным скрыпам...

— Калі ж не знаходзяцца,— не знайшоў лепшага сказаць Федзя.

Рыгор тут жа ўлез са сваім:

— Ага! Пасадзілі б дзве пары скрыпуноў: тут бацьку, а тут — сына... За адзін стол. Толькі каб потым жонак не пераблыталі... Хо-хо!

З агарода, з дому, імчала з каструляю ў руках, прыкрытай анучаю, і ледзь не спатыкалася Настаса.

— Хопіць тут клоўны паказваць! — з лёту навалілася яна на Рыгора.— Нясі хлеб у хату — рэзаць трэба да гасцей зваць.

Ледзь толькі яна схавалася ў сенцах, як на ганак выйшаў заклапочаны Гардзей у доўгім, пад шыю фартуху, моўчкі кіўнуў Федзю, моўчкі працягнуў руку, сцяг са спіны Рыгора мяшок і тут жа знік.

Усе ўжо разумелі, што застолле трошкі зацягваецца — можа, Ясь з Аляксанаю яшчэ чакалі каго? Але ніхто з гасцей не падаваў знаку, што яны ўжо прытаміліся. Усе заўзята гаварылі, абгаворвалі, знаходзілі ўсё новыя і новыя тэмы для размоў. «Дык я зразу і збыў яе... Аблілася, падла, лоем, цялят не водзіць, цыркае па паўлітры малака...» — расказваў Пятрок. «Не, я лічу, што на камбайн трэба даваць не больш сямідзесяці гектараў. Тады не трэба і раздзельнай уборкі. Шах-шарах — і ўсё!»— даказваў Юра Расолька Генадзю сваю правату. У жанчын свая тэма. «У гошпіталі ўжо месяц... У Ленінградзе... І сказалі ўрачы, што нічога не будзе. Сільнае аблучэнне. Паехалі ж туды Вера з Кандратам... А хіба рукі падкладзеш, падымеш?» Федзя занёс ужо нагу на прыступку ганка, як да вулічных варот, ціха трохкаючы, звярнуў вішнёвы матацыкл з двума седакамі ў чырвона-белых шлемах: матацыкліст большы, а той, што ззаду ў яго, нібы падлетак. Павагаўся матацыкл, павадзіў управа-ўлева і газануў проста ў дзверцы. Даскочыў да ганка, і матацыкліст заглушыў матор, заскроб нагамі дол.

— Здрастуйця! — трошкі павёў галавою, нібы яна была ў яго загіпсавана, матацыкліст, зіркнуў управа-ўлева на людзей.

— Добрага дня, добрага дня! — выглянуў з-за яго спіны хлапчук-сядок, і ўсе ўбачылі, што гэта не хлапчук, а бабуля. Маршчыністыя шчокі тарбавата адвіслі, падцятыя кругом шлемам і раменьчыкам. Бабуля сядзела чамусьці на багажніку, а перад сабою, на мяккім сядзенні, трымала варухлівы мокры мяшок. Спыніліся, і мяшок яшчэ больш ажыў, зарохкаў, завішчаў кволымі парасячымі галасамі.

Седакам адказалі стрымана і ўразнабой, прыглядваліся да незнаёмых.

— З прыездам! А я думаў — раздумалі...— кінуў Пятрок ад плота.

— А каб вы пагарэлі з гэтымі матацыклетамі! І з парасятамі! А каб вас ганяла ў пустым розуме!.. Авоё-ё-ёй... Аво-хо-хо-хо... А каб ён табе на трэсачкі-друзачкі рассыпаўся, як я цябе паслухала...— зачасціла баба. Апускала то адну нагу ў лыжных зялёных шараварах, то другую, а не магла добра стаць на зямлю,— не трымалі ногі. Першай зарыентавалася Жухалава, адхіліла хуценька з дарогі Федзю, працяглым рыўком прыўзняла пад локці старую, паставіла на зямлю. І павяла, падтрымліваючы раскірэчаную, сагнутую ў крук, да лаўкі, пад сцяну, усадзіла на вызваленае месца. Матацыкліст газануў у канец двара, да мапеда і толькі там пачаў адвязваць мяшок.

А да бабкі ўжо цягнулася некалькі рук — памагалі расшпіліць і зняць шлем, скінуць ссівелую ад пылу плюшоўку.

— Хе, хе... Ну, дык хто, Грыпа, хутчэй? — загаварыў, падсмейваючыся, Пятрок.— Няма вярней, як рыслівы конік... Гэта ж Лёня Аляксанін і цётка Аляксаніна...— патлумачыў ён усім.— Кажу старой: едзьма на коніку. «Не, я з Лёнем... Мне скарэй трэба». Ха-ха-ха... От табе і скарэй.

— Дык жа чэрці яго ведалі, што надумае яшчэ і парасят браць! — нібы агрызнулася бабка.

«Ха-ха-ха, парасят на пачотнае месца, а бабку на багажнік!» — «Парасяты больш далікатныя!» — «Бабка — бясплатнае прылажэнне!» — загаманілі мужчыны.

Падышоў Лёня, пачаў даваць усім руку.

— Рамантаваліся ў дарозе...

— Вельмі прыемна пазнаёміцца. Зводны брат Грыша! — адрэкамендаваўся Лёню Рыгор, схіліў галаву і прышчоўкнуў абцасамі.

— Во-о-о... Во-от так...— узрадавана галёкалі жанчыны, ратуючы бабку ад амуніцыі.

— Ой, хіба стаяць буду... Год не змагу сядзець! — скардзілася бабка.— Дзе б гэта яшчэ затуліцца...— яна стала дзерці з сябе штаны,— да ў другое акрыцца...

Зноў усе рагаталі, а Жухалава падхапіла і панесла старую ў сенцы: «Адратуем... Дамо лякарства...»

Ступіў урэшце за імі і Федзя. Зразу ў нос ударылі густыя, смачныя пахі — пачуў, што галодны, ажно заныла пад грудзьмі. У расчыненыя насцеж дзверы хаты ўбачыў, што ўсярэдзіне ўсё незнаёмае. У маленькай адгароджанай кухні тлумна і цесна. Адразу насустрач яму падалася маладжавая і чарнявая жанчына сярэдняга росту, абняла і пацалавала цёплымі мяккімі губамі ў абедзве шчакі: «З прыездам, Хведар Іванавіч... Праходзьце, Федзечка, праходзьце!» — І ён здагадаўся, што гэта і ёсць новая бацькава жонка, Аляксана. Размінуліся ў дзвярах, і тая падалася на галасы бабкі і Жухалавай.

Федзя заківаў Гардзею, Ларысе, Настасе, бо ва ўсіх былі мокрыя ці ўробленыя ў што рукі, ці чым занятыя, не было як паручкацца. Адзначыў мімаходзь: у Ларысы поўны рот залатых зубоў, і яна іх ахвотна дэманструе, нібы выхваляецца. Убачыў у праёме дзвярэй і састаўленыя літараю «Г» сталы, загрувашчаныя талеркамі, бутэлькамі, міскамі. Каля сталоў тупала, парадчыла, па-свойму перастаўляючы закускі, Наташа. А бацька — строгі, у цёмна-сінім касцюме і зялёна-крэмавай кашулі з незашпіленым каўняром, трымаў у руках па бутэльцы, выглядаў, дзе б гэта іх яшчэ ўплішчыць. Федзя з дзвярэй даў ім асобна «Дабрыдзень!». Бацька ўзняў вочы на яго і... разгубіўся, паспешліва пачаў стаўляць абы-як бутэлькі, ледзь не паабарочваў іх, таропка пайшоў бачком наўкруга сталоў.

Абняліся на невялікім, незанятым «пятачку» пасярод пакоя...

 

5

Вялікія застоллі на вёсцы пачынаюцца з моманту, калі саўдзельнікі паселі ўжо за сталы, сцішыліся і засяродзіліся. Кожны ў сабе нібы заціснуў на момант нейкую спружыну, прыціх, хоць да гэтага ўсе стараліся гаманіць: і садзіліся — гаманілі, і нават седзячы ўжо — як не ўзахапкі. Нібы во гэтая гамана і была тым галоўным, дзеля чаго іх паклікалі, а частаванне-выпіўка — так сабе, штосьці другаснае, для прыклёпу. Як садзіліся, бацька паманіў Пятра, старэйшага свайго брата, потым Федзю, паказаў ісці вакол сталоў да тарцовай сцяны, прапусціў яшчэ перад сабою Аляксану і пайшоў сам. Але тут жа аглянуўся на Гардзея і Рыгора, кіўнуў, каб следавалі за ім. Такім чынам Пятрок апынуўся на покуці, Федзя каля яго, на стыку двух сталоў (месца нязручнае, адны ножкі, хоць таксама ганаровае), у цэнтры апынуліся Аляксана з бацькам, а злева ад іх Гардзей і Рыгор.

Далей ужо разбіраліся самі, каму праходзіць бліжэй да ганаровых месц. Паўз глухую сцяну сталі ўсутыч тры сталы (як ножка літары «Г»). Першы за іх пабраўся Лявошка і апынуўся каля самага Пятра (пакуль дабіраўся, спатыкаўся пратэзам аб ножкі сталоў), за ім — брыгадзір Каляда, потым Аляксанін сын Лёня, потым Пятроў сын Генадзь, потым Юра Расолька са сваёю тоўстаю Ленай і Дар’я — суседзі. Насупраць іх сеў Дзям’ян Пахвалёны з жонкаю Кацярынаю, сястрою першай бацькавай жонкі (прыйшлі ў самы апошні момант), і яшчэ дзве бабулькі: Аляксаніна цётка Грыпа (яна, як садзілася, падклала пад сябе, вохкаючы, маленькую, з канапы, падушачку), Пятрова жонка Зося і крыху маладзейшая за іх, але таксама пенсіянерка са стажам Калядова жонка Марыля. У самым кончыку з тарца прыляпілася Настаса — каб выбягаць на кухню: яна сёння за гаспадыню-падаваху. На левым ад Федзі флангу, дзе канчалася верхавіна «Г», быў прыстаўлены шосты стол, нібы пачалі з «Г» рабіць «П». За гэтым сталом паселі Гардзеева Ларыса і Жухалава, Федзевы пляменнікі Сяргей і Наташа, а цераз стол, нос у нос, Рыгораў Саша і Генадзева жонка (спазнілася прыйсці з двара і сама выбрала гэта месца). Сашу пасылалі ў апошні момант у розведы: чаму марудзіць Дзеньдобры? І хлопец прыбег з такою весткаю: старшыня мо вырвецца і прыйдзе толькі ўвечары, бо зараз займаецца з нейкім прадстаўніком з раёна.

«Хвалюецца бацька...» — Федзя бачыў, як той зашпіліў быў каўнер кашулі, але не вытрываў і хвіліны — ірвануў, расшпіліўся: каўнер душыў яго, твар адразу барвовеў.

— Дык прашу наліць чаркі...— сказаў бацька хрыпавата, пракашляўся ад няёмкасці.— Я хачу сёння падзякаваць усім субяседнікам, хто ўважыў нас, хто прыйшоў сёння на гэту бяседу... Па вядомай вам прычыне... І хачу падняць гэту чарку за здароўе гасцей...

— Каб заходзілі і прыязджалі часцей,— тут жа голасна ўставіла Аляксана, бо пачаўся «рабочы шумок», дзынканне і плюханне.

— Ага, каб часцей... То папрашу! — бацька стрымана, з годнасцю прыўзняў чарку з сухім віном (асобная бутэлька-ракета стаяла насупраць яго і Аляксаны). «Маладыя» адпілі па паўчаркі.

«За вас, за маладых, трэба было першую!» — выдзеліўся голас Аляксанінага Лёні. А далей ужо і не ўлавіць — хто: «За бацькоў п’юць, але ж няма іх...» — «Дык то ж на сапраўдным вяселлі!» — «А гэта хіба фальшывае?» — «То піце, не растабарвайце!» — «Градусы прападуць...»

Усе выпілі, але закусіць добра не паспелі, як устаў Гардзей.

— Я думаю, мы не памылімся, калі дамо лейцы ў рукі Пятру Іванавічу Сухавею. Ён і брат бацьку, ён і сват, хай будзе і тамада.

«Правільна! Свату першая чарка...» — «І палка! Палку не забывай...» — «Даўней сват усім вяселлем кіраваў... А потым і каравай дзяліў»,— зноў загаманілі за сталамі.

— Кіраваць-то ты кіруй, ды не вельмі тузай! — залішне голасна прадэкламаваў Рыгор.— Настаса, дзе ты там... Трэба было б Пятру Іванавічу ручнік... Не падрыхтавалі?

— Як гэта не? Як гэта не?! — прыкінулася вельмі абуранай Настаса і шмыгнула за штору на кухню. Адразу ж і назад з’явілася, на руках несла перад сабою згорнуты ў чатыры столкі вышываны ручнік. Перад сталом бацькі і мачыхі пакланілася і працягнула ручнік ім. Прыняў яго бацька і гэтак жа цырымонна, з паклонам падаў Пятру. Той мітусліва ўстаў, падзякаваў усім за гонар, разгарнуў ручнік над галавою, паказваючы ўсім, які прыгожы, і прыклаў да грудзей накрыж. Федзя ўсхапіўся памагчы завязаць.

— Во, дзядзька... Гэта ваш маршальскі жэзл: можаце караць і мілаваць.

— То я і папрашу, каб налілі... І я хачу сказаць...— Пятрок Іванавіч правёў сюд-туд пад носам указальным пальцам, дзе была нізенькая белая шчацінка вусоў, вусы дзядзька падстрыгаў, мабыць, ножанкамі.

І зноў згустак гаманы, фразы наскокваюць адна на адну: «Не чаўкай, дай дзядзьку сказаць...» — «Э-э, бабкі, бабкі! Вы ж і таго не павыпівалі...» — «І куды глядзіць міліцыя?!» — дурасліва патрос над сталом рукамі Расолька. «А ты не скачы, як верабей, гэта табе не на сметніку!» — пеканула яму Дар’я. «Ціхаце! Не затыкайце чалавеку рот!» — «Гаварыце, дзядзька Пятрок!» — «А ў яго ж самога не наліта. Беленькай яму!» — «Ёрш будзе, ён віно піў!»

— Жадалі нам, пажадаем і вам...— дзядзька ўзяў келіх у руку, але сусед, Лявошка, так плюхнуў, што чырвонае віно пацякло па Пятровых пальцах.— Пажадаем шчасця і долі, і хлеба ўволю... Каб добра вам жылося, елася і пілося... («Хацелася і маглося... Ха-ха, во што глаўна!» — Рыгор кінуў). Каб былі здаровыя, як вада, багатыя, як зямля,— не збіўся Пятрок.— Каб адно аднаго шанавалі і нас не забывалі...

Федзя адчуў, як засвярбелі кончыкі пальцаў: так хацелася дастаць з кішэні запісную кніжку і ручку! Але як паглядзяць на гэта людзі?

— Горка! — Рыгор першы падняў шклянку, і яго падтрымалі ў розных канцах застолля: «Горка! Піць нельга — чэмер!»

— Рыгор, перастань! Як табе не...— запознена прысароміла яго Настаса.

— Го-р-р-ка! — яшчэ больш настойліва закрычаў Рыгор і па-бычынаму пакруціў галавою.

«Пайшло-паехала...» — з прыкрасцю падумаў Федзя.

— Супако-ойся...— з прыціскам шапярнуў Рыгору Гардзей і павярнуўся, каб чокнуцца з бацькам і мачыхаю: — За ваша здароўе, тата! За ваша, Аляксандра Піліпаўна!

Здалёк пацягнуўся пачокацца з маткаю Аляксанін Лёня, Федзя таксама пачокаўся з імі, а потым і з дзядзькам Пятром, і з Лявошкам, і з Дзям’янам Пахвалёным, які ўсё кехкаў-пакашліваў, усё ўсміхаўся. І ўсе ўзаемна чокаліся («А мы ўжо чокнутыя!» — кінуў Расолька жарцік), цягнуліся з чаркамі да бацькі і мачыхі: «За вас! За ваша здароўе!» І «маладыя» ўсім стрымана ківалі, пасміхаліся, і Федзя бачыў, калі мачыха паварочвалася тварам у яго бок, што вочы яе блішчалі ад слёз і нібы прасілі прабачэння ў людзей за турботы.

— Гор...ка-а!! — упарта паўтараў Рыгор. Яму хацелася скандалу, хацелася сапсаваць «музыку». «Сорам... Сорам!» — пякло ў Федзевых грудзях. Але бацька «разрэдзіў абстаноўку» — нахіліўся да Аляксаны і далікатна пацалаваў у шчаку. І тут жа Ларыса і Жухалава запляскалі далонямі, і ўсе запляскалі, хоць многія не згледзелі — чаго.

За сталамі рабілася ўсё больш рогатна і шумна. Сам Федзя не так піў, як мачыў губы, хацелася яму быць цвярозым на гэтай бяседзе. Хоць і не звычайнае гэта было вяселле, але ўсё-такі вяселле. А мо што праявіцца ў ім ад беларускага традыцыйнага абраду? Ён ні на хвіліну не пераставаў адчуваць сябе даследчыкам. І яшчэ: хацелася сачыць за кожным крокам Рыгора, быць напагатове — каб не «наламаў дроў».

Раптам бабкі, усе чацвёра, яны сядзелі на заслоне адна за адной у профіль да Федзі, зацягнулі песню. А пачала Грыпа:

 

Ой, коска мая

Да русенькая!..

Я ў табе красавалася

Да нікога не баялася:

Ні старога, ні малога,

Ні Ясічка маладога.

А цяпер я баюся

І старога, і малога,

І Ясічка маладога-а-а-а...

 

Федзя не ўтрываў, хуценька дастаў запісную кніжку. Начхаць, хто як паглядзіць на гэта, што падумае! Паспеў толькі схапіць, запомніць першыя чатыры радкі. Запісаў і занепакоена, разгублена выпрастаўся (пісаў на калене, амаль пад сталом), паглядзеў на бабак. Пальцы з ручкай трымцелі ад хвалявання. Не, не паўтораць... А гэта ж чыста вясельная песня! Аляксана трошкі пакасіла вачыма пад стол, у яго кніжку, нібы хацела падгледзець, што ён там запісаў. І раптам спакойным шэптам прадыктавала: «Ні старога, ні малога, ні Ясічка маладога...», а потым і апошнія тры радкі.

— Ай, яй, яй... От не зварыла галава! — давяральна паскардзіўся ён.— Магнітафон трэба было захапіць з сабою! А я — фотаапарат...

— Я табе ўсё перакажу. Я іх сотні ведаю! — Аляксана ласкава, па-сяброўску паціснула яму руку каля локця.

 

Зялёная канапелечка,

Чаму яшчэ не пабуяла-а? —

 

зноў завялі бабкі, і Федзя тут жа забыў пра ўсё на свеце, угнуўся да калена.

І зноў мачыха прадыктавала яму тое, што не паспеў схапіць: «Маладая Аляксаначка, чаму ж яшчэ не пагуляла? Да не даў мне Ясічак маладзенькай пагуляці, расплёў маю косачку, разліў маю слёзачку...»

«Як заўсёды — паралельная будова вобразаў, параўнанняў... Алегорыя...» — радаваўся Федзя. З гэтага часу яго ўвага раздвойвалася, траілася і чацвярылася. Стараўся не ўпусціць таго, што робіцца і гаворыцца за сталамі, і быць заўсёды гатовым, каб штосьці схапіць, запісаць. Каляда ўжо хацеў зацягнуць любімую песню: «Скакаў казак цераз даліну», а Лявошка сваю: «Р-равела бур-ра, дождж шуме-еў...», ды з другога, левага, флангу іх перакрыквала Жухалава: «Ой, хацела ж мяне ма-аць!» Ён усміхнуўся на гэты гармідар і далучыўся да Жухалавай — на ўвесь голас, а за ім і Аляксана. Песня была вядомая, песню ведалі ўсе, яе можна было рвануць так, каб ажно столь завагалася, прыўзнялася.

 

А той первы, первы няверны,

Ой, не аддай мяне, ма-аць!

 

Рыгор, праўда, выкрыкнуў сваё: «А той першы дрэнна піша вершы, ой, не аддай мяне, ма-аць!» Вядома, у чый агарод цаляў, у Федзеў, і Аляксана павярнулася да яго, ласкава ўсміхнулася. Спявалі ўжо ўсе за сталамі, спявалі гэтую песню. Эх, любіў жа і Федзя паспяваць — каб у добрым, сяброўскім гурце, пад настрой, ды каб песня была любімая — хай лірычная, хай вясёла-разудалая, але каб ад душы. Люба-міла было тады глядзець на людзей — як хораша яны раскрываліся, расцвіталі душою, рабіліся развярэджана-ласкавымі, з сэрцамі наросхрыст — што хочаш бяры ў іх, што хочаш могуць аддаць, зрабіць. Сем разоў у песні хацела маці аддаць замуж дачку, а тая ўсё капрызліва перабірала. І толькі сёмы ёй спадабаўся, «прыгожы ды вясёлы», але ж... «Ён не схацеў мяне ўзяць!» А даспяваліся толькі да «пятага, п’яніцы праклятага», і Рыгор націснуў на голас, «змяшаў карты»:

 

А той пяты, п’яніца пракляты,

Ён не схацеў мяне ўзяць!

 

Адразу «ха-ха-ха!» — не вытрывалі, песня рассыпалася і змоўкла.

— Ёсць прапанова — выпіць! — крыкнуў Рыгор, але ў шуме яго мала хто пачуў, а хто і пачуў — прапусцілі паўз вушы. Радок бабуль на заслоне пашаптаўся і зацягнуў хрыпленькімі галаскамі, каб кіраваць вяселле ў патрэбнае ручво:

 

Насыпайце пшаніцы

У новае карыта,

Карміце коні, паедзем у дарогу...

 

І зноў у страшэнным напружанні, ажно пальцы нямелі, адмаўляліся трымаць ручку, сыпаў каракулі Федзя.

 

Маладая Аляксаначка,

Ты йдзеш ды не ведаеш,

Што там поле камяністае,

А зямля крамяністая

І сям’я наравістая...

 

Нечакана Аляксана праспявала высокім голасам-падгалоскам адказ:

 

— А я поле крамяніць буду,

А сям’і наравіць буду!

 

І тут жа, амаль без усякага пераходу, звонка і гулліва:

 

Ой, п’яніца, п’яніца

Ванечкава жоначка.

Ой, п’е, ой, п’е,

Дома не бывае,

А хто ж яе, маладое,

Дзела парабляе?

                — Сам бог,

                Далібог,

                Прачыстая маці,

                Прыйдзеце,

                Паглядзеце,

                Як хораша ў хаце!

 

Бацька круціць захоплена галавою — «Ну й ну!», глядзіць збоку на Аляксану, і ў позірку яго Федзя заўважае пяшчоту, маладую закаханасць. А наўкол і смех, і выгукі: «Вось гэта жонка!» — «За такую і выпіць не грэх!» — «А мая, толькі на парог, ужэ і крычыць: «Дыхні!». Выкрыквалі штосьці і Рыгор, і Жухалава, паблісквала залатымі зубамі і Ларыса.

Але Федзя стараўся слухаць толькі тое, што гаварыла яму сціха Аляксана:

— Даўней на вяселлі дык і песень, і плачу было. Маладая павінна была толькі крушыць вочы і жальбіцца... Ого, не дай бог засмяяцца ёй, развесяліцца! Столькі абгавораў будзе... І ні шагечку самі не ступяць ні маладыя, ні сваты, ні шафіркі. Усё песня за ручку вяла... Як маладую ўбіраюць — песні, на дзяжу саджаюць — песні, за стол — песні, за сталом — песні. А пра маладога — як выбіраецца да маладой, як едзе, як прыязджае, як яго сустракаюць, як зводзяць разам маладых, як едуць да вянца і як ад вянца да маладога... Я табе тыдзень вясельныя буду пець і не перапяю ўсіх!

— Дзядзька, я прашу слова! Таварыш сват-тамада, да вас абрашчаюся я, друззя мае! — Рыгор не дачакаўся, калі Пятрок Іванавіч дазволіць яму гаварыць, і ўздыбіўся над сталом, з барады сыпануліся крошкі. Гардзей, мабыць, садзіў яго, бо Рыгор адсек: — Што ты ўсё тузаеш? Калі ты брат — налей лепш! — ледзь не пад нос яму падставіў шклянку, і Гардзей уліў нейкіх пяцьдзесят грамаў. Пакасіўся Рыгор на такую дозу, але нічога не сказаў.— Прашу ўсіх наліць! І вып’ем за Аляксандру Піліпаўну!

«Даўно пара!» — «Правільна, харошы тост!» — «Я хацеў, з языка ў мяне сарваў...» — «Ванька-ключнік, злой разлучнік...» — праспяваў Каляда, але падняў Лявошка перад брыгадзірам палец: «Цс-с!», і Рыгор працягваў:

— Вока ў нашага бацькі яшчэ тое. Ведаў, каго ўзяць... Можна і целявізар не купляць — і спяе, і развесяліць. Ну — гэта я так... Ты не крыўдуй, тата, мы ўсе свае... Усе дарослыя. Як той дзед у песні: «Яй-богу, далібог, не буду жаніцца!» А тады: «Калі буду жыў-здароў, ажанюся ешчэ!»

— Садзіся!.. Сказаў — ну й сядзь... Чуеш? — зноў затузаў яго за крысо пінжака Гардзей. Баяўся, каб Рыгора не занесла яшчэ далей убок.

— Ага! Дык — стоячы! За Аляксандру Піліпаўну! Да капялюначкі! — выкрыкнуў Рыгор і выпіў усё, задзёр бараду ў столь, нават папстрыкаў пальцамі ў донца, паказаў мачысе, як чысценька выпіў за яе, не пакінуў «слёз».

І ўсе загрукаталі крэсламі, заслонамі і табурэткамі, усе захацелі выпіць стоячы. І Аляксана шчасліва ўсміхалася, усім ківала — і направа, і налева, і просценька перад сабою — бабкам: «Дзякуй вам! Дзякуй!» І бацька далікатненька чокнуўся з ёю, прыгубіў чарку.

Не паспелі добра закусіць, як дзядзька Пятрок абвясціў:

— То гаварыў сын, а цяпер хай скажа зяць.

Лявошка таксама папрасіў наліць.

— У нашым кладаўшчыцкім дзеле як? Асцярожна кладзі груз на вагі, каб не звіхтаваць. А ўсклаў — тут жа і гіры стаўляй. Каб ураўнаважыць, значыць... Да грамулькі. Каб аднакавы на талерках груз быў, гэта калі малыя вагі... Дык мне здаецца, што будзе справядліва, калі мы асобна вып’ем і за Івана Іванавіча. Паглядзіце на яго... Малады? Малады...— сам сабе адказаў Лявошка (Каляда тут жа падтрымаў яго: «Правільна, цёзка, кажаш!»).— Прыгожы? Прыгожы!..— і ўжо многія галасы пацвердзілі: «...гожы!» — А пра тое, што ён чалавек справядлівы, сумленны, ціхі,— і гаварыць не прыходзіцца. Я кажу гэта ад душы — нацяжак і грама няма...

— Добрая пара, хай жывуць шчаслівыя...— падтрымала яго ціха баба Кацярына і ўздыхнула, а Пахвалёны згодна паківаў, пакашляў, паўсміхаўся. Федзя ўлавіў усё-такі: цётка раўнавала Аляксану да сваёй сястры нябожчыцы Сарафіны. Хай сабе жыццё ёсць жыццё, хай сабе прайшло ўжо колькі гадоў пасля Сарафінінай смерці, але ж... Але ж!

— Дык я кажу лічна ад сябе: дай бог кожнаму такога цесця! За ваша здароўе! — пацягнуўся да бацькі чокнуцца Лявошка.

— Ага... без усякага-якага падхалімажу...— падаў шклянку да бацькі і Рыгор, на Лявошку не глядзеў, хоць і шпурнуў у яго агарод камянюку.

Зноў нічым не выдаў сябе бацька. Усім усміхаўся вачыма, ніводзін жаўлак не тузануўся на яго шчацэ.

 

Выйшла маці

Зяця прымаці,—

 

зацягнула Дар’я. І бабулі тут жа падладзілі свае галасы:

 

Ды не так прымаці,

Як выглядаці-і-і...

Ці весела п’яны,

Ці хораша ўбраны,

Ці не жаль дзіцяці

За яго аддаці-і-і-і...

 

Аляксана пачакала, пакуль бабкі даспяваюць, пачакала, пакуль усе госці вып’юць за бацьку, і падняла чарку, нібы паглядзела праз яе на святло:

 

Сюды-туды пахіліла,

Сама сябе пахваліла:

«Ой, я добрага роду,

П’ю гарэлачку, як воду,

Завярнуўшыся ў куток,

Па тры чарачкі ў раток.

Ой ты, чарка-пакатуха,

Не йдзі ў голаў,

А йдзі ў бруха!»

 

З нейкай ліхасцю выпіла, устрасянула чаркаю і даспявала :

 

І стучыць, і гручыць,

Па жылачках ідучы!

 

Воплескі, шум, смех... Жухалава паспрабавала была дацягнуцца да Аляксаны, каб пацалаваць яе, але не дацягнулася і толькі пастукалася з Аляксанінаю чаркаю, хоць і пустою ўжо. «Дык гэта ж «Чарачка»! Знакамітая на ўсю Беларусь «Чарачка», яе ж шырмаўцы, Дзяржаўная капэла спявае. Але ў Аляксаны свой варыянт! Яшчэ адзін варыянт! А колькі ўсіх?!» — Федзя паспеў усё запісаць, захоплена глядзеў на Аляксану і бачыў, што з другога боку з яшчэ большым захапленнем і цікавасцю, нават з гонарам, нібы сам толькі што адкрыў для сябе Аляксану, глядзеў бацька.

Тым часам на правым фланзе адбылася нейкая заварушка, Федзя не заўважыў, калі выбралася з-за стала Дар’я, калі прашмыгнула на кухню. І толькі як пацягнула з печы гармонік (галасы рыпнулі-енкнулі), як з’явілася ў дзвярах ды расцягнула яго на ўсе грудзі, за сталамі як што абвалілася: ахнулі, загрукаталі мэбляю, завыкрыквалі: «Ай ды цётка! І калі яна прытарабаніла музыку?» — «Правільна! Паскачыце трохі, а то жлукцяць — як з прывязі пазрываліся...» — «Ага, дабраліся! П’юць і п’юць...» — «Цётко-о!!! «Круцёлку» рэж!» Але Дар’я прыцішыла гук і рыпала аднатонна — адно калена, жвавенька азірала ўсіх, нібы чакала больш пэўнай каманды.

— Свінні ў рэпе, свінні ў рэпе...— не ўтрываў Рыгор.

Дар’я сыпнула гарохам пераборы.

— Пусціце, бо кончуся! — завертухаўся каля Федзі, працягнуў да Дар’і рукі дзядзька Пятрок і выкрыкнуў хрыпата:

 

Апанас

Валы пас,

Кацярына гусі,

Нарабілі граху,

Пачыналі з бусі!

 

І ўсе пачалі ўставаць перад Пятром — Лявошка, Каляда, Лёня, Генадзь, Расолька. Але Зося, Пятрова жонка, накрычала:

— Сядзь, шалапут стары! Не бунтуй людзей...

І Настаса з’явілася з кухні з новымі талеркамі ў руках, нарабіла сваркі:

— Што гэта робіцца?! Сядзеце, яшчэ рана пярэдых рабіць! Дзядзька Пятрок, супакойцеся, а то ногі звяжам... Цётка Дар’я, і вы яшчэ сядайце!

— Праўда, праўда, галоўнае — закусіць добра! — падтрымала яе Жухалава.— Насцечка, давай сюды свае прысмакі!

І ўсе аціхлі, паселі, пачалі налягаць на закускі, а Дар'я, сунуўшы гармонік недзе пад стол, прыладкавалася на сваё месца з краю. Елі, частавалі адзін аднаго, перадавалі і другім тое, што самому прыйшлося да ўпадобы. «Любата, як кісель ёсць. І жаваць не трэба...» — «Ага, няма Аўдоткі на яго».— «А мёд які харошы».— «Ты рыбку пакаштуй — карасікі сало-о-одзенькія!» — «У Хітруна бралі, спецыяльна ім на вяселле налавілі...» — «Яблыкі ў калгасе на корані закупілі... Са Слуцка...» — «Не са Слуцка, так аднекуль,— паправіў Каляда Лявошку.— Прыехалі, самі ўраджай ацанілі, самі і сабіраць будуць. Кажу Дзеньдобраму — хай, мы не пратрацім, а яшчэ й выйграем... Трыццаць тысяч пералічыла тая арганізацыя калгасу...» — «А калхозніцкія і сёлета каровам пааддавалі б, каб не град цвет абкалаціў». Каляда: «Мая дачка з Мінска пісала: зімою па рублю, па паўтара яблыкі ў магазіне! Ты чуў такое?»

Федзя паклаў ззаду на падаконнік кніжку і ручку, слухаў размовы, закусваў сам, бо дасюль было не да гэтага. Аляксана моўчкі, сцеражліва засцілала бацьку калені ручніком. Рыгор сядзеў, сумна і крыху асалавела паставіўшы ў адну кропку вочы. На адтапыранай губе прылеплена непрыпаленая цыгарэта. Гардзей быў заняты шапатліваю размоваю з Ларысаю, да іх раз-пораз нахіляліся Сяргей і Наташа. Але маладзейшыя больш перамаўляліся паміж сабою. Тым часам Настаса з Дар’яю некалькі разоў завінуліся на кухню і назад, прынеслі і прыладкавалі на сталах талеркі і міскі з цёплымі, ажно пара курылася, катлетамі. Перад бацькам і Аляксанаю не было дзе на стале і нажа прасунуць, але Настаса паставіла міску на краечкі суседніх талерак — у два паверхі. Схапілі і некалькі пустых і напалову пустых бутэлек, замянілі на поўныя. «Дзесяць... Трынаццаць... Шаснаццаць...» — лічыў сам сабе закускі Федзя — і збіўся: з-за бутэлек, з-за наваленых кучамі яблык, пячэння, пернікаў, цукерак не відаць былі талеркі. «Дзе мастакі? Чаму такога нацюрморта не намалююць? Вясковае застолле апошняй чвэрці дваццатага стагоддзя».

Групкі і групачкі, у кожнай свая размова і свае, сепаратныя тосты. Дзядзька Пятрок крычаў сыну Генадзю: «Многа, ты кажаш? Па рублю за тону — многа?! А ты ведаеш, па колькі камбайнеры працуюць? А ты ведаеш, што на іх плячах усё жніво, нідзе ні коска не зазвоніць, ні сярпок не паскача? Жняяркі — і то не знойдзеш, каб дзе ў музей загнаць!»

 

За сялом ды за парканам

Жоўценькі да рамон цвіце-е-е...—

 

раптам зацягнула цётка Дар’я і навалілася на бабулек:

— Што ж вы, капэла, маўчыцё? Языкі пакаўталі?

Федзя выхапіў з-за спіны запісную кніжку і ручку...

 

Там Ванечка

Да каня пасе,

З сямі шаўкоў

Да канчук пляце-е-е-е...

Аляксаначка да ваду нясе,

Ён яе ўсё зачэпвае-е...

— Не чапай мяне, маладое,

Не разлівай вады дарагое.

Я ў мамачкі незабаўначка,

Куды пайду — не забаўлюся,

З кім стану — не зажуплюся-я-я...

 

Наганялі сумоты бабкі, і Рыгор «паехаў упоперак», выкрыкнуў:

 

Дайце ножык! Дайце вілку!

Я зарэжу сваю мілку!

 

Адразу выбух гаму і рогату, сыплюцца каментарыі. Пятрок тут жа заводзіць:

 

А дзед бабу разуваў,

Разуваў, разуваў.

 

«Во-о!!!» — дружна выдыхнулі ўсе. Былі ўжо застольнікі пад такім градусам, што не зважалі на Наташыны і Сашавы вушы. Амаль на кожным вясковым вяселлі наступае час, калі пачынаюць спяваць такое: трохі саромна-скаромнае, трохі бурліва-гуллівае і ў той жа час цнатлівае. Нідзе не пераступаецца тая мяжа, за якою пачынаецца брыда і бруд. І Федзя спяваў з усімі, начыста забыў пра пісаніну:

 

— А што, баба, там за звер,

Там за звер, там за звер?

Я баюся, каб не з’еў!

Каб не з’еў, каб не з’еў!

— Гэта птушка верабей,

Верабей, верабей!

А ты, дзедка, не рабей,

Не рабей, не рабей!

Ён не скача, не пяе,

Не пяе, не пяе,

А спакою не дае,

Не дае, не дае!

 

Бабкі нават у ладкі прыплясквалі, і самы раз было паскакаць, пакачарыжыцца. Дар’я вывалакла з-пад стала свой гармонік, ён енкнуў, нібы шчанюка падымалі за вуха. І ўрэзала стоячы, расцягваючы гармонік над сталом:

 

Шавец-мудрэц,

Сеў на паліцы,

Шые боты, рукавіцы...

 

— А-а-а... ах!! — пляснуў дзядзька Пятрок рукамі над галавою і каўзануўся пад стол. Міг — і галава яго зусім знікла... Пад сталом стукат, валтузня і раптам віск, курынае бабскае кудахтанне. Затрэсліся бабкі разам з заслонам... Віск перайшоў у верашчанне — быццам іх рэжуць, быццам яны канчаюцца: Пятрок — пэўна ж, каб падурачыцца! — трапіў галавою сваёй Зосі пад спадніцу і гэтак спрабаваў устаць. Адзін канец заслона падняўся, бабкі ссыпаліся з яго і — хто куды. Аднак Зося ўчапілася ў заслон і таўчэ сухім кулачком Пятру ў карак. А Дар’я выбралася ўжо з-за стала, напявае:

 

Што заробіць, то прап’е,

Прыйдзе ўдому, жонку б’е.

Жонка плача, лямантуе:

«Хто мне дзеткі пагадуе?!»

«Я й сам пагадую,

Вазьму жонку маладую...»

 

І вось Пятрок ужо вылузаўся, ён на «пятачку» між сталамі, прыплясквае рукамі, ляпае па грудзях, па сцёгнах, па абцасах. І не яго Зося з ім, а Марыля Каляда: круціцца тоўстаю ручайкаю-верацяном, а шырокая спадніца раздзімаецца, як звон. Чорная спадніца, не андарак каляровы — зазначыў Федзя і вельмі ж пашкадаваў, што, мабыць, няма ў Марылі такога. А якое ж было б хараство! «Трох-рох, то-ро-рох!» — пагруквае абцасамі Пятрок, і не скажаш, што яму пад семдзесят.

Мужчыны, што засталіся сядзець, пацягнулі стол разам з усімі бутэлькамі і едзівам на сябе, другія саўганулі заслон па падлозе на кухню — і «пятачок» намнога пабольшаў. Можна ўжо круціцца дзвюм парам, і Жухалава як не вынесла перад сабою Сяргея: аднекваўся ён і саромеўся. А потым стаў вырабляць нагамі бугі-вугі, выгінацца так і там, дзе, здаецца, зроду ў чалавека не было суставаў. Жухалава лёгка часціла абцасамі, адступала перад ім, расставіўшы рукі.

Калядова Марыля змаглася: «Няма духу! Вокны паадчыняйце!..» Уцякла ў кухню, а адтуль выштурхнула бабу Грыпу — сухенькую, мо ў два разы меншую за Жухалаву. Заатэхніца тут жа злавіла яе за ручку, уцягнула ў танец. Пятрок паспрабаваў прысесці, пайсці ўпрысядку, але не ўтрываў — гэпнуў на калені. І не ўставаў ужо, нагінаўся сюды-туды, круціў тулавам, пляскаў далонямі па падлозе.

— Рукі адтапчу! Беражысь! — пайшла кругамі вакол яго Жухалава, цягла за сабою Грыпу:

 

Ты ўжо дзед, ты ўжо дзед,

А я хоць і бабка,

Кармі мяне пірагамі,

Яшчэ буду сладка!

 

Дар’я непрыкметна мяняла, вар’іравала мелодыю, і гэта чуйна ўспрымалі танцоры. Нават баба Грыпа кінула прыпеўку:

 

Жонка мужа шкадавала,

На папары навязала.

«Еш, мужу, папарніцу,

Пі вадзіцу-лугавіцу!»

 

Сяргей убачыў, што Жухалава на яго забыла, і шмыгнуў на кухню да Сашы і Наташы. Жухалава тым часам падчапіла пад руку Пятра, закруцілася з ім. «Ух-ха! Ух-ха-ха!» — Пятрок дурачыўся, спрабаваў падцяць, падкурчыць ногі, каб трохі праляцець вакол Жухалавай, як на «гіганцкіх кроках» вакол слупа.

Рыгор прачнуўся, выкрыкнуў з-за стала:

 

Ах, зімачка,

Ах, марозлівая,

Ах, цешча мая,

Ах карослівая!

 

Жухалава пусціла Пятра жывога, імгненна прысела і — р-раз! Віскнула баба Грыпа і ўзляцела пад столь, апынулася ў Жухалавай на плячы, угнула галаву, каб не стукнуцца. Хісталася трохражковая люстра. «Асцярожна!» — не ўтрывала Аляксана, хоць дасюль глядзела, што робіцца на «пятачку», са шчаслівай усмешкай. Бацька, нібы захоўваў этыкет на дыпламатычным прыёме, сядзеў чынна і амаль строга. Жухалава крыху пакружылася з Грыпай і спусціла яе на дол. Пагнала, памяла перад сабою ўсіх бабак на двор, Дар'ю таксама.

Мужчыны дружна ўздыхнулі, пасунулі назад ад сябе сталы, ніводная пляшка не ўпала, пачалі вылазіць для перадышкі. «Ну й Жухалава! Ну й бабішча!» — «Тысяча і адна ноч!» — «Пападзіся такой — бедны будзеш...» — «Дзіва што ніхто не асмельваецца жаніцца на ёй»,— круцілі галовамі, параготвалі.

Устаў Гардзей, падняў за локці Рыгора — пайшлі наўкруга сталоў. «Хадзем, падыхаем...» — сказаў бацька да Аляксаны, і яны таксама паўставалі. А гармонік ужо чуўся з двара, там гуляць было свабадней.

Калі выйшаў на ганак Федзя, на двары тапталася некалькі пар, у тым ліку і Гардзей з Ларысай. А Дар’я, паклаўшы вуха на гармонік, падпявала:

 

Ад чаго я сохну,

Ад чаго я вяну,

Прыйдзе вечарочак,

На каго я гляну?

На мілога хату,

На мілога хату,

І адразу ўспомню

Пра любоў пракляту...

 

З сянец магутна вырывалася іншае, там стаялі Лявошка і Каляда, паклаўшы рукі адзін аднаму на плечы, нібы сабраліся ў танец, і хораша выводзілі на два галасы:

 

Едзем, Галя, з намі,

З намі, казакамі,

Лепей табе будзе,

Як у роднай мамы-ы-ы...

 

З вуліцы ўподбежку ішоў Рыгораў Саша. У адной руцэ трымаў чамаданчык-прайгравальнік, пад другою — каробку з пласцінкамі, Федзя даў яму дарогу, і ён шмыгнуў у сенцы, за ім — Сяргей і Наташа.

«А дзе ж Рыгор?» — падумаў Федзя і тут жа ўбачыў, што Рыгор ідзе з-за хлява. Ступае няроўна, падаецца то ўправа-ўправа, то ўлева, калматы, растрэпаны, штосьці мармыча. А тут і гармонік сціх, і Федзя пачуў:

 

Я вернусь домой

На рассвете дня,

Напою жену,

Обниму коня-я...

 

Ад змрочнага выгляду Рыгора рабілася не па сабе. «Пагаварыць з ім трэба... Абавязкова пагаварыць... І Гардзею скажу, каб пагаварыў...» — Федзя пачуваўся стомленым, хацелася прылегчы. Але ведаў, што да ляжання справа не скора дойдзе. Яшчэ не раз будуць садзіцца за стол, не раз вылазіць, каб паскакаць, патаптацца, і з кожным разам яшчэ больш агрузлыя ад яды, усё менш будуць піць і есці, хоць бацька з мачыхаю і Настаса будуць прыганяць і наставаць, гаварыць, што на сталах як стаяла ўсё, так і стаіць. І доўга яшчэ будуць спяваць — да змогі: «Зялёную вішню» і «Зялёны дубочак» — Ганіну песню, «Ці я ў полі не каліна была» і «Ці ўсе лугі пакошаны», «Як сарву я ружу-кветку» і «Пасылала баба дзеда ў луг па каліну», і пра тое, як «Баба Ева, дзед Тамаш паехалі на кірмаш», і абавязкова разудалую «Ад панядзелка да панядзелка смачна п’ецца нам гарэлка». Але ж гэта вядомыя песні... Вядомыя! Хіба мо Аляксана наспявае чаго забытага. «Згарбузаваць бы з гэтых бабак і жанчын які гурт... І толькі б абрадавыя, толькі б старажытныя спяваць, якіх ніхто не ведае... Стварыць фальклорны запаведнічак... У людзей жа ёсць не толькі архітэктурна-этнаграфічныя запаведнікі, але і такія вось, фальклорныя... Выступаюць перад наведвальнікамі ў музеях-запаведніках... Якая частка народнага жыцця, народнага мастацтва знікае!»

«Хаця б не надумаўся дзядзька Пятрок «дзяліць каравай» — тортаў жа нанеслі многа... Што я тады палажу на талерку? Выскачыў як Піліп з канапель, у кішэнях вецер свішча...»

«Смешны Пятрок... На радзіны да Настасы прыязджаў — з ног ужо валіўся ад скокаў, а ўсё — цялёп, цялёп! Баба Зося апранае яго, а ён: «Ты зашпільвай, а я яшчэ трошкі паскачу: «Гоп-гоп, таўкачыкі сем год валяліся, пакуль ступы даждаліся...»

На ганак выходзяць бацька з Аляксанаю

— Просім, госцікі, зноў за стол...

А Дар’я нібы не чуе іх, іграе і выспеўвае:

 

Падыспанец — харошанькі танец,

Яго отчань лягко танцаваць,

Раз суда, два суда,

Пірвярнуцца,

І абратна туда і суда...

 

 

Частка другая. БЕЛЫ КАМЕНЬ

 

Хор

— Пасуньцеса... Парассядаліся, народныя засядацелі.

— Не вельма і ты выпетрала. Не ўшчыпнуць — тугая.

— Кажуць, ад мучнога і крухмальнага вельмі грубееш. Усё на жываце адкладваецца.

— Дзяўкі! А бачылі, якая Аляксана гладкая стала? За які месяц лою нарасло...

— Выгоддзя дачакаласа...

— Ха! А якія ў яе тут клопаты? Толькі саміх сябе глядзець.

— Ну але-ле... Абое ж на пенсіі, у калгас на работу не ходзяць...

— А я, на месцы Каляды будучы, хоць лёну дала б ірваць. А то во — рукі пагнула ў крук. А церабілкі не ідуць, усё павіло, пакруціла ў трубы.

— Дзяўкі! Кажуць, Аляксана так выспеўвала ды вытанцоўвала на вяселлі — без стыда, без сарама.

— Х-ха! А чаго ёй вельмі стыдацца, чаго не радавацца. Прыйшла на ўсё гатовенькае.

— Бож-жа, твая воля... Яна спявае, а Федзя запісвае ў блакноцік. Ціятр, а не вяселле!

— Дзяўкі, якое там вяселле! Так — вечарынка...

— А я чула, і ў Буславічах яе спецыяльна на вяселлі просяць, каб песні пяяла. Яна ўвесь стары абрад вясельны ведае.

— З Аляксанінага боку мала было. Толькі цётка і сын. А то ўсё Ясева срадство.

— Кажуць, і Жухалава на Дзеньдобрага ласа паглядвае. Скруціцца мужык...

— У яго ж у Слуцку жонка, унукаў няньчыць. А ў Дуброву кацігарычаскі не паехала.

— Хай сядзіць. Даседзіцца! От пабачыце: не рада будзе, што аднаго пусціла ў сяло.

— Дзяўкі! А добра, што Ясь з Аляксанаю сышліса. Якое я дабро бачыла, што век удавою звекавала?

— Рыгор з Маняю быў ці з Волькаю?

— Адзін. І Сашка быў...

— Ха-ха! Узяў бы адну за адну руку, другую за другую — і прывёў...

— Ну! Дзве жонкі чалавек мае.

— Дзяўкі! Я чула ў целявізары, што гарэмы ёсць. А ў аднаго султана сто жонак было.

— Ат, што ў царыцы, то і ў кожнай маладзіцы.

— Божухна, твая воля... То колькі ж у таго султана было дзяцей?

— Больш за трыста!

— А каб ён апух!

— Беспрацоўны. У яго ж ніякай другое работы не было.

— От гэта сямейка! Пракармі, адзень...

— А хіба ў яго мала срэстваў? Султан жа... Ды ён і не гадаваў іх — мамкі, нянькі.

— Ха! От бы Рыгора пусціць у той гарэм...

— Ха-ха-ха! Паразбягаліся б — за год султан іх не павыпорваў бы.

— Ну! Такую бараду адгадаваў... Чорная, але як абынела ўсё роўна.

— Дзяўкі! Казалі, Сашка Рыгора з вяселля вёў. Але ж і п’яны быў — што гразь... Сашка хацеў яго дадому завесці, а ён — у хамут! П’яны-п’яны, а сабраражае... І плача — як бабёр!

— Не прыдумляйце! Наадвараты: не плакаў, а частушкі брыдкія пеў і лаяўся на чым свет стаіць.

— Баба, а на чым свет стаіць?

— Сама ўжэ баба, а не ведаеш дасюль? На любві!.. Не на трох кітах, брэшуць тыя папы. Рушыцца каханне — і ўсё няміла, усё гіне. Чалавек тады не чалавек...

— Гэта не Рыгор плакаў, а Саша.

— То куды ж ён пайшоў?

— Куды! Да Волькі!

— Божа, твая воля... І п’яным не ўмее быць, а дурны.

— Кажуць, Сашка ў вучылішча механізацыі збіраецца. На механізатара будзе вучыцца.

— То скора свой хлеб мецьме.

— Маня змаглася ўжо... Адна, а дзяцей чэцвера.

— Хай бы хоць аляменты адсудзіла, і то б лягчэй было.

— Сашка худы-худы — як дубец... А высозны, скора і Рыгора перагоніць.

— Манька, трасца тваёй... Павазі гэтага крыксу, не чуеш, што плача?

— Ты ўсё яшчэ калышаш свайго? Ён жа не маладзенец.

— Прывык, бэйбус гэты... Манька, а калі не хоча спаць — дай апельсінавую дольку. Хай пасусліць...

— А я не люблю мараканскіх апельсінаў. Дачка прывозіла... Гіджуся! Ікраз як з кроўю ўсярэдзіне.

— Ага! Як курыца наседзела.

— Чаго я хацела сказаць... Калі гэта ў нас маладзік наставаў?

— Учора, здаецца...

— Гэта ж гуркоў трохі навыбірала...

— А я абы калі салю.

— Э — не кажы, маладзіца... Маладзіком пакладзеш, то і храбусткія будуць, і цвёрдзенькія. Маці мая вельма гэта саблюдала. А от лес сячы ці сталярку якую рабіць — сходнімі днямі. Зробіш, скажам, што трэцім тыднем — шашаль паесць. А вокны нельга маладзіком рабіць. Пачарнеюць, будуць мокрыя і мокрыя...

— Аўдотка добра гэтыя штукі ведае.

— Чаго я хацела сказаць... Дак Ясь што — у сельсавет хадзіў з Аляксанаю?

— Не, мо яшчэ пойдзе.

— От будзе ўдар Рыгору! Вельмі ж не хоча ён, каб Ясь распісваўса.

— Але-ле... І чаго ён так уз’еўса на бацьку? На вяселлі ўсё сыкаў, падколваў і яго, і Аляксану.

— А ты што — няграматная? Калі распісаныя будуць, то і хата, і што ў хаце, і каля хаты ёй адыдзе.

— Ніхто не ведае, дзе чыя смерць ходзіць. Мо яшчэ Аляксана хутчэй спражэцца.

— Гэта Федзя ў іх бяздомны, нічога не мае. Скарэй бы Федзю гэта балела.

— А ты ведаеш, што ў яго на мыслі?

— Дзяўкі! А Рыгор хіба не бяздомны? Ад зямлі адарваўса і неба не дастаў.

— Неба! Хіба ён касманаўт які?

— Чаго я хацела сказаць... Арбітацелі тыя яшчэ на «Салюце»?

— Яшчэ! Мо тры месяцы ўжэ!

— Дзяўкі! От жа дзіва: я бачыла ў целявізары, як чокаліса цюбікамі... Кроплі павыскоквалі, плаваюць шарыкі. А адзін касманаўт, смяшлівы такі, ловіць іх ротам.

— Ага! Развялоса ўжэ і беларусаў у космасе.

— Волька прыняла Рыгора ў сваю хату, то будуць і жыць.

— Парахня, а не хата. Апанас таму і баіцца раскідваць: не будзе чаго і ў кучу згрэбаць.

— Слабы, кажуць, Апанас стаў... Каменскі ходзіць уколы ад сэрца рабіць.

— Дзіва што забаліць сэрца: такога Волька натварыла!

— Апанас, зборлівы такі, і на новую хату не сабраў? Дый у Волькі ж таксама грошы ёсць, столькі гадоў на кароўніку, на пастаяннай рабоце.

— Лёгка ў чужой кішэні лічыць...

— Дзяўкі! Волька казала: хоць сёння магу каменку ставіць. Але нашто яна, кажа, мне адной?

— Не пляшчы, нічога такога яна не казала.

— То ўжо ж не адна!

— Ну але-ле... На дзве сям’і Рыгор жыве.

— Ішлі дзеўкі чарадою, нашлі Грышу з барадою. Селі на пясочку, дзеляць па кусочку. Каму волас, каму два...

— Ха-ха-ха!

— А хай ты згары... Ажно слёзы з вачэй пырскаюць.

— Маня тожа, кажу, дурная... Падала б скарэй на суд, то хоць бы аляменты ішлі.

— На месцы Рыгора, то я першая падала б. Усядно жызні з Маняю не будзе.

— Дзяўкі! А Маня і праўда як ненармальная стала: учарнела ўся, ходзіць, як цень. Гляджу — ідзе ўчора на кароўнік, укруцілася цёплаю хусткаю і мармыча нешта, мармыча. Павіталаса я, а яна быдта і не чула.

— І дзяцей не глядзіць... Як беспрытульныя бадзяюцца.

— Марфа меншую пасе, Таньку... А тыя самі.

— Бож-жа, твая воля... Як на звод, на пагібель ідзе!

— Гэтаму Рыгору трэба даваць-даваць, паслухаць, што дыхае — ды яшчэ даць.

— Сэрца, як у ваўкалака, валаснёю зарасло.

— Жарабец гэты... Яму толькі адно на вуме.

— Ой, не кажэце... У іх так хораша ўсё з Волькаю. Паштальёнка казала, такія пісьмы Вольцы слаў з Сочы, такія пісьмы! А Мані — ні адненькага...

— То што яна — мо чытала тыя пісьмы?

— А чэрці яе ведаюць. Ад яе ўсяго можна чакаць.

— За гэта судзіць могуць, калі нос у чужыя пісьмы будзе соўгаць...

— Чаго я хацела сказаць...

— Манька, не цягай ката за хвост! Сапсуеш, гадзіць абы-дзе будзе... Ты чуеш?! От, трасца тваёй... Хоць у лоб стрэль!

— А-а, цяперашнія дзеці... да трох не гавары. Хацела раз свайго лупцануць, злавіла за руку. А ён: «Мамачка, паглядзі на каляндар!» — «А чаго я там,— кажу,— не бачыла?» — «Сёння Дзень абароны дзяцей!» Падышла, гляджу, як каза: праўда! А ён, рыштанюга, шморг — уцёк з хаты.

— Чаго я хацела сказаць... Мо хто да Аўдоткі хадзеў? Яе ж Гардзей у бальніцу завёз.

— Але-ле... Як яна там? Кажуць, чуць не капутнула з-за тых ягад.

— Сорамна! Дзяўкі,— дальбог, сорамна! Давайце ў сераду з’ездзім, адведаем. У сераду пускаюць.

— Яна казала: калі ніхто не асмеліцца першы хаваць на новых могілках, то мяне пахавайце,

— От, чалавек... І пасля смерці хоча, каб дабро людзям зрабіць.

— А калі ў каго ўвесь род на старых? І бацькі там? То як на радаўніцу хадзіць — і туды, і сюды?

— Божа, твая воля... Ну як гэта хаваць на новых? Іх жа трэба асвяціць. Прывезці бацюшку са Слуцка і асвяціць! Гэта ж вам не конскія могілкі.

— Харошэ месца на новыя выбралі... Узгорачак... І абгароджана хорашэ, плот пафарбавалі. Дзеньдобры, дзякуй яму, пастараўса.

— А мне дык усядно, дзе ляжаць. Гэ-э!

— Усядно, ды не ўсядно.

— Сыплюцца людзі, як мухі. Кажуць, цяпер рак больш косіць, чым якая хвароба.

— А во, Верын Валодзя, марак... Ад аблучэння.

— Але-ле, мілыя... Ніхто раней і не чуў такое хваробы,— прамянёвая...

— Што вы яго хаваеце раней часу? Яшчэ мо дасць бог...

— Ніхто не хавае. Але, кажуць, у яго ўся кроў белая зрабіласа. Веру і Кандрата чаго, думаеце, урачы выпатрабавалі? Забіраць яго, бо спасу ніякага няма.

— Але-ле... Як быў яшчэ іх Валодзя пры памяці, піша: «Мамачка, міленькая... Я ўжо не ваш, не ваш».

— Дзяўкі! Патап тожа пры смерці... Я Галю сустрэла, яна да мацеры прыязджала... Ад аперацыі адказаўса, сваёю, кажа, смерцю памру...

— І Аміля ж Патапава зусім слабая, з хаты не выходзіць.

— Лётае Галя то ў больніцу, то сюды са Слуцка...

— Пакідалі бацькоў адных, дагледзець нават няма каму. Сенька іх свішча недзе на тры каўшы пуху!

— Оха-ха... Божа, твая воля... Са смерцю не пажартуеш, не скажаш, ат, я перадумаў, пачакай.

— А я дык не раз жартавала. Пішу-пішу зяцю, не даклічуса, а тады раз — целяграму: «Цешча пры смерці». Дык яго і пусцяць, прылятае. Паробіць мне ўсё, што трэба, а я яму і каўбасак, і сырчыкаў сушаных, і кампоту. Хе-хе...

— Старасць не радасць... От раве і раве ў галаве, як трактар. І прамыванне ў вушах доктар рабіў — не памагае.

— Дзяўкі! А слухайце, што мне Каменскі вычварыў... Вушы не чуюць, а ён у нос капель напісаў. Ну, ці бачылі такое?! Ай жа дурань... Дак я капнула разоў два дый годзе сказала.

— А ў мяне дак сэрца гудзе. Дальбог! Знутры чую — гудзе-е-е...

— Чаго я хацела сказаць...

— Не, будучы Маняю, я ўсё-такі падала б на развод.

— Ну-у-у, пайшлі на трэці круг. Хіба няма пра што гаварыць? Клубніца вунь ансамбль змабілізоўвае, прыходзіла ўжэ да мяне. Ніяк не злепіць.

— Во, недапёка... Хай да Аляксаны адразу чэша. За трох спяе і паскача.

— Чаго я хацела... Ясь другі веласіпед купіў. Жаночы... Гляджу — валачэ з капярацыі.

— Удваіх будуць раскатваць!

— То хай бы ўжо «Жыгулю» якую.

— Але-ле, у яго мо і на дзве машыны стане ды яшчэ і выстанецца.

— Адкуль?! Што ў яго — залатое дно?

— А куды ім вельмі трэба ездзіць? З печы — за хлеў? То лепш ужэ на санечках. Загнуў палазы — гу-гу-у-у!

— Ха-га-га... Ох!

 

Раздзел першы

 

1

Калі Ясь прывёў на двор жаночы, па-лебядзінаму выгнуты веласіпед (рама скрозь была ўверчана бураю, у масляныя плямы папераю, а на зорачцы і ланцужку тавоту было хоць трэскаю аскрэбвай), Аляксана сустрэла Івана Іванавіча з парасяткам на руках. Твар яе ажно свяціўся ад замілаванай усмешкі. Люляла-пагушквала парася, усміхалася яму, як малому дзіцяці.

— Ты зірні, Яська, які рахманы. Япручок... Густаватае нават паліла малаком — есь! Лычык урабіў па самыя вочы, дык я памыла трохі...— Аляксана пацерла нейкаю анучкаю парасяці лыч.— Уй, мой халосанькі...— яна зрабіла губы трубачкай, нібы збіралася парася пацалаваць.— А свінка горшая, кволіцца нешта.

— Ага...— буркнуў Ясь. Не чакаў, што гэтак сустрэне яго падарунак. Прыставіў веласіпед да плота.

— То, што... мо, не дай бог, купіў? — толькі цяпер убачыла Аляксана гэты веласіпед.

— Ага. Балазе блізка было весці, не са Слуцка.

— Знарок для мяне?! — ажно спужалася яна.

— Ну! Паедзем у рыбу... Я на сваім, ты — на сваім.

— Ой, Ясічак... Ты, мабыць, звар’яцеў...— з гаркотным здзіўленнем пахітала Аляксана галавою.— Я ж нават ездзіць не ўмею на веласіпедзе! І вуды ніколі ў руках не дзяржала!

— Не велька навука. Дзень патраніруешся — і ўсё.

— Дак жа людзі засмяюць!

— Нічога, Аляксандра Піліпаўна. Па гэтым смеху будзем жывы. Я, можна сказаць...— Іван Іванавіч пачаў абдзіраць паперу з рамы.—...толькі і думаў пра гэта... Колькі гадоў! І адцурацца ад усяго з-за нейкіх парасят? Каб яны мне свет завязалі?! Падохнуць яны няхай... Шукай якіх ануч непатрэбных... Праціраць будзеш.

Штосьці ў тоне Івана Іванавіча яе затрывожыла, і яна не гаварыла больш нічога ўпоперак, борздзенька панесла парася ў хлеў. Ішла назад ужо з гатоўнасцю і згодай, гаварыла лагодна:

— Ага... Я зараз... Ото-то...

Яна раптам адчула тую мяжу, якую нельга было пераступаць у адносінах з Іванам Іванавічам, нават у гаворцы. Для яе ж чалавек стараецца, і шчыра. Што з таго, калі і не стасуецца гэта з яе планамі жыцця? Але ж відно, адразу відно, што не любіць Ясь, каб ім камандавалі, папіхалі. Не папіхач ён, не! Ёсць характар у Яся, ёсць! І калі па-добраму з ім, па згодзе, то ўсё і будзе добра, і ён не раз яшчэ паслухаецца яе... І зноў жа — хто яна яму ў хаце? Прыйшла на ўсё гатовае, не паспела нават пагрэцца. А за душою ж і капейчыны не прынесла. «Совесь трэба мець... Совесь!.. Парасяты, каб яны папруцянелі, падвялі». Прывёз Лёня парасят, двоечка, і трошачкі патрывалеў грунт пад нагамі, паджывілася яе смеласць. «Перадумаў Лёня... Пісьмо напісала, прыглашэнне — і прымчаў... Нават з парасятамі... І добрыя парасяты, не задохлікаў выбраў. Брыдка мо ад людзей стала, што гэтак матку выставіў з хаты. А я ж і не спадзявалася, што прыедзе... после той ляскатні, несусвеціцы... Чокаўся, лісавіўся: «Мамачка, мамачка... За ваша здароўечка!» Усё забыў ужэ... А я ж не забыла! Не-е...»

А ў Яся было другое ў галаве. «Бабы і ёсць бабы... Усе на адзін капыл. Ці гэта ў сяле толькі так? Сама сябе закоўвае ў ланцугі і радуецца, а потым жа і наракаць будзе: дыхнуць няма калі! Давай кароўку ёй... Ну — на кароўку... Кароўка, канешна, трэба. А тут ужэ і парасяты вішчаць... А там, глядзі, і качкі, гусі завядуцца. Зноў закруціцца зачарованае кола, вавёрчына кола. І ў старасці ні адхлання, ні прадыху не будзе... Як скора ўсё забываецца: не нацешыцца з парасят. А што сынок з хаты выпер, і не ўспомніць...»

Яны церлі-выціралі веласіпед, дралі анучы на меншыя кавалкі і зноў церлі да сухой зіхоткай яркасці. А потым Іван Іванавіч прынёс з хлява заслончык, што карову даіць, разаслаў пад плотам мех. Сеў і стаў разбіраць над мехам колы. Трэба было зняць лішнюю змазку з падшыпнікаў. Аляксана ж стаяла каля яго з гатоўнасцю, каб што падтрымаць, памагчы.

— Ясічак, каб цёмначы мне паездзіць... Напачатку толькі, каб не бачыў ніхто, як падаць буду. А тады ўжо і... Ой, а хіба ж ты выбегаеш за мною, каб падтрымаць? З такою задышкаю... Ты ж не хлопчык які...

— Нічога, нічога...

— А калі ты надумаў паехаць?

— Хоць і заўтра. Чаго цягнуць? Намерыў — удырыў.

— Я ж яшчэ не навучуся так скора! Ды трэба найці каго — так сабе не кінеш карову, парасят.

— Залыгаем карову і павядзём. Прыпнем там за хваіну... І падоім там — малачко свежае... А парасят...

І парасят можна — у мяшок і за плечы.

— Вой, Ясь... Гэта ж не смех. Трэба штосьці прыдумаць.

— Настасе можна сказаць... Дар’ю папрасіць... Хай паглядзяць.

— Лепш мо Дар’ю. З ёю неяк прасцей. А Настаса ці Рыгор... такімі вачыма на мяне глядзяць... Мне аж зябка робіцца, усядно, як голая на марозе. І людзі... лупяцца на мяне кругом!

— На тое і вочы ў людзей. Нічога, хай лупяцца — шоры не навяжаш. Дый не аблезем мы ад іх вачэй.

— А мо і самі ўправімся? Выганю карову, дам парасятам — і паедзем. А пад абед ужэ і дома будзем...

— Да ты што? Гаворыш, абы каб... Што ж гэта за рыбалка? Гэта ж адна нерватропка, а не... От паедзем так: пасля абеду, каб палавіць ды яшчэ й юшку на вячэру зварыць. І каля агню пасядзець, і паначаваць там. А раніцаю наловім свежанькае — і дадому.

— То лепш мо ў суботу... А ў нядзелю вернемся. Га?

— Не, у выхадныя не гадзіцца. Народу ў выхадныя многа.

— А стражнік нас не заловіць, не дасць пытлю?

— Наадварот. Сам стражнік квіткі прадае. На лоўлю... А можна і ў праўленні браць.

— Ясічак, а як жа... Цэленькую ноч і сядзець каля агню? Як на начлезе?

— Ну! А захочаш — і паспіш. Я мяшок спальны вазьму. Недзе ў Настасы ёсць Федзеў мяшок. З вучнямі ў паходы хадзіў... Кажа: залезеш у яго — цёпла, мякка. Як у ватнум адзіяле... І вудачкі яго недзе на вышках падаткнуты...

— А ты?

— Што я? І я... Як-небудзь... Накладу пад бок чаго, на бок. Ат, колькі тае ночы.

— О, не кажы... Халодныя ўжо ночы. І пабольшалі. Раніцаю раса, як боб. Схопіш радзікуліт ці прастрэл — папацацкаешся.

— Ну што ты ўсё мяне страшыш?

— Я не страшу, Ясічак... Ты ж не маленькі... Мне самой страшна: яшчэ якая змяя, ці жаба, ці што... залезе ў мяшок... Або на твар скокне... У мяне сэрца разарвецца, дальбог!

— А як я?

— Што — ты?

— У мяшок залезу...

— А хай цябе... Я насур’ёз, а ён смешачкі строіць... Ха-ха,— сама раптам не ўтрывала.— А што — мяшок хіба шырокі?

— Дзе там! Я і адзін не залезу... з маімі габарытамі...

Паглядзеліся вочы ў вочы і не адчулі ўжо таго напружання, што раптам пачало было ўзнікаць паміж імі. Былі ў вачах толькі гарэзнасць і захапленне адно адным.

 

2

Паехалі толькі праз два дні. Бо Аляксана ўпоцемку, не падключаючы фару, зырнулася ў слуп, і атрымалася такая васьмёрка, што сам Ясь не мог даць ніякай рады вобаду. Давялося несці кола ў майстэрню да Русака, а потым яшчэ і дома доўга рэгуляваў, падкручваючы то адну, то другую спіцу.

«Абнавіла пакупку, што й казаць»,— перажывала Аляксана. Добра, што хоць нос не расквасіла: стукнулася плячом, абадрала калена... І толькі потым, калі Ясь хваліў яе за поспехі, прызналася: садзілася колісь яна на веласіпед. Толькі даўно гэта было — аж да вайны. Хлопцы буславіцкія садзілі, спрабавалі нават ухаджваць за ёю — была не то ўдава, не то пакінька.

У мужчыне сядзіць хлапчук да глыбокай старасці. Як не ўтаймоўвае ён яго, а не-не дый вырвецца на сваволю...

Толькі вывелі ўзмежкам веласіпеды на гравейку, каб не ехаць сялом, не свяціць лішне вачыма, як Іван Іванавіч пачаў «паказваць клас». То націскаў на ўсе педалі, крычаў — «Даганяй!»; то выпісваў вакол Аляксаны кругі, і сустрэчныя машыны нецярпліва піпікалі; то першы ўзбіраўся на горку, хоць і быў яго веласіпед вельмі загружаны, ляцеў адтуль насустрач: «Банза-а-ай!» І ніяк не верылася Аляксане, што гэта ён — высокі і грузны Іван Іванавіч. Ніяк не пасавалі гэтыя выбрыкі ні да яго камплекцыі, ні да самавітага і стрыманага характару. Але вішчала — не так ад страху, як ад жадання падыграць яму, скіроўвала свой самакат — каб жа не сутыкнуцца! — у кювет. І ахкала там, ускрыквала: «Здзяцінеў чалавек! Дальбог, здзяцінеў!» Пакуль выбіралася зноў на дарогу, паддавала-штурхалася нагою аб зямлю, каб сесці, Іван Іванавіч ужо цяжка браўся на горку, каб дагнаць яе. Чула — сапе, як загнаны, бачыла — счырванеў, што бурак-рэпка.

— Ну — заспакойся ўжо... Ну — людзі ж кругом, Ясічак! — і ўмаляла яго, і смяялася праз слёзы.

— Дзе? А-а, няма нікога...— але ўсё-такі азіраўся налева, у калгасны сад, дзе нікога не было, і направа — на калгасніцкія агароды, дзе сям-там тырчалі спіны бабуль.

— Не беражэш ты сябе... Дыхаеш, во... як мех кавальскі,— не пераставала ўшчуваць Аляксана. Сама яна круціла роўна і старанна, і хоць руль віхляў трохі ўкосікі, ехала добра. У Івана Іванавіча на багажніку быў вялікі скрутак пасцелі (акрамя спальнага мяшка яшчэ і дзве коўдры), на спіне — рэчавы мяшок з кішэнькамі на баках, да рамы быў прывязаны кароткі, але тоўсты пучок вудаў. У Аляксаны ж на багажніку была прытарочана толькі сумка з харчамі.

— Давай рамец на руль мне... Во сюды...— шкадавала Аляксана Яся.— На чорта, каб гнёў плечы.

— Я ж і сам магу... на руль... Але так зручней.

Нейкі час круцілі ўпобачкі, і Аляксана кідала кароткія позіркі на перадзаходняе сонца — усё яшчэ прыгравала яно, то на Яся, то на сцежку, што слалася пад пярэдняе кола. Зазначала сабе, як цяжка наступае на педалі Іван Іванавіч («Ач, а яшчэ падбрыкваў, як малады жарэбчык...»), як блішчыць ад поту яго нібы набраклы, з рубцамі жыл на лобе, твар. А звярнулі на «стаўбавую» дарогу, Ясь паехаў паперадзе. Аляксане не адстаць было лёгка, магла нават апярэдзіць, хай бы ён даганяў, але шкадавала старога. Ехаць ззаду, па следзе, было цяжэй — не бачыш сцежкі далёка ўперад, горш віхляе веласіпед, яго так і цягне або ў каляіну, або на які камень. За Капуснікамі, забалочаным логам, пайшлі ўжо Хітруновы палеткі. Справа збягала па схілах пагоркаў жыта, злева — пшаніца. Ад збажыны дыхала густою і прэснаю гарачынёю, нібы з печы, суха шамацелі ўгнутыя долу каласы, чычыкалі з усіх бакоў, пырскалі з-пад веласіпедаў конікі. Часам з ветрам здалёк даносіла гул-рокат матораў: у пасевы заглыбіліся, ледзь чырванелі вярхі кабін, два камбайны.

— Бач... Хітрун і ёсць Хітрун... Ваўсю жне ўжо...— прагаварыў Іван Іванавіч.

— Пясочак у іх... На пуку, во там, сатлела ажно.

Потым была і палявая дарога, і грэбля, пясок; вялі веласіпеды ў руках. Палеткі збажыны засталіся ззаду, у вочы бліснула доўгая вадзяная гладзь. Справа на нешырокім лужку перад возерам убачылі два матацыклы. Тырчалі ў вадзе, пазалазілі мо метраў на дзесяць ад сухога два мужчыны і хлапчук. Пасярод возера ўзмахваў вудамі з гумавай лодкі яшчэ адзін мужчына ў саламяным капелюшы. На сярэдзіне грэблі, дзе быў шлюз-застаўка, сядзеў пад адхонам хлапчук — на іх нават не глянуў. Па той бок возера, на ўзлеску, куды яны і кіравалі, было пуста.

— Ну во... Бач, якая харашыня...— з цяжкасцю, стрымліваючы перарывісты дых, сказаў Іван Іванавіч.— А тады... як я ехаў да цябе... і машын тут было, і матацыклаў, і палаткі ў лесе.

Ясь не палажыў, а нібы пусціў, абярнуў веласіпед. Рамец з плячэй ссунуў-гэпнуў, ажно нешта металічнае бразнула ў ім. З крэктам прысеў бокам, апіраючыся на руку, а потым лёг на спіну і рукі раскінуў у бакі.

— Трэба было мо туды трошкі... Чысцей там і траўка лепшая,— паказала Аляксана пад першыя сасонкі. Каўзанула вачыма па яго твары — і кінула веласіпед, падбегла да Яся, укленчыла. Цярнула адной далоняй па лобе, другой у вачніцах, бо на заплюшчаных павеках, у зморшчынах па куточках вачэй было мокра, нібы Іван Іванавіч плакаў.

— Няха-а-ай... Няхай...— выдыхнуў Ясь, а вачэй не расплюшчваў. Пот бісерам выступіў у сівой шчэці на галаве, у мутных пацёках была шыя.— Няха-а-а-а...— выдыхнуў урэшце як не ўсё паветра Іван Іванавіч.

— Табе нядобра? Я ото-то вады... Я ото-то...— Аляксана затузала аборку на мяшку, расхіліла «куклу», выхапіла белы глячок-каністру.

— Няхай... зараз пройдзе... Галава цяжкая, і сэрца штось...— гаварыў Ясь, але не слухала яго Аляксана, палівала сабе на руку, мачыла-змывала яму твар, шыю, лінула трошкі ў губы.— Ты пашукай якога лому... Бо цёмначы не сунешся ў лес... І пад голаў што... мне... каб вышай...

— Гараць няхай яны, тыя дровы! А божачка мой... Хай бы ж ты хоць шапкай акрыўся! Ты ж не хлопчык які! — гаварыла і прыпадымала адною рукою галаву Ясю, а другою падсоўвала вырваную з пасцельнага скрутка коўдру.

— Ага... Згараць... Абы былі...— нібы сам сабе мармытаў Іван Іванавіч.— Ты ідзі, ідзі... Дай мне мінютку ціхенька паляжаць. Даўленне, мабыць, скаканула.

Аляксана паволі выпрасталася, паціху пайшла — спачатку адступала задам, не зводзячы з яго вачэй, а потым — часценька азіраючыся. Нібы хацела кожную хвіліну быць напагатове і кінуцца, калі што, вобсас туды, дзе заставаўся ляжаць, як гара, гаспадар.

Яна забірала то ўправа, то ўлева, а ламачча амаль не было — так, смецце. Нават ніжнія сухія галіны на соснах і елках, як мага было дастаць, паабломваны — начлежнікі выцерабілі начыста. І яна заглыблялася ўсё далей і далей. Урэшце пайшлі сосны з сухімі галінамі, і яна пачала ламаць іх, яны пэнкалі звонка, нібы хто страляў над вухам.

Калі праз колькі хвілін яна прыцягнула на ўзлесак абярэмак ламачын, Іван Іванавіч ужо стаяў наўколенцах каля рамца, разглядаў развязаныя бамбукавыя палкі з металічнымі трубкамі на канцах.

— Ну як? Мо лепш? — шамнула на дол галлё.

— Лепш, лепш...— кінуў Ясь коратка.— Няма калі ляжаць... Яшчэ разоў пяць па столькі назбірай і рыхтуйся кухмарыць.

— Вой, як ты мяне напужаў, Ясічак... Прападзі яна пропадам, і гэтая рыба, і ўсё! Мо лепш назад вярнуцца, га?

— Ну але! Столькі збіраліся, выбіраліся і... назад?! Што ты вочы трэш? Мо парушынка якая?

— Не-не... У цыганы падаліся на старасці...— Аляксана паглядзела і ўлева, і ўправа, ці не прыйшоў яшчэ хто. Ёй было не па сабе, яна бянтэжылася і выбачліва пасміхалася, гатовая перад некім, хто яшчэ вось-вось з'явіцца тут, прасіць прабачэння, апраўдвацца.

З лясной дарогі хвацка выскачыў грузавік, стаў на грэблі, але матора не заглушыў. З кабіны вытыркнуўся хлопец-шафёр, крутнуўся на падножцы і падчапіў у кузаве вядро, скокнуў на дол, скокнуў з грэблі да вады, чарпануў. Выдыбаў на грэблю, задраў капот, выліў у радыятар ваду. Грукнуў капот, бразнула кінутае ў кузаў вядро, ляпнулі дзверцы. Газануў з месца, ажно вырваў коламі веер пяску — памчаў недзе туды, за жытнёвыя палеткі, да камбайнаў.

— Ліхаматары... Рыштанюга...— правёў машыну позіркам Іван Іванавіч.— Не каб заліць з калодзежа, чыстай.

— Скоранька, мусіць, трэба.

— Цягні... усе прычындалы. Во сюды, у лес...— І першы пайшоў, згробшы вудачкі на руку, пад сосны. Бразнуў іх вобзем і не ўкленчыў каля іх, а сеў побач, паклаў рукі на прыўзнятыя калені, глядзеў удалячынь, на ваду. Аляксана нібы ўпершыню ўбачыла, якія пухнатыя і вялікія, як булкі-перапечкі, яго кісці.— Н-да-а-а...— сказаў сам сабе Ясь, выпрастаў ногі.— Што мы маем на сённяшні дзень? — І ўзяўся састыкоўваць палкі-калены ў адно вудзільна. Зрабілася не адна вудачка, а тры доўгія паплеціны.— А маем тое, што прыехалі без чарвякоў. Вось так яно... І збіраліся тры дні!

— Ясічак, а неяк жа і на хлеб, на булку ловяць. Я чула...— Аляксана перавяла пад сосны веласіпеды, перанесла пляцак і сумку, скрутак з пасцеллю і не ведала, што далей рабіць.— Хлеб во тут, зверху,— падала яму сумку.

— Пастаў, пакладзі... Ты галоўнае, запасайся дрыўмі.

Ясь не ўзяў з сабою вудаў, пайшоў да вады напрамую. Але бераг быў не тупкі, і ён павярнуў да грэблі. Недзе там, пад зарослым насыпам знайшоў бляшанку з-пад кансерваў, вырваў з вады ўторкнутую рыбаком рагульку-кіёк, пайшоў за грэблю. Там быў нізкі лужок-даліна, там і цёк той ручаёк, які спарадзіў на гэты бок грэблі такое возера вады. Аляксана прынесла дроў і другі раз, і трэці, і толькі тады з-за грэблі паказалася галава Яся. Падняў абедзве рукі, у адной рагулька, у другой бляшанка: «Ё-оо-о!!!» Крыкнуў радасна, па-дзіцячы. Перабраўся цераз грэблю, спусціўся да вады па гэты бок, уторкнуў рагульку на тое ж месца, прыхаваў бляшанку. Ішоў да Аляксаны па вудачкі і спяваў: «Мы рождены, чтоб сказку сделать былью, преодолеть пространство и просто-о-ор...» — І яна зарадавалася, гледзячы на яго: «Цешыцца, як дзіця... Дальбог, як дзіця!..»

Калі Ясь пабраў вудачкі, узяў складную сетку-кошык, сплеценую з дроту — на рыбу, і пайшоў пад бравурны марш— «Турум-турум, турум-ту-ту-ту-тум...» — падалася за ім і яна. Цікава ж! Няўжо і праўда якая дурная рыбіна трапіць на кручок? Некалі ў Буславічах, калі яшчэ іх рачулка была рачулкаю, а не канаваю без вады, лавілі рыбу таптухамі-сеткамі, кашамі, а дзе можна было ўлезці, то і комлямі. І рыбы было, рыбы!

— Вой, якая вада гадкая...— Аляксана прысела, зачэрпнула прыгаршчамі вады, прапусціла яе між пальцаў.— Тут каб і хацеў што апратаць, дык горш загнюсіш.

— Цвісці пачынае. Кожны год так... Скора рыба перастане брацца...— Ясь нажывіў чарвяка, закінуў адну вудачку, прыладкаваў на рагульку. Начапіў чарвяка і на другую — паклаў проста на ваду.— Ну што — мо і ты хочаш патрымаць? На, трэцяя яшчэ ёсць, меншая.

— Вой, мне гідка чарвяка ў рукі браць. І як яго нанізваць жывога. Бр-р...

— Я сам... зараз... Во — фіюць! — закінуў Ясь і трэцюю.— Дзяржы! І не гальмакуй, не тупачы. Рыба гэтага не любіць.

Сцішыліся, і неўзабаве чырвоны шпянёк першай вуды задрыжаў, заскакаў і коса нырнуў у ваду. Ясь так імпэтна рвануў вуду, што рыбка бліснула ў паветры і плёхнула, сарваўшыся з кручка, назад у ваду.

— Ах, чорт... Не шуцейнае дзела, аказваецца...— скрушліва ўздыхае Іван Іванавіч. Гладзіць калені, выцірае аб іх рукі, зноў чапляе чарвяка.

— Якая ж гэта была? Плотачка?

— Не! Карпік, невялікі карпік...

Зноў глядзяць абое на паплаўкі, і ў гэты час з трэскам выскоквае з лесу матацыкл. Аляксана інстынктыўна прысела, каб прыхавацца крыху за стромы бераг грэблі. А Ясь, наадварот, выпрастаўся, павярнуўся да матацыкліста — маладога і запыленага. На матацыклістава «Памагай бог!» кіўнуў, адказаў «Дзякуй!» і толькі тады, як сядок на сваім чырвоным ганчаку апынуўся ў канцы грэблі, дацяміў: гэта ж Лёня, Аляксанін сын! «Мо чаго і ён да камбайнераў?»

— Хто — мо знаёмы? — выпрасталася на ногі Аляксана.

— Яшчэ ж які... Лёня твой! — Ясь гулка свіснуў вудаю, закідваючы падалей кручок з грузілам.

— А божачка мой!..— яшчэ раз пужаецца Аляксана, пераступае з нагі на нагу — дзе падзець вудачку? Вудоўе нібы пякло ёй у рукі.— Хоць бы дзе за лес схаваліся... Возера ж і туды вунь, далёка забірае. Брыдка — не вытрываць! Жніво, а мы... О, божа!

— Нічога, нічога... Нікому да гэтага няма справы,— суцешваў Іван Іванавіч. Ён аднаго за другім зняў з вудачак па карпіку — невялікаму, з дзіцячую далонь. Папляваў на іх, укінуў у драцяную сетку. Дно сеткі апусціў крыху ў ваду, верх яе прывязаў да кусціка.

Вечарэла ўвачавідкі. Рыба бралася добра, нават Аляксана падчапіла аднаго, намнога большага за Ясевых, і нарабіла вераску. Пакуль Ясь вывалакваў яе здабычу, яна ўсплясквала далонямі і кідалася памагаць.

Захапіліся лоўляй і не пачулі, як падышоў да іх няголены дзядок у фуфайцы і вялізных, як не са свае нагі, ботах-гумоўках. Халявы іх былі адкасаныя і віслі каля каленяў складкамі.

— Кагым-м... Папрашу квіткі! — і, быццам адумаўшыся, дадаў:— Дзень добры...

— А? Ага... Добрага здароўя! — паварочваецца да яго Іван Іванавіч і пазнае стражніка Кузёмку.

Аляксана голасна, крыху спалохана бядуе:

— Не паспелі мы ў кантору... Сюды спяшаліся! Ды нам сказалі, што і тут можна.

Ясь прысядае, спакойна адмывае ад рыбнай слізі рукі, выцірае іх аб штаны і лезе ў кішэню пінжака.

— Во, калі ласка, рубель.

— Кгэ-кхм...— пракашліваецца Кузёмка. Памалу, як у роздуме, бярэ металічны рубель.— На месцы то можна... Але квіткі кончыліся — Ён яшчэ не хавае рубель, круціць у пальцах, нібы збіраецца паціскаць яго рэдкімі скрышанымі зубамі або папляваць на яго, як на першую рыбку.

— Ды бог з ім, з квітком. Другі раз! — бярэцца Ясь за вуду, правярае кручок, папраўляе чарвяка.

— На аднаго рубля можна дзвюма вудачкамі лавіць. А ў вас... у вас тры... Трэба яшчэ рубля,— дамагаецца большага вартаўнік.

— Дык у мяне ж не дзве, а адна! — абураецца Аляксана.— Ды якая гэта вуда! Ды якая з мяне рыбалля!

— Вуда як вуда. Леска, кручок...— стаіць на сваім дзядок.

— Ды я толькі забаўлялася! Во — зусім пайду...— Аляксана выцягла з вады сваю вудачку і... убачыла, што на кручку трапеча маленькі, з мезенец, шустрык-ёрш. На пяску ён падскоквае, шырока зяпае ротам, круціцца. Урабіўся ў пясок — не пазнаць, дзе галава, дзе хвост. Аляксана схавала рукі за спіну, баялася брацца, каб не накалоць на яго натапыраны хіб.

— Паўрубля — хопіць? — Іван Іванавіч нагінаецца, зрывае ярша з кручка, ледзь не вырываючы яму вантробы, шпурляе далёка ў ваду.

— Яно то канешна... Але ж палавіну квітка нельга адарваць... Не прадусмотрана такое,— замармытаў вартаўнік, але тон ужо быў згодлівы.— Яршы падышлі... Трэба вам мяняць месца. Ну, а як зноў пападзецца — не выкідвайце. Навар з іх добры, юшка смачнейшая... Сорная рыба... Ніхто не сее, сама расце, як і сорная расціцельнасць.

Забраў дзядок паўрубля, пра квіткі больш не ўспамінаў. Паклыпаў да хлапчукоў: аднекуль набралася іх цэлая чародка, збіліся каля шлюза-застаўкі, скакалі з разгону ў ваду. Выкрыкі, віск, боўтанне...

 

3

Першая здалася Аляксана.

— Вой, у мяне ўжо ў вачах рабаціць. І спіна анямела, рукі папруцянелі...

— Дак ты йдзі, йдзі... Патрашы, мый... Агонь раскладвай. Я зараз.

Аляксана забрала сетку з рыбаю і сваю вуду, пайшла да веласіпедаў. Іван Іванавіч яшчэ крыху пастаяў над вудачкамі, але і ў яго вачах ужо рабацела, трэба было добра прыглядвацца, каб убачыць паплавок.

Ішоў Ясь да ўзлеску паволі, нага за нагу, усміхаўся сам сабе. На душы былі злагада і ціхата, і хоць ачужэлі стомленыя плечы, хоць зусім неўваротным здавалася цела, хоць падціскала-ныла сэрца — Ясь усміхаўся. Аляксана заўважыла гэтую прасветленасць на яго твары, але ўсё роўна пабурчала: «Раней трэба было... Нічога не відаць...» Ясь не зважаў на яе буркатню, не хацелася раскідвацца душэўнай ціхамірнасцю. Паволі схадзіў да грэблі, на глыбокае, перамыў выпатрашаную рыбу, вярнуўся і яшчэ прапаласкаў, хоць і скупа, таею вадою, што была ў пласцікавай каністры, рэшту вады заліў у каструлю — на юшку. Расклаў агонь — на старым вогнішчы, якім ужо не раз карысталіся рыбакі. Вось толькі рагулькі і перакладзінку-цурбалак не скарыстаў: каструля не кацялок, не падвесіш. Давялося пахадзіць яшчэ па грэблі, дзе было больш светла, пашукаць у пяску двух камянёў.

— Ты вары, а я прайдуся...— кінуў сціха Аляксане.

— Ой, ты ж толькі недалёка, бо я адна баюся!

— Ніхто цябе не ўхопіць, князёўна...

Яго цягнула схадзіць на той бок возера. Там пасталі, споўзшы з палеткаў, камбайны,— на лужку, але не каля самай вады. Нібы прыйшлі на вадапой і замерлі, задумаліся. Каля іх гаманілі купкаю камбайнеры, разыходзіліся да сваіх машын і зноў сыходзіліся. Контуры машын-волатаў увачавідкі растушоўваліся, і толькі вярхі іх на светлым жыце відаць былі выразна. Нязвыкла голасна, нібы людзі стаялі вось тут, зусім блізка, каціліся па вадзе людскія галасы. Адзін, хлапчукоўскі, галёкаў, як захляцоны: «Дзядзька Ко-оля! Дзядзька Коля, а вада яка-ая... шчолак! Сюды ідзіце, да грэблі, тут глыбо-ока!!!» Але купальшчыка ў вадзе ўжо не было відаць, чутны былі толькі заліхвацкае вухканне і цяжкі плюхат, ахканне. «А чаго, і я мог бы скупнуцца... спаласнуцца...» — прайшоў грэбляю Ясь і спыніўся. Каля камбайнаў успыхнуў цёмна-чырвоны факел. У яго дрыготкім святле то ўзнікалі людскія постаці, дзіўныя, нібы абгарэлыя галавешкі, кучна збіваліся каля хедэра правага камбайна, чуўся металічны ляскат, потым ішлі з агнём за камбайн, і тады факел зусім прападаў, то зноў выходзілі, і факел успыхваў ярчэй. Вось агонь прачарціў дугу, упаў, пырснуў іскрамі... Па ім затупалі ногі, яшчэ імгненне — і цемра, цямнейшая, чым была. «Гэта ж у іх мо якая няспраўнасць... Трэба было мо ім памагчы...» — падумалася Ясю, але факел больш не ўспыхваў. «Дзядзька Коля! Дзядзька Ко-оля!!!» — надрываўся з вады хлапчук. «Ідзё-ём!!» — выгукнуў у адказ нябачны дзядзька Коля, і Ясь канчаткова спыніўся. Справіліся, значыць, і без яго, пачнуць купацца. Гамана на беразе памацнела, ужо і мужчынскія галасы загулі, заахкалі, жахаючыся вады.

Пастаяў Ясь, паслухаў і павярнуў назад.

«Што ж, кожнаму сваё... Кожнаму сваё...» — паўтараў і паўтараў гэта на розныя лады, пакуль плёўся. Ніхто нідзе яго помач не плануе, не бярэ ў разлік, ніхто на яго не спадзяецца, нібы і няма чалавека на свеце. «Адрабіў сваё — і бывай здаровы... Аджыў сваё — і аўфідарзэен...»

Каля кастра стаяў, апёршыся на кій, Кузёмка — пазнаў яго здалёк. Ён то поркаў кіем у агонь, падпраўляў нешта, то заварочваў галаву да Аляксаны, штосьці напаўголаса гаварыў.

— ...Адзін са Слуцка, з цукроўні — во-о такіх накілзаў!..— паказваў далоняй каля локця другой рукі Кузёмка.— Калі яны, здаецца, і павырасталі — мо якія прышлыя, не тубальцы... Во там, каля вострава, з лодкі. А гэта што — сяголеткі, жамяра...

— То сядайце, пасядзеце каля нас... Ото юшка гатова будзе,— мо ўжо не першы раз запрасіла Аляксана.

Аднак дзед павярнуўся на Ясевы крокі, можа, чакаў яго запрашэння, і першы зычліва паздароўкаўся, нібы падышоў сёння першы раз і не ён гэтак настырна спаганяў грошы за лоўлю.

— Сядайце, сядайце... Пасёрбаем разам... От толькі ў нас лыжкі трэцяе няма,— сказаў і Ясь.

— Э, такое бяды... То я схаджу хлопцам пакажуся, што тут я... Гэта ж Хітрун сказаў, каб заадно і камбайнаў глядзеў. Ты, кажа, не вельмі там падверадзіўся, каля рыбы...

— Ну — не быў бы то Хітрун,— Іван Іванавіч прысеў каля агню, а дзед старанна зашоргаў ботамі, паспяшаўся на грэблю.

Трохі даўгавата пасядзелі, чакаючы дзеда (каструля прастывала, адстаўленая з агню ўбок). Ясь нарэзаў на газеце хлеба, сыра, агуркоў, паклаў памідораў і цярпліва, на друзалачкі ламаў дровы, падкладваў у агонь. Чыстае, бяздымнае полымя заварожвала, ад яго нельга было адарваць вачэй. Не хацелася варушыцца, голасна гаварыць, нібы гэта было святатацтвам, знявагай для агню. Сухія яловыя лапкі з іголкамі ўспыхвалі ледзь не порахам, у неба імкліва ўзляталі, нібы ўвінчваліся, іскры. Ясь вёў за імі вачыма, аж покуль не раставалі ў цемрадзі. Гэта ж колькі гадоў не сядзеў ён во так каля агню? Ці не з самай вайны?

— Як там наша кароўка? Охо-хо...— уздыхнула Аляксана. Не дачакалася, каб Іван Іванавіч азваўся, і дадала: — І парасяткі.

Ясь зноў нічога не сказаў, толькі апусціў вочы з неба на зямлю, утаропіўся зноў у агонь. І раптам нібы прачнуўся:

— Ну што юшка — прастыла? Давай хіба, пакуль не адубела.

Была ў іх у рамцы і адна місачка, але яе не займалі, сёрбалі проста з каструлі. Калі ўжо трохі нахапаліся, ахкаючы ад перцу, прыйшоў Кузёмка.

— Людзі, падзераце сухім рот! — Ён тут жа дастаў з запазухі пачатую бутэльку «Агдаму», а з кішэні — лыжку-складанку (ад яе адпростваўся яшчэ відэлец). Укленчыў з крэктам каля газеты з харчамі, забедаваў: — У што ж вам наліць? Дурная галава, трэба было і шклянку сваю несці...

— Ды вы пеце, пеце! Мы не будзем...— сказалі ледзь не ў адзін голас Ясь і Аляксана.

— Як гэта — не будзем? А для чаго ж я стараўся? Вы думаеце, я такі, што з-за лыжкі баршчу сем міль хвашчу? Вы думаеце — мне той рубель трэба? Не-е, ашыбаецеся... Я не караед. Я вас толькі ўбачыў, а ўжо рангенам прасвяціў: не з тых вы, што з сабою прывозяць. А сабраліся ж юшку варыць, сабраліся начаваць!.. То павінен быў я паклапаціцца? Павінен... А чаму? А таму, што грэх пад юшку не ўзяць кроплю... А не возьмеш кроплю — і гаворкі не склеіш...

Па гаварлівасці бяссоннага стража можна было ўжо вызначыць: узяў ён кроплю і без юшкі.

Ясь аблізаў лыжку, падставіў:

— Налі.

Кузёмка ажно адхіснуўся: «Чалавеча!..»

— Лі, лі... Нельга мне больш...— паказаў Іван Іванавіч леваю рукою на сэрца.

Кузёмка ліў і хітаў галавою ад здзіўлення. Падставіла, смеючыся, лыжку і Аляксана.

— Колькі жыву, а такіх піўцоў не бачыў... Доўга вы прасушчаствуеце — яшчэ сто гадоў, а то і больш! Ну, а я па-свойму...— Ён раскруціў бутэльку, перакуліў у рот. Пасля некалькіх вялікіх, зычных глыткоў паглядзеў бутэльку на агонь і адставіў убок. Аляксана тым часам наліла яму ў міску юшкі, падала ў рукі. Кузёмка адразу панёс яе да рота і... выпіў нагінкам усю жыжку, нават не перадыхнуўшы, крэкнуў: — Добрая юшка, добрая... Маладзец, гаспадыня... Хоць і жамяры налавілі, але смачная. Ну, а цяпер можна і паплявацца...

Кузёмка абсмоктваў костачкі, прысвістваў і прыцмокваў праз шчарбіны ледзь не цераз кожнае слова, пляваўся. Іван Іванавіч са здзіўленнем пачуў ад яго тое, пра што і сам думаў.

— От устроен свет... Як гэта раптам... прыходзіць мамент... што ты робішся нікому не патрэбным? Баласт, і ўсё... Тфу! Хаця не! Э-э, не... Баласт таксама патрэбны... Во, у караблях вазьмі... Знарок на дно баласт кладуць, каб не перакуліўся карабель... Тфу!.. Ага... Без устойлівай асновы — ні ў чым трываласці няма. Хіба можа дзе быць такі народ, каб з адных маладых складаўся? Тфу! Няма і не будзе... Страшна нават такое ўбачыць... Гэта ж нейкая ненармальнасць. Усядно як іх адарвалі, маладых, ад народа, кінулі адных у свет — ці выжывуць? А хіба ж можа адно лісце жыць, адно сёлетняе лісце без галінак, без усяго дрэва, без каранёў? Чым мацней дрэва, тым глыбейшыя карані... Ці наадварот... Мц... Мц... Э, ды гэта і дурню ясна... Хр-р... Во, костка залезла не туды.

— Дык вы ж не баласт. Вы — пры дзеле... Во, ажно дзве рабоце... І на рыбу, і на камбайны...— прагаварыла Аляксана.

— А я і не кажу, што мяне Хітрун забывае ці крыўдзіць... Хо, ды я і не паддамся, вы не глядзіце, што я такі нягеглы.

— Ну што вы, дзядзька, мы гэтага не думаем,— зноў сказала Аляксана, а Ясь толькі моўчкі слухаў.

— От ён мне, Хітрун, кажа: мала даходу возера дае. А я яму: а ты што возеру даеш? Падзічэла рыба... Першы год толькі падкормліваў, а цяпер... жывеце, як хочаце! Падзічэлі карпы... Худыя, паўгіналіся... Рыюцца ў гразі, як тыя дзікі ў лесе. А што тут у возеры вельмі вырыеш? Вада ж тут нядаўна, яшчэ няма ўсяго таго, што павінна быць у возеры, што ў ім заводзіцца... Але ведаеце — штогод малявак, як машкары! Першы год на пробу здаў Хітрун рыбу ў магазін. А яму — трах! — план давялі... Падлічыў даход-расход і ў хамут: не трэба ні возера, ні рыбы. Хацеў і ваду спусціць, да народ запрацівіўся. Як гэта! Хіба нядобра, калі ёсць вада, ёсць дзе і рыбку палавіць, адпачыць і пакупацца? Хак-хр-р... І мяне пакінуў у старажах. Для яго я — прамая страта... Дык ён мяне і нагружае па лініі камбайнаў.

— Усё-такі паважае пенсіянераў, шкадуе,— усміхнуўся Іван Іванавіч. А сам падумаў: «Вось табе і Хітрун... Не такі ён ужо і гаспадар, калі ад рыбы адмовіўся...»

— Шкадуе, яшчэ ж як...— скрывіўся неяк па-свойму дзед Кузёмка.— Каб не былі мы, пенсіянеры, пры дзеле, то і сена не даў бы. Сам так гразіў на сходзе... Запрагае, як можа... Ну, то давайце яшчэ накапаю мікстуры. Хе-хе!

Аляксана паднесла лыжку, а Ясь пакруціў галавою, і Кузёмка не наставаў, дапіў астатняе сам, пляшку адкінуў пад сасонку.

— Не, усё-такі Хітрун і ёсць Хітрун,— паклаў на газету лыжку Іван Іванавіч.— Наш Галоўнаўгаворваючы... Дзеньдобрага так завуць... Цацкаецца з пенсіянерамі, усё ўгаворвае іх, угаворвае — можа, папрацавалі б? Каторыя за горла яго бяруць: давай сена, давай гэта, давай тое... І дамагаюцца свайго, усё маюць — і сена, і да сена, свіней гадуюць, здаюць на бойню. А ў калгасе няма каму рабіць.

— Ну, пенсіянеры таксама не рабсіла. На іх далёка не заедзеш,— падала голас Аляксана. Яна паджыўляла агонь.

Ясь і Кузёмка адказалі ёй на гэта па-рознаму.

— Сіла! Чаму ж не сіла, калі чалавек сто на калгас.— Кузёмка папоркаў кіем, падгроб галаўні.

— Якая там сіла! Каб не было столькі тэхнікі — усё заброснела б. Што яны адны дакажуць, пенсіянеры? — Ясь уздыхнуў.

— Старперы... У вас не завуць іх так? — сказаў Кузёмка і п’яна захіхікаў.— Калі ветру няма, то яшчэ і да дзевак ходзяць. Хе-хе...— Кузёмка тут жа растлумачыў сваё слоўца, і ўсе зацякліся з рогату.

— Во, самі над сабою... І мы ж такія самыя,— сказала Аляксана і таксама ўздыхнула.

— Э-э, не... Табе яшчэ, маладзіца, далёка да гэтага. Ты яшчэ — кроў з малаком! — Кузёмка паспрабаваў брава зірнуць на Аляксану, цярнуў па-заліхвацку пад носам, нібы разгладжаў вусы, выпрастаў спіну.

— Дзеду! На пенсіі я ўжэ! І дакументы ёсць! — голасна, як глухому, сказала Аляксана.

— А што? Упаўне можа быць... Жанчынам скрозь прывілегія, жанчыны і жывуць даўжэй — у газетах пра гэта пішуць...— згадзіўся Кузёмка. І тут жа загарэўся, ускочыў на ногі.— А мы што-о?! Была і ў нас сілачка! — Ён выхапіў з агню свой кій, кончык яго ўгарэўся. Закруціў над галавою, ачэрчваючы яркі круг, чапляючы за галіны — сыпаліся іскры: — Эскадрон, шашкі нагала, у атаку — мАААр-рш!!!

Кій-«шабля» ў яго руках, здаецца, ажно спяваў, ён ужо і сам круціўся вакол сябе, за рукою, вочы яго ўспыхвалі ад агню, а ногі такі не слухаліся — і падгіналіся, і тупацелі то ўправа-ўправа, то ўлева-ўлева, хлебясталі халявы ботаў. Апусціў кій, апёрся на яго і яшчэ пахістаўся, цяжка пасоп.

— На рысях... на бальшыя дзяла хадзілі... Брацкую руку падавалі ў Заходняй... Конь які ў мяне быў — разумнік! Другі чалавек таго не дакажа... Каманда — «Лажы-ысь!!!». Дык я тут, а ён тут — брык! Вот як кавалерысты падалі — уміг...— Кузёмка паставіў далонькі каля грудзей, неяк узбрыкнуў, выкінуў узад ногі і ўпаў грудзьмі на далоні. Усхапіўся і зноў — гэп! Устаў і яшчэ раз — гэп! — Ніхто так... быстра не ўмее... як мы, кавалерысты... Як я!

 

4

Не скора яшчэ пайшоў ад іх стары кавалерыст Кузьма Прусак. Але пайшоў, і не ў свой будан, а да камбайнаў. Памятаў пра даручэнне. І такая цішыня была над возерам, ва ўсім свеце, што яны чулі не толькі, як ён барабаніць там, грукае ў бляху, дастаючы з капніцеля салому, але і як шамаціць сама салома.

Апошні раз паджывілі агонь. Ясь навобмацак наламаў бярэмя яловых лапак, нассоўваў нагою пад соснамі шыпулек, разраўнаваў іх, прыкрыў лапкамі, заслаў посцілкаю.

Палеглі дагары, галавамі ў глыб лесу, нагамі ўніз, да возера. Аляксана была ў мяшку, а ён так, на посцілцы, накрыўшыся коўдраю да грудзей. Ляжалі, шчыльна тулячыся адно да аднаго плечукамі.

— Харашы-ыня-я-я яка-а-я-я-я...— працягла ўдыхаў і выдыхаў Ясь.

— Ага-а... Добра тут, але дома лепш. А мо трэба было... Хаця не... Няхай...

— А што?

— Буславічы тут блізка... Мо тры кіламетры. Маглі б у Пятра паначаваць.

— Ну што ты хоць гаворыш! Я столькі гадоў сніў пра гэта, марыў... Каб так вось...

— Пагрымвае... Каб дождж не сабраўся.

— Мо Кузёмка ў камбайн палез... Пяткамі бабухае...

— Ха-ха... Смешны ён чалавек. І так любіць каля рыбакоў... пацерціся. Жвавенькі...

— Чалавек як чалавек. Пры дзеле...

Памаўчалі, паслухалі, як высока ў небе прагуў самалёт. Ішоў ён з усходу на іх, на лес. Пасачылі за ім, пакуль не зніклі за хваёвымі шатамі сігнальныя агні. Апусцілі вочы і ўбачылі, як далёка, за жытнёвымі палеткамі, за пагоркамі пасвечваюць фары машыны: слупы святла то слізгацяць у бакі, бо задзіраюцца ўгору. Але гулу машыны не было чуваць.

Раптам штосьці прасвістала-праспявала: хіў-хіў-хіў-хіў... На возеры каля вострава працягла плюхнула. Аляксана прыўзняла галаву, нібы чакала, што будзе далей.

— Качка запазнілася аднекуль... Спі...— сказаў ціха Ясь.

І зноў цішыня, ажно звінела ў вушах. Па тварах з лесу скочваліся павевы цёплага яшчэ, насычанага смалою духу. Лес астываў паволі, дыхаў усё спакайней і спакайней. Вось пачалі перамагаць ужо інакшыя павевы, з возера — прахалода і сырасць, пах рыбы і прывялага зелля, пах дыму... Раз здалося Ясю, што пачуў ён едкаваты пах астываючага жалеза, машыннага масла, саладжавы пах сырога зерня. Няйначай — ад камбайнаў...

Ледзь чутны пошум ссыпаўся з хваёвых вяршалін.

За грэбляю на лугавіне раптам пачаў «драць суконку» драч.

— Га-а, з’явіўся... Прытупаў! — зарадаваўся Іван Іванавіч.— Даўно не чуваць было ў нашых мясцінах.

— Гэта мо ў Дуброве не было. А каля Буславіч не звяліся.

— Як му-зыка... Харашыня-я-я...— шаптаў Ясь.— Як падумаеш, што некалі ўсё гэта скончыцца... сэрца ледзянее...

— От знайшоў пра што!

— Ага, я — дурны... Ты спі, спі...

— Не магу воч звесці. Усё паплавок у вачах... як на хвальках... дрыжыць, танцуе...

— І ў мяне... Але трэба заснуць. Спі... На досвітку рыба добра ловіцца. Як сонца ўстае, іграе...

— Ага-а...

Яны гаварылі шэптам — усё цішэй і цішэй.

— От яшчэ б мора пабачыць... І можна паміраць... І горы. Вялікія горы, са снегам. Рыгор кажа, яны бела-карычнева-сінія зверху. Я толькі ў Карпатах быў... Як з фронтам ішоў, стаялі там паўмесяца... І пасля Сарафінінай смерці ездзіў, па турысцкай... Але там не горы, а горкі, зарослыя лесам. Як дзеці ў кніжках малююць... А Рыгор сапраўдныя бачыў...

— Ага... І не дабыў часу, прыджгаў.

— Бо малахольны...

— Няма лепш, як целявізар. Дома сядзіш, а ўсё бачыш.

— Тое ды не тое... Не памацаеш, не панюхаеш. Раптам на возеры, усё там недзе, каля вострава, хтосьці жаласліва заплакаў-застагнаў. Нібы дзіця малое.

Аляксана ўсхапілася, села.

— А божачка мой!..

— Спі... Чайка, мабыць...— Ясь ледзь не сілком уклаў яе на месца, чуючы пад рукою, як яна ўся дрыжыць.— Залазь глыбей...

І, здавалася, сцішыліся ўжо як належыць. Іван Іванавіч у млявай асалодзе нават задрамаў. Як нечакана ў вуха ўздыхнула-прастагнала Аляксана:

— Охо-о... Як там нашы парасяткі?

 

Раздзел другі

 

1

Хвошча дождж...

Пачаў яшчэ зранку, на золку — з маланкамі і грымотамі. Думалі, што ўлупіць і перастане, міне навальніца, і зноў засвеціць сонца, падсушыць збажыну, і можна будзе пад абед вывесці ўсе камбайны.

А дождж не перастае. На ўсё неба ад краю да краю ні яснінкі, ні прасветлінкі, і дождж то сцёбае, што пугамі, то сыпле густа і спорна, то заўзята і весела скача, то цэдзіць, цярусіць і курыцца — нудна, як на грыбы. Ні супынку, ні адхлання...

У агульным пакоі праўлення, дзе рахункаводы і бухгалтары, цішэй, чым калі. Няма наведвальнікаў. У некага з дзяўчат дзень нараджэння, і яны нагатавалі чаю, п’юць з тортам — купілі ў буфеце сталоўкі. Двух зайцоў злавілі: быццам і на рабоце, але і дзень нараджэння не забыты.

У старшынёвым кабінеце больш людна і шумна, крыху нервова. Тут адчынена акно, каля яго ў паўабарота сядзяць Сташэвіч, сакратар парткома, і яго намеснік па кантролі Сердзіч. Кураць і пускаюць дым у акно, хоць яго парывамі паветра зноў заганяе ў пакой (Дзеньдобры не курыць і не любіць тытунёвага дыму). Каля іх стаяць Будай — старшыня мясцкома, Русак — старшыня таварыскага суда, Лявошка. За сваім сталом адкінуўся ў крэсле, глядзіць нібыта ў столь, а вочы прыплюснутыя, Дзеньдобры. Ён часам хмурыць бровы, мыляе губамі — думае чалавек. Усе чакаюць Рыгора Сухавея, якога павінен прывесці брыгадзір Каляда, засядацель таварыскага суда, чакаюць Маню Сухавей, па якую пайшла Жухалава. Рашылі, што так будзе лепш, больш важна і аўтарытэтна, больш уважліва да Сухавеяў: не хацелі проста абысціся дзяжурным пасыльным.

— Вецер пабольшаў... Мо разгоніць...— абазваўся ў цішыні Будай.

— Хай бы... Яшчэ і дня не лье, а ўжо збрыдзеў,— сказаў Русак.

— Каля Кавалёвых лужа, хоць на сажонках плыві... А за Уманскімі, як з выгану паварочваць, раўчук у калена вырвала,— Сердзіч пацмокаў цыгарэту і пстрыкнуў яе за акно на дождж.

— А мае старыя... Цесць з маладою цешчаю... У рыбу ездзілі нанач гледзячы. Прыво-о-одзяць раніцаю па гразі веласіпеды... Ха-ха, вымаклі, што пляхі. Ледзьве прыпаўзлі...— Лявошка са скрыпам пераступіў пратэзам, але не сеў.

— І што — накілзалі трохі? — пацікавіўся Сердзіч.

— Не пытаў. Надзьмутыя абое — мо пацапаліся ў дарозе.

— Сякі-такі дажджышка — калгасніку аддышка,— сказаў Будай.

— Не гаварылі — Хітрун многа зжаў? — пацікавіўся і Дзеньдобры.

— Кажу: нічога не пытаў, тыя адразу пахаваліся ў хату.

— Дык мы і так ведаем, Іван Кузьміч. На ўсю катушку ціснуць, тры дні ўжо,— адказаў Зянон Сташэвіч.— Нам не зраўняцца... У яго пясчаныя глебы, а ў нас суглінкі.

«Ён ужо адсеецца, рапартуе, а ў нас на поле не ўлезці...» — «От, скажы ты... І недалёка ж, нейкія пяць кіламетраў».— «Сказана: лёгкая почва і цяжкая почва...» Гаману перабівае тэлефонны званок, Дзеньдобры лянотна цягнецца па трубку: «Алё-ё?» Па рэпліках старшыні, па названых лічбах зжатага здагадваюцца, што звоняць з раёна, з упраўлення сельскай гаспадаркі. І тут жа каментарый: «Не цер-піцца, ужо вест-кі збі-ра-юць...» — «Хай бы надвор’е добрае забяспечылі, калі такія спраўныя...» — «Мо заўтра ў раёнцы зводка будзе... Цікава, колькі ў каго?» — «У сяле шахматыстам трэба быць... Галава іншы раз трашчыць: паспрабуй прадумай усё на некалькі хадоў уперад! З самой прыродаю гуляеш, на кожны варыянт — свае контрхады...»

Потым усе памаўчалі, быццам вычарпалі і гэтую тэму. Таміліся ад невядомасці: ці ўдасца прывесці Рыгора і Маню? Гэта Зянон Сташэвіч настояў, каб скарыстаць непагадзь, разгледзець справу Сухавеяў. Папера Маніна, заява, вымагала рэагавання, разгляду. А паколькі не маглі вызначыць, хто (партком, мясцком? таварыскі суд? праўленне калгаса?) павінен разбірацца ў справе, даць нейкай рады, вырашылі аб'яднаць намаганні. Сабралі прадстаўнікоў ад усіх, будзе нешта накшталт прымірэнчай камісіі...

— Ну што — не відаць? — Русак нахіляецца да акна паміж Сташэвічам і Сердзічам, высоўвае на двор галаву.— Сыпле і сыпле...— Паглядзеў налева, пад сталоўку, паглядзеў направа.— Здаецца, Жухалава Маню вядзе...— Паспешліва выпростваецца, адыходзіць.

І Сташэвіч усхопваецца, нібы не дае веры, высоўваецца ў акно. А ў пакоі ўжо заварушыліся, захадзілі.

— От гэта кепска... Лепш было б пачаць з Рыгора,— паспешліва адыходзіць ад акна да стала Сташэвіч, збірае нейкія паперы.— Значыць, так, таварышы... Агульная наша ўстаноўка — прымірыць. Хто б і што з іх ні гаварыў, хто б з нас што ні думаў сам сабе, а дзейнічаць мы павінны заадно, біць у адно — каб памірыліся, каб зноў сышліся. Так? — абвёў усіх быстрым позіркам, затрымаўся крыху на Дзеньдобрым. Той сашчапіў на патыліцы пальцы, зноў глядзеў у столь.— Думаю, што так, інакшага выхаду я не бачу,— вырашыў за ўсіх Сташэвіч.

— Да-а-а... Чэрці б іх...— Русак голасна крактануў і ўздыхнуў.— Як гэта можна за некага рашаць? Ды яшчэ калі будзеш думаць не тое, што... трэба... А мо яны самі другое ўжо надумалі?

— Няма альтэрнацівы прымірэнню... Як і разрадцы ў міжнародных адносінах,— націскаў Сташэвіч.

— Кепска, што не Рыгор першы прыйшоў,— сказаў Дзеньдобры.— Але можна і з Мані пачаць... Будзем так, таварышы: спакойна, ветліва, зычліва. Нават сардэчна... Угаворваць не раскідваць сям’ю. Але спачатку — што яны самі думаюць пра сітуацыю, якое выйсце шукаюць. Часу прайшло нямала, можа, у іх ужо заява ў нарсудзе ляжыць на развод...

— Нарсуд таксама зразу не разводзіць. Разбіраецца, спрабуе спярша прымірыць,— тон у Русака быў аўтарытэтны. Як старшыня таварыскага суда ён ведае пра гэта больш за ўсіх.

— Ціх-х-х!.. На ганку ўжо! — Лявошка дакульгаў да крэслаў каля глухой сцяны, сеў на першае, якое было бліжэй да старшынёвага стала. Не сеў — абрушыўся, паспешліва абапёрся аберуч на палку, але часта і неспакойліва пастукваў ёю. Ён мо хваляваўся больш за ўсіх: не абы-каго будуць разбіраць — усё-такі сваячка.

Сердзіч застаўся быў каля акна, але, калі Сташэвіч, Русак і Будай пабралі крэслы ад прыстаўнога стала і прымайстраваліся па абодва бакі ад Дзеньдобрага, за старшынёвым сталом, таксама пасунуўся бліжэй да іх. Каля тарца прыстаўнога стала пакінулі толькі адно крэсла. Калі на яго пасадзіць чалавека, то ён апынецца тварам да ўсіх, вочы ў вочы.

— А мо не трэба было так рассаджвацца... афіцыйна? Мо лепш было б вось... так вось... Сяброўскім кругам...— пакруціў рукою над сталом Дзеньдобры.

Яму ніхто не паспеў нічога адказаць. Расчыніліся дзверы, з абвялым, спушчаным парасонам, з якога цурком лілася вада, сунулася было Жухалава — і тут жа махнулася назад. Пачулі шчаўчок, потым стук ручкі парасона аб падлогу — разапяла, мабыць, паставіла ачахнуць. Зноў зайшла, шчыльна прычыніла за сабою дзверы.

— Ой, дайце, хлопцы, закурыць...— гучным, з прыціскам шэптам папрасіла яна і грузна ступіла да старшынёвага стала. Сташэвіч хуценька працягнуў ёй карабок, пстрыкнуў запальнічкай, запытальна паглядзеў у вочы: «Ну?» Жухалава з прыпаленай цыгарэтай ступіла да акна (усе вялі за ёю позіркамі), працягла выдыхнула ў акно дым, інтрыгуюча паглядзела на сакратара парткома.— А Рыгора няма яшчэ? Я Маню пасадзіла пакуль што... адпачыць... Правільна?

— Супраціўлялася? — не ўтрываў Сташэвіч.

— Не тое слова... То нібы мёртвая, то выбух істэрыі: «Вы ўсё ведаеце! Усё ў заяве напісана! Рыгора і разбірайце... А мяне чаго?» У два галасы, і Марфа памагала. Чуць мае перапонкі не палопалі... Я ўжо і сёе, і тое, і так, і сяк... Ох-хо!

— Трэба зваць, а то ўцячэ,— сказаў Будай.

— Тацяна Ёсіпаўна, запрашайце...— кіўнуў раздумліва, нібы сам сабе, Дзеньдобры.

Жухалава яшчэ раз наблізілася да акна, выдыхнула магутны струмень дыму і раптам нагнулася, заглянула за падаконнік.

— А ты чаго тут... ціснешся? Марш на сваё рабочае месца! — павярнула галаву ў пакой: — Касірка... Цікаўная вельмі...— І зноў у акно: — Давай, давай! Гэта вам не канцэрт мастацкай самадзейнасці! — цмокнула коратка два разы, таксама кінула цыгарэту на дождж. Злавіла і прычыніла створкі, пайшла да дзвярэй.— Маня, дзе ты тут? Хадзі...

 

«Маня, дзе ты тут? Дзе ты тут?»

«Дзе ты?..»

« Дзе-е-е?!»

Дзе, на якім свеце? На зямлі ці пад зямлёю?

Хутчэй пад зямлёю... Як збалела ўсё ў грудзях, як сцінулася-зацялося — быццам пад гнётам-прэсам.

І каб, здаецца, хацела зараз закрычаць, то і духу не сабрала б, і не крык вырваўся б з грудзей, а кволы сіп.

Галава бы не свая: як жыць? Што рабіць? А нашто жыць? Нашто рабіць хоць што-небудзь? Няўжо яна жыве яшчэ? Няўжо і дзеці ў яе былі... ці ёсць? А нашто... гэтыя дзеці? А нашто яна? Нашто ўсё? Каму яны трэба? Каму, нашто? Чаго яе прывялі сюды? Куды яе клічуць?

«...дзе ты тут? Ты — дзе? Ты — тут?»

«Тут — ты? І альбо гэта ты?! Хіба ж гэта ты!»

«Чаго ўсе вылупваюць на мяне вочы? Чаму так многа вачэй? Вочы, вочы, усюды вочы!.. Вочы!.. Вочы бегаюць, вочы скачуць... Вочы падміргваюць... Во — зубы скаляць... з мяне... Мала хусткі закрыцца... Больш хустак трэба было ўзяць... Вялікую хустку... Як коўдру...»

— Маня, ты што — заснула тут? Прыгрэлася...— хтосьці паварушвае яе за плячо.

«Чаго ён тузае? Чаго яна тузае? А-а-а, заатэхніца... Кароў, мабыць, трэба даіць... А я заспала... Чаго гэта я заспала?»

— Хадзі, кажу... Людзі чакаюць... Пагаварыць трэба.

Куды ж гэта яшчэ? «А-а, я ў канторы...»

 

2

Каляда як ступіў цераз парог Апанасавай хаты, пастаяў, нібы ў роздуме-розглядзе: куды гэта трапіў? Потым даў «Дзеньдобры!», потым паволі адкінуў на плечы капюшон-башлык. Шырачэзную па нізе ваенную плашч-накідку, учарнелую і ўлубянелую ад дажджу, не знімаў. Сказаў:

— От лье, ай-яй-яй... Як з ланцуга сарваўся.

— Праходзьце, садзецеся... І мо плашч знімайце,— запрасіла Волька з мыцельніка. Толькі што кончылі абедаць, і яна мыла пасуду. А Рыгор яшчэ быў за сталом, сядзеў спінаю да дзвярэй з брытвай у руках. Павярнуўся да брыгадзіра, кіўнуў, зноў уталопіўся ў люстэрка. Яно было ўстаўлена, каб не падала, у прачыненую шыфляду стала, і Рыгор выглядаў, дзе гэта што падгаліць, падскрэбці, не чапаючы барады.

— Хто гэта прыйшоў... Ты, Кастусь? — пачаў уставаць і ўрэшце ўстаў, звесіў ногі з драўлянага самаробнага ложка Апанас.— Як гэта ты заблудзіў, кажы...

— От ішоў, ішоў і прыйшоў... Спецыяльна.

— Кажаш, не перастае?

— Не думае нават. Гатова раздажджыцца на некалькі дзён... А вы як — нешта прыхварэлі, чуў?

— Нядужыцца, браток... Саўсім... То ўсё сэрца пякло, а гэта так слабасць. Ногі пухнуць...

— Я яму казала, давай завязу ў бальніцу, паляжыш, падлечаць трохі. Дык уга...— паскардзілася Волька.

— Пара ўжэ, пара збірацца...

— Не кажэце так, дзядзька Апанас. Яшчэ трэба жыць ды жыць, унукаў прычакаць, пажаніць...

— Ты б ляжаў, тата... Чаго ты ўспароўся?

— Калі ж і лежня гэтая... Бокі баляць... Костусь, ты мне скажы — будуць атаву дзяліць сёлета?

— Будуць. Хай жа нарасце... А першы ўкос няважны. Некаторыя лавы на балоце — адно шчаўе. Даўно трэба было перасяваць траву...

— Аг-га... Значыць, будуць. Гэта ж мы зноў з кароваю надумалі... на зіму... А без сена — як?

— Тата, ляжы... Не забівай сабе галаву — будзе карова, будзе і сена,— Волька скончыла парадкаваць пасуду, паналівала ў чыгункі вады, панасіла на прыпечак, зноў пазастаўляла ў печ вілкамі.

— Ты хіба канчай, Грыша, з барадой, ды пойдзем... Я ж спецыяльна па цябе пасланы. Там ужо Дзеньдобры цябе чакае, Сташэвіч... І Русак, і Будай...

— Чаго гэта я ім... спатрэбіўся? — Рыгор ужо знайшоў, дзе пагаліць: скроб шыю пад барадою, як мага выстаўляючы яе ўперад, і ад гэтага яго выгавар быў нячысты, гугнява-заікасты.

— Не ведаеш чаго? Як Сташэвіч кажа — трэба ж справу закрыць.

— Чхаць я на яго хацеў! Понялі? — раптам ускіпеў Рыгор.— Гэтак і перадайце!

Апанас толькі галавою пакруціў, нагнуўся, прысунуў бліжэй да ног боты, схіліўся ўбок, падцяг да сябе ватоўку. Стаў абувацца і апранацца.

— Грыша... Грыша...— пайшла да яго Волька, выціраючы фартухом рукі.— Ты астынь... Ты спакойна падумай і скажы...

— Я-а ніко-ому не дазво-олю... умешвацца!.. у маю сямейную жызнь! — з прыціскам прагаварыў Рыгор. І, мабыць, парэзаўся, бо адарваў з пазногаць газеты, прыляпіў да шыі.

— Грышачка, ніхто ж не ўмешваецца...— Волька паклала яму рукі на плечы, нібы хацела абняць. І Рыгор тузануў плечуком, каб скінуць руку.— Людзі ж сабраліся... Ну — пагавораць, ну то што? Трэба і гэта перажыць, перацярпець.— Волька не прымала рукі, а супакойліва і ласкава пагладжвала яго плечы.

— Пайду хіба... Падыхаю...— Апанас астояўся на нагах і квола паказаў Калядзе на выхад, і той адразу павярнуўся выходзіць.— Я на парозе трошкі... у сенцах пасяджу,— Апанас сказаў гэта Вольцы. Выйшаў і ціха зачыніў за сабою дзверы.

Каляда і Апанас апусціліся на парозе сянец, ледзьве ўмесціліся ўдвух. Глядзелі, як робяцца пухіры на лужынах, і праводзілі іх вачыма — сплываюць з вадою, з ручайкамі.

Маўчалі. Каляда курыў і цыркаў слінаю — далёка ад сябе, цаляў у пухір.

— Няхай... Няхай пагавораць...— загаварыў Апанас ціха, нібы сам сабе.— Няхай рахслёбваюцца, калі намудрылі...

— Яно то так... Канечна... Але калі... Вядома, не тое, што... Аднак... Усё не гэтак...— Каляда зусім заблытаўся, закашляўся і змоўк.

— Ты ўгаворваеш, а ты ведаеш, чаго яны хочуць? — гаварыў тым часам Рыгор у хаце.— Зноў звесці з Маняю! От чаго!

— Грышачка, я цябе люблю... І ніхто мне больш не трэба... Я цябе ў любы час прыму. Але не бяры грэх на душу!

— Які грэх? Пра што ты гаворыш? Ці мала людзей разыходзяцца?

— Нямала... Але яны ўжо мечаныя. За імі бяда па пятах ідзе...

— Ты стала, як баптыстка... То гаворыш — перацярпець, то ўвогуле прапаведуеш...

— У сяле вунь гавораць... Маня вешацца хацела. Маці вяроўку адабрала...

— Ці мала што людзі плешчуць.

— Грышачка, праўда!.. Як пачула я — сама ледзь не ўтрупела... І не хацела табе гаварыць, а зараз скажу: не будзе нам шчасця. Не дай бог чаго — над намі пракляцце навісне.

— Ты мяне гоніш? — Рыгор кінуў брытву, не сцёр мыла-пены з шыі, павярнуўся да яе, перакінуў ногі цераз заслон.

— Я цябе не ганю. Я кахаю цябе, Рыгор...

— Не, ты скажы — гоніш? Тады я скарэй да пятлі дабяруся, чым Маня!..

— Грышачка, родненькі...— бухнула Волька на калені.— Горачка маё!..— утулілася тварам яму ў калені.— Не карай мяне за тое, што я табе скажу... Не бяры блізка да сэрца... Не трэба табе чужацца з дзецьмі. Яны ж — твае! Твая крывінка! З Сашкам вунь пасварыўся, збег Сашка з дому...

— Нічога ён не збег. У вучылішча механізацыі пайшоў.

— Усядно не вытрымаў такой жыткі... А яму б школу трэба было канчаць, сярэднюю...

— Ім і ў вучылішчы атэстат за сярэднюю школу дадуць. Двух зайцоў заб’е.

— Ну, а тыя трое? Іх жа глядзець трэба, яны ж як беспрытульныя. Аленку бачыла ў магазіне — нямытая, нечасаная... Як ваўчанётка на мяне глядзіць...

— Дзіва што глядзіць! Столькі наслухалася дома пра цябе... Пра нас...

— А я буду твая, Грышачка!.. Заўсёды твая!.. Мы тайком будзем страчацца...

— Тайком?! Ну — не! Я цябе нікому не аддам... Ды якая можа быць тайна? Я столькі дзён адкрыта жыву ў цябе, усе ведаюць!

— Нічога, Грыша... Калі даруе Маня, калі прыме — ідзі да яе. Да дзяцей ідзі!..

Застагнаў Рыгор — як паранены, загнаны ў куток звер. Рыўком устаў, і Волька хіснулася ўбок, даючы дарогу. Але не ўставала з каленяў, упала тварам на рукі, на заслон — заплакала наўзрыд і горна, як дзіця. А Рыгор вялікі крокамі мераў хату, сціскаў кулакі так, што кіпці ўпіваліся ў далоні ледзь не да крыві. Як другі раз дайшоў да тарцовай сцяны з рамкамі фотаздымкаў, нагнуўся і зусім не для смеху забухаў у яе лобам — штораз мацней і мацней. І зноў прастагнаў, ціснучы далонямі на вушы. Нібы не хацеў нічога і нікога слухаць ці надумаў расчавіць галаву.

 

Ой знаю, знаю, каго кахаю,

Толькі не знаю, з кім жыці маю...

Ой знаю, знаю, з кім я люблюся,

Толькі не знаю, з кім ажанюся...

 

А Волька маўчала, Волька паволі, як уся збітая і надломленая, уставала з каленяў. І ўстала, села на заслон, гэтак жа паволі выцерла твар фартухом, упусціла бяссільна рукі на прыпол. А слёзы ўсё казыталі шчокі, у вочы пякло, нібы ад хрэну.

Рыгор урэшце таўхануў дзверы, ледзь не сарваў іх з завесаў.

— Грыша...— паклікала ціха і руку працягнула, але той нічога не чуў. Ды яна і сама не ведала, што яшчэ магла сказаць.

— Хадзем! — даляцеў з сянец яго і рашучы, і разгублены голас.

 

3

Крочыў ён шырока, напорыста, пырскі разляталіся з-пад ног. Не заўважаў іх Рыгор, як і таго, што не перастае, цярусіць дождж, што галава яго непакрытая. Каляда браў-браў за ім, а потым узмаліўся: «Куды ты, як на пажар?.. Спазніўся, то не спяшайся...» Рыгор мо не чуў брыгадзіравай мальбы, ён увесь быў думкамі ўперадзе, быў у канторы. У галаве ў таўхатні гарадзіліся фразы і ўрыўкі фраз, ён даваў адпор, абрушваў іх, як молаты, на галовы «засядацеляў», тых, што ў канторы, каму няма чаго рабіць. «Гэта ім разбірацца ў чужым сямейным жыцці? Што яны бачылі, што перажылі?! Сукнаеды чортавыя...»

Да таго, што чакала яго ў старшыні, ён зрыхтаваў ужо сябе, гатовы быў рашуча ўступіць у стычку, але ніяк не быў гатовы да таго, што ўбачыў у бухгалтэрыі. Яшчэ ступаў цераз парог гэтага вялікага пакоя-залы, дзе каленваламі мудрагеліста стаялі сталы (ніколі не мог разабрацца, хто з учотчыц ці рахункаводаў за якім сядзіць і за што адказвае), як пачуў зацяты, ажно захліпаецца малое, дзіцячы кашаль і ўбачыў: на крэслах, вынесеных наперад сталоў, сядзяць яго дзеці Ваня і Алена; Ваня босы, ногі ў гразі, Аленка ў чаравічках, якія вось-вось «папросяць кашы». На іх скіраваны, стаіць паблізу, уключаны рэфлектар-печка, змяіцца, паўзе між сталоў да сцяны чорны провад. Зырка чырванее спіраль, ад дзяцей, іх адзення валіць пара.

Таня, меншая, у цешчы на каленях, каля стала сакратаркі Галі. Малая ў зімовым палітцы і хустачцы, трымае аберуч кавалак торта. Яна санліва на ўвесь рот хаўкае. Крошкі торта і белы крэм на губах і чырвоных, запаленых ад дыятэзу шчоках. Гэта яна кашляла. Яшчэ і язычка не ўклала, а ўжо зноў, вылупваючы вочкі, уцягвала ў сябе паветра і — кох, кох, кох, кох, з рота ляцяць крошкі, захліпаецца кашлем — макротай.

— Эх, зяблікі...— Каляда ўздыхае ззаду, пасоўвае Рыгора ўперад і крыху ў бок ад парога, каб і самому зайсці. Учотчыцы, якія сядзелі кожная за сваім сталом і нібыта старанна пісалі, цяпер хто ўстаў, хто павярнуў да Рыгора галаву — што будзе?

А Рыгору шалёнасць ужо затуманіла вочы, на міг усё злое, што качарэжыла яго жыццё, увасобілася ў Марфе. Рынуўся да яе, і яна з крыкам выставіла перад сабою, каб абараніцца, Таньку, потым гэпнула яе попкай на стол і бегма ў закутак, за старшынёў кабінет, дзе была каса.

— Во, людцы! Во, глядзіце... Звер калахматы! — выкрыквала, выстаўляючы нос з-за вугла.— Во як мяне забівае! А мне не ве-е-ераць! Не вераць!

— Та-ата! — заплакала скрозь кашаль Таня, падала яму ручкі. І нібы перагарадзіла гэтым дарогу, спыніла. Рыгор падняў яе, паставіў, цярнуў далонямі па шчоках, пацалаваў у адну, у другую, прытуліў губы да лобіка. Няма, здаецца, тэмпературы, а чаму такі дзікі, удушлівы кашаль?

— Я зараз, Танечка... Я зараз...— падцягнуў ёй спушчаныя да костачак панчошкі.— Ото-то з дзядзямі пагавару, з камедзіянтамі гэтымі... Ты пабудзь тут,— пасадзіў яе беражліва на стол, нібы шкляную. Ступіў да старшынёвых дзвярэй.

— Ідзі-ідзі, гіцаль! Даўно чакаюць!..— крычала, яшчэ не вылазячы з закутка, Марфа. А потым ступіла адтуль крок, ступіла другі: — Адальюцца табе нашы слёзы! Адальюцца!.. Людцы, вы ўсё бачылі... Замест «спасі бог» за тое, што дзяцей гляджу, задушыць хацеў... Я душуся, хлынаюся... А ён... А ён!..— выкрыквала яшчэ доўга, нават калі і зачыніліся дзверы кабінета за ім і за Калядой.

 

Рыгор на Маню не звярнуў увагі, яна шмыгнула мышкай ад тарца стала ў куток між акном і дзвярыма, угнулася. Каўзануў цяжкім позіркам па тварах тых, што пахаваліся за стол, адгарадзіліся сталом. А-а, вось дзе гэты Зянончык... Сташэвіч...

Рынуўся імкліва, на паўдарозе падбіў нагою, загнаў пад стол крэсла. Лявошка інстынктыўна ўскінуў, як шлагбаум, палку — палка з бразгатам паляцела пад ногі. Рыгор кінуў уперад рукі-клюшні, і Сташэвіч спінаю пагнаў да сцяны крэсла — «Ты што? Ты — што?!». Грабанулі рукі паветра, не дасталі ні за шыю, ні загрудкі. У той жа міг Рыгораву правую абхапіў Дзеньдобры, левую — Русак.

— Сядзь! Сядай, супакойся!

— Я яго ўсядно абязвечу... малакасоса гэтага! — Рыгору не хапала паветра, ён ажно задыхаўся.— Спектаклі ўстройвае... Дзяцей... хворых... па дажджы прывалок!

— Сердзіч! Ты... ты бліжэй да тэлефона!.. Участковага заві! — Сташэвіч з-за спіны Дзеньдобрага паказваў на тэлефон— «Круці!», другою рукою тузаў сябе за гальштук, каб паслабіць вузел.

— Сядзь-це! Або-два ся-дай-це! І ты, Ры-гор! — узвысіўся над сталом старшыня. Не меншы ён ростам за Рыгора, а ў торсе і грубшы, збіты моцна.— Ніхто з нас дзяцей і не думаў выцягваць. Маню толькі клікалі... А Марфа сама прывяла! Так што будзь добры — сядзь!

Сташэвіч першы апусціўся ў сваё крэсла, але ўсё яшчэ круціў галавою, нібы вывінчваў яе з каўняра. А Рыгор таптаўся мядзведзем перад сталом, цяжка дыхаў.

— За такое... мінімум пятнаццаць сутак...— сказаў Сташэвіч ціха і тут жа пахрабрэў, узарваўся: — Ты думаеш, мне ўсё гэта трэба! Ці Івану Кузьмічу? Ці Русаку? Ці во ім? Памыляешся, прычым крэпка! Табе гэта трэба, у першую вочарадзь табе!

— Спасіба табе, благадзецель наш! — адвесіў Рыгор блазенскі паклон, нават рукою махнуў зверху да падлогі.— Буду ведаць, за каго бога маліць!..— Яшчэ мацней таўхануў нагою тое крэсла, што стаяла ў канцы прыстаўнога стала, нібы падножку даў, і яно ўпала. Бокам ступіў да крэслаў каля глухое сцяны, прысеў, цяжка дыхаючы: — Усе яршы харашы, адзін шчупак, як дурак...

— І мэблю не ламай! Хуліганіць тут мы табе не дазволім! — ужо зусім смела выкрыкваў Сташэвіч.

Тое крэсла падняла, акуратна паставіла Жухалава:

— Аляксандр Македонскі быў вялікі палкаводзец. Але ж нашто крэслы ламаць? — і зноў села каля Сердзіча.

— Вучоненькія... панахапаліся... вяршкоў,— мармытаў, ціскаў сківіцамі Рыгор.

— Тацяна Ёсіпаўна, скажы йшчэ раз... Што ты бачыла ў хаце ў Мані,— сказаў Дзеньдобры.

— Што? Вады поўная хата і сенцы... Ночвы, цабэркі, міскі, чыгункі... Стаяць, стаяць, стаяць... і ўсюды цячэ — са столі, па сценах цурчыць...

— Ся-дай-це, ка-лі лас-ка... Рыгор, ты памяняў шыфер? Парамантаваў страху? — звярнуўся строга Дзеньдобры да яго і сам сабе адказаў: — Не. За гулямі не было калі.

— А што яму тая страха? Што дзеці? Хай хоць неба ім на галаву падае... Чужыя больш клапоцяцца: і выпісалі шыферу, і прывезлі. А ён...— Сташэвіч гаварыў усё больш палка, але старшыня перапыніў:

— Па-ча-кай, Зя-нон... А скажы, калі ласка, Рыгор Іванавіч, якіх кніг яшчэ не хапае ў тваіх дзяцей? Скора ў школу ісці... Якая вопратка ім трэба, абутак?

Рыгор тузнуўся. У гэты час за дзвярыма зноў забухукала, заплакала, давячыся макротамі, Танька. Ніколі яшчэ ён не чуў такога гадкага кашлю!

— Мае дзеці... яшчэ голым целам не свяцілі... ніколі.

— Кохлік, мабыць, у малое...— сказала паціху, глянула на Маню Жухалава. Але тая, угнутая і захутаная, не рэагавала на яе словы, і Тацяна Іосіфаўна гаварыла далей да Сердзіча: — Таблеткі ж ад гэтай хваробы даюць, прывіўкі...

— А што яму? Абы на свет пусціць... А там можна і дзяржаве на шыю спіхнуць,— зноў кальнуў Сташэвіч, і на гэты раз не Дзеньдобры, а Лявошка прыпыніў яго:

— Ды пачакай ты трохі, не фарсіруй!

— За-блы-таў-ся ты, хлоп-ча...— уздыхнуў Дзеньдобры, па-бацькоўску паглядзеў на Рыгора.

— І каб было дзе! А то ў трох соснах! — абурана бразнуў аб стол шарыкавую ручку Сташэвіч, адкінуўся гнеўна-тэатральна на спінку крэсла. Яму ўсё было ясна, як божы дзень.

Рыгор змераў Зянона пагардлівым позіркам, але стрымаўся, толькі ўздыхнуў: «Што ты ў гэтым разумееш, малакасос? Табе яшчэ б на студэнцкай лаўцы сядзець...»

— Ох-ха... Чужую бяду — рукамі развяду,— прымірэнча паўздыхаў і Каляда. Ён як сеў, зайшоўшы, злева, у куточку каля дзвярэй насупраць Мані, то толькі і рабіў, што згортваў, складваў, варочаў на каленях з боку на бок мокрую плашч-накідку, нібы ёй было мулка, не ўлежаць. Маўчалі пакуль што, не ўступалі ў размову Русак, Будай і Сердзіч.

— Дык вось так, Ры-гор Іва-на-віч,— сказаў Дзеньдобры,— сабраліся мы сюды не жарцікі з табою строіць. Пара, сам ведаеш, гарачая, не глядзі, што дождж...

— Маглі і не збірацца, я вас не прасіў,— агрызнуўся Рыгор, паглядзеў на акно — толькі на акно. Маню, якая зябка хуталася ў хустку, стараўся не бачыць нават краечкам вока.

— Ах, які герой! Ён, чуеце...— Сташэвіч штурхнуў локцямі старшыню і Русака, нібы заклікаў іх у сведкі,— ён лічыць, што можна жыць у обшчастве і быць свабодным ад обшчаства. Яму напляваць на людзей! Ды што яму людзі, калі і сям’я — нішто! — распаляў сябе гнеўнымі тырадамі Сташэвіч.

— Чытаў? Чалавек чалавеку друг, таварыш і брат,— сказаў Сердзіч.

— Зя-нон Ста-ні-сла-ва-віч, я мяркую, што гэтую гутарку мы павядзём так,— разважліва сказаў Дзеньдобры.— Дамо кожнаму слова, хай скажа сваю думку пра гэтую сітуацыю і як з яе выйсці. Потым паслухаем самога Рыгора, паслухаем Маню... Я ду-маю, што ў Рыго-ра Іва-на-ві-ча няма супраць нас ніякіх адводаў. Сабраліся тут людзі паважаныя, аўтарытэтныя... Во, адзясную, каля дзясніцы, сакратар парткома... Каля яго Русак, камуніст і старшыня таварыскага суда... Лявошка — намеснік сакратара парткома. А там во, за табою, прыхаваўся Каляда — брыгадзір, ён жа засядацель таварыскага суда. Канстанцін Мікалаевіч, мо давайце бліжэй... (Каляда тут жа закруціў галавою: «Я тут... Я адсюль, калі што...») Во... А з левай Будай — старшыня мясцкома прафсаюза, во Сердзіч — намеснік сакратара парткома па кантролю, Жухалава — член парткома... Усіх ты... усіх вы,— паправіўся старшыня, падключыў і Маню,— ве-да-еце. Ніхто з нас вам злога не жадае, па-вер-це. Дык хто, таварышы, першы хоча... сказаць?

— Дайце...— адразу ўскінуўся Сташэвіч, але старшыня мякка асадзіў яго:

— Ты ўжо трохі тут... на-вы-сту-паў. Хай людзі скажуць... Во, Жухалава, напрыклад.

— А-а... Ага, добра! Я потым — буду заключаць размову,— Сташэвіч падсунуў да сябе паперу — мо збіраўся весці пратакол, шматзначна падцяў губы.

— Дзе мой татка-а? Та-а-атка-а...— плакала за дзвярыма Танька.

— Што тут скажаш...— Жухалава разагнулася, паклала далоні на калені.— Сітуацыя вельмі складаная, і справа далікатная. Тут цяжка прыдумаць што, каб і авечкі былі цэлыя, і ваўкі сытыя. А раптам толькі нашкодзім?

— Мы не нахрапам улазім... у гэтыя іх далікатнасці,— не ўтрываў Сташэвіч.— У нас ёсць скарга... заява — як хочаце называйце — аднаго з канфліктуючых бакоў... З просьбай — іменна, з просьбай! — умяшацца ў гэта дзела, памагчы! Вот, хто яшчэ не чытаў...— Сташэвіч шмаргануў па стале сюды-туды спісаным лістком.— Тут і суправадзілаўка падколата з раённага камітэта народнага кантролю — разабрацца і гэтак далей.

Ніхто да Манінай паперы не працягнуў рукі.

— Дык мне думаецца...— пачакала цішыні і зноў загаварыла Жухалава,— мне думаецца, што ім трэба ўсесціся ўдваіх і самім спакойна пра ўсё пагаварыць. Не ўсё ж яшчэ выстыла ў іх душах... Былі ж і добрыя часы, раз пабраліся. Во — дзяцей чацвёра... Дык я й кажу: калі мірыцца і жыць далей разам, гадаваць дзяцей — дык, значыць, мірыцца. Калі не...

— Як гэта — не?! Пра гэта і гаворкі не можа быць!— выкрыкнуў Сташэвіч.

— Калі ж не...— не звярнула ўвагі на яго выкрык Жухалава,— трэба разыходзіцца, скасоўваць шлюб цераз суд і больш не траўміраваць адно аднаго. Па-новаму ўстройваць жыццё... Во от...

— Та-ак... У вас усё, Та-ця-на Ёсі-паў-на? — паглядзеў на яе Дзеньдобры.

— Ну, а што яшчэ можа быць?

Падняў руку і тут жа стаў гаварыць Русак:

— Правільна, хай пачнуць з чыстай старонкі, як гаворыцца... Даруюць узаемна — і з чыстай. І дзела з канцом! Што тут доўга растабарваць? — І ён паглядзеў на гадзіннік. Маўляў, і так ужо столькі часу змарнавалі, а яму трэба яшчэ ў майстэрню.

— З чыстай... А дзе ўзяць тую чыстую? — мармытнуў Рыгор сам сабе, сукануў нагамі па падлозе, нібы хацеў зацерці лужыну — насцякала з ботаў. Бліснуў вокам на Русака: «Галава сівая, а пляце... Каб жа так усё проста было!»

І тут раптам падала голас Маня:

— Я да другіх не бегала, дзяцей не кідала...— і зноў закрыла твар хусткаю, толькі вочы блішчалі. Маўляў, чаго гэта яе раўняюць з Рыгорам?

Тады Русак устаў з рашучасцю: «Ах, так?!» І загаварыў горача, сек праваю рукою паветра:

— Я не знімаю віны з Рыгора. Ён многа наламаў дроў. Але ж ты... ты... жанчына! Што ты зрабіла, каб захаваць каханне, захаваць сям’ю? Што-о-о?! Бегала ды публічныя скандалы ўстройвала? Кааперацыю падпальвала? Знайшлася змагарка з п’янствам... Ты ж яго грызла і грызла, поедам ела. Ды не адна, а ўдзвюх з маткаю. Замест таго каб уціхамірыць яе, яшчэ і пад’юджвала... Што я — не бачыў, які Рыгор хадзіў? Прыйдзе раніцаю на трактар — сам не свой, з рук усё валіцца. Спытаеш — што? Зубамі скрыгіча: «Жыць не хочацца...» Калі і было якое каханне, то ты ж яго вытруціла, вытаптала! Сама, стара-анна! Залезеш у душу ды яшчэ і патопчашся, ногі вытраш... Соладка, бачыце ёй, што мужу насаліла... Што нервы яму парвала... «П’яніца Рыгор...», «П’е Рыгор...». Ды ці так ён п’е? Ды які ён п’яніца? Я ўпэўнены, каб не такая калатнеча дома, каб душа на месцы была... То і не выпіваў бы ён! Тут, бывала, за дзень так натузаешся на рабоце, ды яшчэ калі не ладзіцца што... Свет не мілы! Дзёгаць, здаецца, піў бы, смалу... А жонка ўмыцца паможа, дасць у свежае адзецца, ды накорміць добра, а то і чарку сама паднясе... Нервам жа таксама патрэбна разрадка!.. Ды яшчэ як абдыме, прыгорне... Дзе тая і стома падзелася! Свет, здаецца, перавярнуў бы, адкуль і сілы возьмуцца...

Разварушыў усіх Русак: засмяяліся, спала напружанне. «А каб ты спрах... От стары...» — «Праўду чалавек кажа, чаго ж!..» — «На пенсію скора, а ён...» — «Ну й што, калі на пенсію? Вунь пенсіянеры яшчэ жэняцца...» — «Калі ўсё ладзіцца, браткі,— як свята! Кожны дзень свята!»

— Гэта як добра ўсё! Як любяць адно аднаго! А калі цярпець не могуць? — перамагла ўсіх сваім моцным альтам Жухалава.— Вунь Клімук, наш касманаўт, што піша? Важна, каб сумяшчальнасць людзей была... У кароткі касмічны палёт людзей адпраўляюць, а і то глядзяць на гэта... На сумяшчальнасць... А тут жа — цэлае жыццё!

— Ну і зраўняла! — не ўтрываў Лявошка.— Там жа нідзе не дзенешся з касмічнага карабля ці станцыі... Увесь час разам, прытым у цеснаце. Ні на двор не выйдзеш, ні на вуліцу... Ні з суседкаю не пагрызешся.

— У Рыгора і Мані — дзеці! — амаль выкрыкнуў Сташэвіч.— Дзеці! — нібы хацеў «асадзіць» Жухалаву і Лявошку: куды яны вядуць, куды хіляць? Трэба ж прытрымлівацца лініі на прымірэнне!

І тут устала, пахісталася, нібы не магла ўстояць на нагах, Маня. Спачатку і двух слоў не магла сказаць, толькі разяўляла рот: «А-а... А-а-а...» Сташэвіч дарэмна «асаджваў» і яе: «Сядзь! Сядзь, табе гавораць! Табе яшчэ не давалі слова!»

— Аа... Ага-а...— не слухала яна.— «Абдымі, прыгарні» яго... Трасцу ён у мяне дачакаецца! Каб яшчэ пятага зрабіў? Аволенькі, пашкадуйце яго, бедненькага... Ён жа стаміўся, небарака... А я не стамілася?! Ён яшчэ на трэці бок пераварочваецца, а я ўжо ў аборы! Там пакармі, падой! Бяжы дадому, тут яшчэ карова, свінні, куры... А дзяцей куча! Дагледзь гаспадарку, дзяцей дагледзь... Зноў бяжы, язык высалапіўшы, на ферму... Раней хоць дома што памагаў, хоць карову напоіць ці дроў унясе, бульбы з пограба... А ўжо гадоў два — нічагенька дома не робіць... Толькі кулакі ў ход пускае! Во... на горкае яблыка збіў. Во... Во!..— яна сарвала з сябе хустку на плечы.— Во! Яшчэ не ўсе жаўцякі сышлі... Як лімон уся...

Прачыніліся дзверы, усунула голаў Марфа — нібы ўвесь час падслухоўвала і была напагатове.

— Людзечкі! І мяне ж! І мяне чуць не задушыў! — і загаласіла, зацягла: — І за што-о-о ж нас гаспод пакара-а-а...

Рыгор усхапіўся, бух нагою па дзвярах, Марфа войкнула, заенчыла — па той бок дзвярэй. І Маня войкнула, упала ў свой куточак, падагнула на сябе калені, наставіла рукі — думала, і на яе кінецца. Заплакала за дзвярыма Танька, і Марфа не ўцішвала яе, а ўсё крычала прарэзліва на ўсю кантору: «Плач, унучачка! Пла-а-ач!! Галасі-і... Мо хоць людзі пачуюць, нашы слёзы ўбачаць!» І тут Рыгор ірвануў на сябе дзверы, Каляда не паспеў яго затрымаць, і ў бухгалтэрыі пачуўся спалоханы віск і лямант — «Рату-у-уйце-е!!».

— Рыгор — сядзь! Рыгор, ты — што? У цюрму захацеў?! — закрычалі і Сташэвіч, і Сердзіч, і Дзеньдобры. Голас Марфы паглушэў, мо зноў схавалася ў закутак каля касы.

— Скажыце тут... гэтай старой... ведзьме!..— чутно, Рыгор ажно задыхаўся ад ярасці.— Скажыце!.. хай заткнецца!.. І хай вядзе адсюль дзяцей... А то я за сябе... не ручаюся!!!

Зусім нікуды не вартыя сталі Рыгоравы нервы...

Зайшоў-усунуўся ў кабінет сшарэлы ад шалу, з белымі, невідушчымі вачыма. На Маню не глядзеў, ды наўрад ці ўвогуле каго бачыў. Упаў на сваё месца, угнуў галаву да каленяў, дыхаў сутаргава, плечы скакалі ўгору-ўніз.

— От так... сядайце ўсе! Яшчэ размова не скончана,— паспрабаваў пакіраваць Сташэвіч. (У канцылярыі зноў зайшлася ад плачу і кашлю Таня).

Рыгор устаў рыўком, нібы які робат.

— Можаце... Можаце гаварыць!.. Цягнуць сваю гаварыльню... А я пайшоў!..— і сапраўды падаўся з кабінета, як п’яны. Дзверы, праўда, зачыніў за сабою старанна.

Хто заставаўся, пачулі праз філёнкі глухое: «Хадзем, дзеці...»

Усе сядзелі некаторы час здранцвела, прышыблена. Маня ліпла ў куток, курчылася, нібы ў яе рэзаў жывот. Потым заўздыхалі, загаманілі: «Куды... Куды ж ён?» — «От табе і пагаварылі... От табе і памірылі...» — «Мо дадому — куды ж?»

І ніхто не ўставаў, не ўскокваў, каб паглядзець, праверыць — у які бок пакіруе. Ці па вуліцы, дадому, ці заломіць з сяла на Вольчын хутар.

— Ну... дык от, Маня... Жывіце і не муціце ваду,— сказаў Русак.— Бачыш? Рыгор асазнаў сваю памылку...

— Каб ён так дыхаў! — урэшце выказаўся і Сердзіч.

— Мабыць, парвалася, то не звяжаш,— дадаў і Будай.

— Таварышы, са свайго боку мы зрабілі ўсё, што змаглі,— нібы падвёў вынікі Сташэвіч.— Мы хацелі як лепш, сабраліся, абмеркавалі, на сігнал прарэагіравалі.

— Ад гэтага рэагавання... нікому ні горача ні холадна. Правільней — усіх то ў пот, то ў лёд,— сказаў Будай.— Патапталіся па чалавеку, пагэцалі. Рады, што рэбры моцныя...

— Ніхто па ім не таптаўся! Выбірайце выражэнні! — Сташэвіч скоранька нешта пісаў на Манінай паперы, наўкос, у левым верхнім кутку.— А калі па столькі з кожным займацца — часу на ўсіх не хопіць.

— Каб жа наша гаварыльня памагла... Каб жа! — Жухалава ўстала і працягла да Сташэвіча руку, хацела зноў закурыць, а Зянон некаторы час не бачыў гэтай рукі, круціў на паперы завітушкі. А як дастаў пачак цыгарэт, то да яго пацягнулася многа рук — нават Дзеньдобры рашыў закурыць.

— Чорт ла-за-ты... а не Ры-гор...— уздыхаў старшыня і цмокаў цыгарэтаю так, што шчокі як не правальваліся.— Я ж хацеў з ім йшчэ па рабоце пагаварыць... пасля разбору... Ён жа ўчора жаць выязджаў — што зрабіў, што не ладзіцца...

— Гектараў пяць зжаў, я бачыў,— сказаў Каляда.— А машына не падышла ў час — на зямлю зерне высыпаў. Псіх! Адале сам жа памагаў збіраць...

— Які з яго работнік... пасля ўсяго гэтага,— сказала Жухалава.

— Праўда што,— пацвердзіў Каляда.— Хай бы Русак адразу садзіўся на камбайн — і ўсё. А Рыгору можна... іржышча лушчыць, араць.

Усе ў размове пра Маню забылі. І яна пасядзела-пасядзела — і паціху вышмыгнула. Здавалася, нават дзвярэй не адчыняла.

 

4

Зашарэў дзень зусім, мусіць, сутоньваецца. Дождж пыліць і курыць, ад зямлі падымаецца пара, вуліца затуманеная...

А мо ў вачах у яе сшарэла, мо нешта зрабілася са зрокам?

Нейкімі нерэальнымі, прывіднымі выдаюць прадметы, набліжанымі, кожная бугрынка ці каменьчык пад нагамі, камякі гразі нібы ўзраслі, і Маня, каб не спатыкацца, залішне падымае ногі, бы месіць гразь ці ўзбіраецца па нейкіх крутых і цяжкіх прыступках. І часценька, здаецца, ступае, ды ніяк не дагоніць ні маці, што спяшаецца за Рыгорам, цягне за выцягнутую руку Аленку, ні Рыгора, які ледзь відаць ужо ў вуліцы. Няпоўны, нібы месячык-маладзічок, святлеецца Таньчын твар з-за Рыгоравага плечука — паклалася, мабыць, галоўкаю, задрамала. Правая Рыгорава рука не адстаўлена гэтак узад і ўбок, як мацерына, а, паўсагнутая ў локці, прыціснута да бока разам з Ваневай рукою. Ды і ўвесь Ваня ціснецца да яго плячом, стараецца рабіць шырокія крокі, каб патрапіць у ногу з бацькам — і не спраўляецца: тупаціць часта і дробна, робіць скачкі, як цераз лужыны, хістаецца і коўзаецца босымі нагамі па гразі.

Давядзе, данясе Рыгор да хаты — і ўсё? Пусціць Таньку з рук — і бывайце здаровы?

Не заўважае ўжо Маня нічога, уся ўвага яе засяроджана на Рыгору. Прайшла міма Аўдотчынага двара і не ўбачыла, што пад старою ліпаю, дзе не так прабівае дождж, стаяць і гамоняць Дар’я і Аўдотка, што яны праводзяць яе доўгімі і цікаўнымі поглядамі. Не заўважыла малога, як скрыначка на колах, трактарца, што трахкацеў насустрач, магла і пад яго трапіць, каб гэты трактар раптам не закрыў сабою Рыгора з дзецьмі, і яна падсвядома ступіла ўбок — што ж гэта застуе, замінае глядзець? Не бачыла яна і кароў, што пачалі праяўляцца з шэрасці ў канцы вуліцы і раптам запрудзілі сваёй варухлівай пярэстай масай усю прастору паміж дамамі і платамі. Калгасныя, мабыць, іх заўсёды гоняць на паўгадзіны раней за калгасніцкія, каб не сутыкаліся ў вуліцы, а сёння і пагатоў раней тураць — змоклі пастухі, вымерхаліся.

Ці паверне Рыгор у свой двор?!

Павярнуў...

І адразу тое месца, дзе вароты, заступілі каровы, і нічога не стала відаць.

І адразу прытупіліся, саслаблі Маніны ногі, а левае калена дробненька і квола затрымцела. Знобкая дрыготка затрусілася між лапатак, перабрала скуру шыі пад левым вухам, затузалася цікам-жыўчыкам пад левым вокам. Маня і чакала, што Рыгор паверне, а яшчэ больш баялася гэтага. І цяпер боязь завалодала ёю бязмежна. Ногі ўжо былі зусім вялыя, яны не слухаліся, не змаглі вынесці яе з каровінае чарады. Маня блыталася між аграмадных жывёлін, яе ледзь не заціралі крутымі бакамі — як жорнамі. Яна раптам адчувала то пад адною рукою, то пад другою варухлівае, жывое пагойдванне жывых аграмадзін — і апіралася на іх, каб не абсунуцца пад ногі, не ўпасці. Лавіла каторую карову за рогі, адварочвала вострыя ражны ад сябе, каб не прапаролі, і зноў пад яе далоні траплялі цёпла-халодныя і мокрыя бакі, клубы, хрыбціны. Стрэльнуў пугаю аднарукі Зосім Ёрш — «Гэ-гэ-эй, куды, Рондзя?!», крыкнуў звыкла-пагрозліва недзе ззаду, з-за статка. А потым і яшчэ мацней крычаў: «Маня, чаго ты ўбілася ў каровы?! Чаго ты лазіш, мацаеш? Добра наеліся, добра... Ты на левыя бакі глядзі! А мо думаеш, што папушыць? Не павінна, мы толькі пад канец на канюшынішчы пасвілі...» І другі пастух, малады Кардашоў, таксама нешта гаварыў-пытаўся: «Чаму ты яшчэ тут, не на ферме? Учці, я за цябе прывязваць не буду!»

Маня не заўважыла, як яе, моцна цярнуўшы бакамі, каровы крутнулі-развярнулі ў свой бок, павялі з сабою, і яна ўжо ішла — пакорліва, паклаўшы руку на спіну нейкай лысухі. Ішла на ферму...

Яна ўжо разумела, куды ідзе, што вымушана будзе рабіць: штодзённую, звыклую і абрыдзелую работу. Падмые вымі, падключыць прысоскі-стаканчыкі даільных апаратаў. У кароўніку — гэта не ў полі, даенне механізаванае.

Падоіць яна, і яшчэ адзін бязрадасны дзень скончыцца. І трэба будзе ісці дадому...

Яна будзе яшчэ нешта рабіць дома, па гаспадарцы.

А потым — ложак...

 

Не кладзіся спаці

У вугал караваці,

Да сцяны вачыма,

Да мяне плячыма...

 

Не, не, не, не... Не!.. Хлусіць песня!

Не будзе гэтага, не будзе яна выпрошваць ласкі ў Рыгора...

Страх і жуда чакаюць яе дома. І муж, якога яна не любіла і не любіць.

Якога ненавідзіць...

 

Раздзел трэці

 

1

Не шанцаваць пачало яшчэ ў Слуцку. Мапед заглух, ад матора моцна смярдзела перапаленым жалезам. «Халера, бензін жа яшчэ ёсць... Во, плюхаціць...» І як ні трос ён гэты «транспартны сродак», як ні спрабаваў заводзіць, заводзіцца не хацеў. Сорамна было прасіць каго, каб паглядзеў (такая бо тэхніка!), і ў той жа час сам не мог даць рады. Так і вёў «машынерыю» ў руках, а дзе з гары і пад’язджаў трохі, круцячы педалямі. У адным месцы на ўскраіне бачыў ля завода сталоўку, намерыўся ўжо зайсці. Але было пасля шаснаццаці, харчэўня зачынілася на абед. Павёў мапед далей — бог з ёю, яшчэ на дамашніх пачастунках можна суткі жыць.

За «95 кіламетрам» дагнала машына. Шафёр сам прытармазіў: «Да Казловіч магу падкінуць...» А да Казловіч было мала, хаця б яшчэ кіламетраў дзесяць. Але ж і за гэта дзякуй. Шафёр, малады круглатвары хлапец, хуценька адчапіў борт, памог нават закінуць мапед у кузаў. У кабіне месца было занятае, сядзела нейкая цётка, і Федзя прыладзіўся ў кузаве на калючай, ажно праз штаны стрэмкі заганяліся, скрыні з жалязякамі-запчасткамі. Ад Казловіч — вёскі з асфальтам і двухпавярховымі катэджамі — з кіламетр правёў мапед у руках, пакуль не дагнаў парожні грузавік — вазіў збожжа на прыёмны пункт. Руляваў пажылы дзядзька і ўсю дарогу абураўся: «Добры гандаль... Я прывожу ёй амаль чатыры тоны, а яна піша: «Тры... Улажнасць вялікая...» А я хіба не казаў пра гэта старшыні? Казаў... У нас свая сушылка ёсць... Цэлы завод!.. Хай бы раз прапусцілі, другі прапусцілі... Не, загарэлася яму — вязі! Бачыце, першую квітанцыю хочацца палучыць... А там было ўжо машын з трох калгасаў! Праўда, і да мяне карэспандэнцік падбягаў, але я і гаварыцца не даўся... Скажы от ты мне, нашто гэты паспех? Не маглі дзень-другі апусціць? Каб дайшло... у коласе? А то стаю, чакаю тую дзеўку... Засуну руку ў зярно — гарыць! Чуеце? Рукі не ўдзержаць... Самасаграванне!» Федзя слухаў дзядзьку і не слухаў, быў паглыблены ў свае думы, аж пакуль той не прытармазіў і не сказаў: «Ну — мне ў гэты бок... А вам?» Федзю было яшчэ далей на поўдзень, за стык трох раёнаў.

Каб не было гэтай «бандуры», мапеда, то ён дабраўся б на месца лягчэй і хутчэй — аўтобусамі, праз Салігорск. А так быў звязаны як не па руках і нагах. Кінуць у якой вёсцы ў якога дзядзькі Федзя не мог. Рэч чужая... ды ў незнаёмых людзей... ды зноў жа — трэба будзе па яе вяртацца, спецыяльна машыну выпрошваць, ганяць. У такі гарачы час! І ён вёў, плёўся, валачыў, а дзе з горкі зноў і зноў садзіўся, круціў педалі, хоць у тых педалях чуўся страшэнны скрыгат — мабыць, у іх даўно не было ніводнага падшыпніка — парассыпаліся, пазакліньваліся.

Дабраўся ў Паплавы пад вечар.

Весці на Юльянін двор няспраўны мапед было нядобра. Ганя то мо нічога і не сказала б, але ўсё роўна непрыемна, і Федзя завярнуў да сябе.

На дзвярах вісеў замок, ключа ў схованцы не было, Федзя стомлена пахадзіў па двары сюды-туды, заглянуў у агарод і сад. Там таксама не было ні Паўлюка, ні Паўлючыхі. Хацелася піць, за дарогу высмаг, выпацеў, пра яду пакуль што не думалася.

«А дзе ж Іван? Дзе дзяўчаты?» — пайшоў туды, дзе кватаравалі студэнткі. Але і там нікога не было, а гаспадыніна дачка-падлетак прыбегла ад суседзяў, калі ўбачыла, што «дзядзька Федзя» не адыходзіць ад варот, стаіць у роздуме.

— Студэнткі ў Верхаўцы пайшлі! І дзядзька Ваня з імі. Сказалі — там адна бабка ёсць, вельмі многа песень ведае. А Жэня ў Мінск паехала! Назусім! — сыпала, як з кулямёта. — А Ганя, што вы фатаграфіравалі з Жэняю і з коцікам, ад цёткі Юльяны таксама паехала... Яе машына забірала... І шафу грузілі, і ложак, і ўсё-ўсё... Цётка Юльяна сварылася з ёю, і Ганя на яе крычала!

— Унь яно што-о...— толькі і сказаў Федзя і яшчэ патаптаўся на месцы. Ашаламілі яго гэтыя весткі, не мог сабрацца з думкамі, не ведаў, куды ісці.

І ўсё-такі пайшоў. Пайшоў у магазін: мо завезлі піва? Ці, можа, які крушон ёсць?

Быў «Байкал», танізіруючы напітак, і Федзя падзівіўся: рэдкасць! Узяў дзве бутэлькі, кансервы «Салака ў тамаце», трыста грамаў салодкіх, нібы пакрытых намараззю, пернікаў (хлеба ўжо не было — раскупілі). Адну бутэльку выпіў тут жа, не адыходзячы ад прылаўка, і крыху аджыў. Астатняе забраў з сабою, рассоўваў па кішэнях — добра, што многа іх было і ў куртцы, і ў штанах.

Ішоў на Папову гару і ўвесь час прыспешваў крокі. Яму здавалася, што з усіх хат, з усіх двароў сочаць за ім людзі і асуджальна ківаюць галовамі: «Во да чаго дакаціўся... А яшчэ настаўнік!» А мо людзі не ведаюць, што ён настаўнік? Бо і ў сельсавеце, і старшыні калгаса рэкамендаваўся як аспірант, кіраўнік комплекснай экспедыцыі. Але ж мог Іван сказаць, маглі і дзяўчаты. А настаўнік — гэта аўтарытэт і самавітасць, не тое што нейкі аспіранцік. Аспірант — амаль той жа студэнт, а студэнт — што? Блазнюк яшчэ, вецер у галаве.

Хацелася хутчэй прыхавацца ў кусты і пасядзець-адпачыць, падсілкавацца, падумаць пра ўсё, што нарабілася, у чым была і яго віна.

Несвядома яго пацягнула на тое месца пад дуб, дзе сядзеў з Ганяю. Але ўбачыў там кучку хлапчукоў, якія гулялі ў карты, і павярнуў да «прошчы». Тут было пуста і ціха, і ён прысеў на лавачку. Выклаў побач з сабою прыпасы і тут жа забыў пра іх...

З Ганяю ўсё зразумела. Яна ж і яму гаварыла, што збіраецца пакідаць свякроў. Але каб так хутка ўсё нарабілася? Ці не прыспешыла ўсё яго прыгода з Ганяй, во тут во... каля «прошчы»? І ніякага даравання граху ён не адчувае, не памагае Мікола-цудатворца... «Цётка Юльяна сварылася на Ганю...» То не проста ж сварылася, мо стала і ёй што вядома... пра гэта... Мо хто падгледзеў, як яны тут прахаджваліся на гары, як сядзелі пад дубам... І не толькі цётка Юльяна ўведала, а і Жэня, і ўся вёска, і, вядома ж, не толькі Ганю, але і яго асуджаюць — «перамываюць костачкі».

На чорта ён узяў гэтыя кансервы... Чым іх успораш? У кішэні быў толькі ножык-складанчык — маленькі, з палавіну мезенага пальца, лавачкі пластмасавыя, у выглядзе ТУ-104, паветранага лайнера. Сувенір, купіў некалі ў Мінскім аэрапорце... Наставіў лязом, ударыў кулаком — лязо падагнулася і прышчаміла, рэзнула па пальцы. Паказалася кроў... Смактануў-сплюнуў, азірнуўся ў бакі, каб дзе знайсці якога каменя. І ўсміхнуўся сам сабе: якраз як на малюнку-коміксу Херлуфа Бідструпа. Там на пікніку мужчына то дзяўбе бляшанку нажом і прышчыквае гэтак жа, як і ён, палец, потым дзяўбе відэльцамі, і кожны зубец завіваецца ў спіраль, то ўрэшце кладзе бляшанку на камень, б’е зверху другім, і жыжа-змесціва з кансерваў плюхае яму ў твар, залепвае вочы... Патрымаў Федзя бляшанку ў руках — і пакаціў у кусты каля ручая. Калі б нават і ўскрыў яе, то як есці з салодкімі пернікамі? Узяўся за бутэльку — садраў бляшку-накрыўку аб лаўку, еў пернікі і запіваў «Байкалам», танізіруючым напіткам.

«Танізіруе... У які бок гэтая вадзічка танізіруе? Павышае настрой, надае бадзёрасці ці ўціхамірвае, прыглушвае? Тут бы каб якога спірту... урэзаць...»

«І так — што мы маем на сённяшні дзень... А нічога не маем. Ганя з’ехала... Куды? Да маці, куды ж ёй... А дзе яе маці жыве? Не ў Паплавах — у Забалаці. Казала неяк... А мо не яна казала? Тры кіламетры адсюль на поўдзень... Туды не пайду, не-е... Калі дык на ферму, на ферме буду шукаць. А мо пераняць дзе на дарозе? Павінна ж яна туды прыйсці, павінна! А мо яна там і ёсць? І — строга з ёю... Строгасць і строгасць! Толькі мапед усучу — і ўсё, і назад. Далёка ёй цяпер дабірацца — з Забалаці, транспарт трэба. Але няспраўны брыдка аддаваць, абавязкова парамантаваць і тады аддаць... Значыць, што яшчэ? Чакаць дзядзьку Паўлюка, ён слесар-рамонтнік у калгасных майстэрнях, трактары, камбайны рамантуе, што яму нейкі там мапед? Раз плюнуць.. Угавару яго, пастараюся...»

«Далей — што? Калі ў Верхаўцах Іван знойдзе што цікавае... сёння ж вернецца, павінен вярнуцца... Калі знойдзе што, то мо пабраць манаткі і туды перамахнуць? Там атабарыцца... Хопіць, заседзеліся ў Паплавах! Хопіць, хопіць!..»

«Жэня... Ах, Жэнька ты, Жэнька... Прыраўнавала, факт! Яна кахае мяне. А я, пень стары, чурбак дубовы... і вухам не вёў, не здагадваўся... Хаця ж — чаму не? Можна ж было даўмецца, можна... Во тады, як угаворвала не ісці на ферму, па той мапед у жыце... Усё яна разумела, куды што... вядзе... Усё прадбачыла... І не вытрымала сэрцайка, кінула-рынула ўсё... Дзе яна цяпер? Яна — мінчанка, карэнная. Бацька яе, здаецца, нейкі літаратуразнаўца, Шахлевіч... Здаецца, і кніжку яго бачыў — крытычныя артыкулы... У дзяўчат спытаю, у Рыты — яна на адным курсе з ёю. Мо ведае, дзе жыве Жэнька? Жэнька-Яўгенька... Аўгінька... Не, лепш — Жэня, Жэнька...»

«У Мінск трэба пад’ехаць... У Мінск, абавязкова ў Мінск! Знайсці трэба яе, угаварыць вярнуцца... А не захоча... то каб даравала мне... дурасць... Заадно і ў інстытут зайду, у Акадэмію. Мо кіраўніка свайго сустрэну... Пане-дабрадзею, паважаны доктар навук Лямешка! Усё, што вы мне гаварылі,— лухта. Лу-у-хта,— чуеце? І не буду я вашу тэму рабіць... Але ж каб так сказаць, трэба мець больш фактаў-аргументаў. А ў яго і ступень навуковая, і кнігі, і імя ў вучоным свеце — у этнаграфіі і фалькларыстыцы».

«Байкал» не дапіў, бутэльку засунуў, ідучы ўжо, у густы куст, дажаваў на хаду апошні пернік. Няма калі расседжвацца...

Толькі выйшаў на вуліцу,— міма праляцеў «газік»; у акне, здалося, сядзеў той самы ўпаўнаважаны з раёна, культурнік, што «браў на арапа», думаў выпудзіць іх з Паплавоў. Дудкі, дзе сеў, там і злез...

Каля магазіна стаяла ўжо некалькі веласіпедаў і матацыклаў. Зводдаль, не даехаўшы да магазіна, паволі трахкацеў трактар «Беларусь». Мабыць, трактарыст заскочыў купіць курыва.

Далей адсюль, далей... Вось і Юльяніна хата, за ёю — Паўлючышына. Птушкай бы праляцеў у паднябессі, кратом прапоўз пад зямлёю — абы адразу апынуцца на Паўлючышыным двары. А нідзе не дзенешся, вунь і Юльяна стаіць за варотамі, нібы спецыяльна выйшла, каб паглядзець на яго.

— Добры вечар, цётка...— коратка зірнуў у яе бок і адразу патупіў вочы.

— А каб ты ніколі яснага дня-я не бачыў, а толькі вечар ды ноч! — пачала Юльяна клесці. З прыціскам на кожным слове, але не крыкліва, неяк дужа па-дзелавому і пагардліва: —Валацу-уга няшчасны... На-абрыдзень з усяго свету! Пе-есні яму трэба, ану-учы бабскія! Каб табе звінела ў галаве і ніколі не пераста-авала!

— Цё-ётка, за што вы мяне так?! — не мог змоўчаць, не мог не спыніцца.— Я ні ў чым перад вамі не вінаваты!

— А хто ж, мо я-я вінавата? Мо я-я прыйшла ў тваю сям’ю, мо я-я разбурыла? Пошкудзь ты!! — павысіла цётка голас.— Каламуціш белы свет, лэхтаеш па сёлах, памыяў шукаеш... Сабака ты памыйны! А яшчэ з Мінску, называецца!

Федзя рынуўся ў Паўлючышын двор, уцяўшы ў плечы галаву. Твар палаў, гарэлі вушы, як у хлапчука. «Божа... Хоць бы ніхто не чуў!» Схапіў з-пад плота мапед, хацеў выбрацца з двара агародамі, але не было там у Паўлючыхі нават узмежка, а толькі зарослая гарбузнікам разора. Трэба весці мапед вуліцаю, зноў паказвацца і на Юльяніны, і на людскія вочы. Высунуўся на вуліцу, на Юльяніны праклёны, і бегма, бегма, забыў нават зашчапіць дзверцы ў Паўлючышыным двары.

— Каб ты бо-окам ездзіў! Каб цябе сляпо-ога вадзілі ды вазілі! Каб ты сце-ежкі перад сабою не бачыў! — ляцела занудліва ўслед. Нібы цётка Юльяна выконвала нейкую павіннасць, а самой усё гэта даўно абрыдла.

Як не стала чуваць яе голасу, пакрочыў больш спакойна і самавіта. Круціў толькі з прыкрасцю галавою, падціскаючы губы.

«Да чаго дажыў, да чаго дакаціўся... Такога яшчэ не было — каб так брыдзілі... на ўсё сяло... Бабыль, чортаў бабыль... Мог бы ўжо даўно ажаніцца. Жыў бы сабе і не рыпаўся нікуды. Не бадзяўся б па свеце, не шукаў ветру ў полі. Дамок збудаваў бы, ведаў бы адно — сям’я... школа... урокі... Ну і па абавязку вясковага асветніка — сяды-тады гутарка, лекцыя. Павучаў бы людзей, як жыць. Аброс бы гаспадаркаю, як некаторыя настаўнікі: не бачыў бы з-за каровы, свіней, курэй свету. Не меў бы часу нават на кніжку... засынаў бы перад тэлевізарам... А колькі такіх ёсць, колькі развялося... такіх «інтэлігентаў»! Уратуй, крый мяне, божа, ад такога жыцця! Гэта ж... на карані заброснець можна... Не, не трэба мне такога настаўніцтва і такога жыцця. А мо зусім кінуць настаўніцтва? І ад вёскі да вёскі, ад сяла да сяла, з рукзаком за плячыма... З фотаапаратам, з магнітафонам, з блакнотам... Але ж грошы трэба, сродкі трэба! Людзі маглі б пракарміць, канешна... Людзі нашы гасцінныя, добрыя. Але калі толькі спадзявацца на гэта — усядно як старцаваць. Або хоць так: усё лета, тры месяцы скарыстоўваць на поўную катушку, і то можна шмат абысці, абследаваць. Пяць — дзесяць гадоў засталося, ад сілы, і перамруць старыя. А колькі яшчэ можна было б запісаць, знайсці, сфатаграфаваць. Спіць у шапку інстытут, спіць. Заспакаенне ў іх, поўнае заспакаенне! Хваляцца сваім трыццацітомнікам фальклору... А чым яшчэ могуць пахваліцца?»

«А яшчэ лепш з жонкаю хадзіць — на пару. Толькі дзе яе ўзяць — такую? Няўрымсту па характары... каб і ў агонь, і ў ваду са мною... Каб ні пра якія выгоды не думала, ні пра якую мяшчанскую ўтульнасць... Дзе яе знайсці — такую? «Мечты, мечты, где ваша сладость?» І самому скора стукне... Ніводная дзеўка глядзець не захоча... Дзед ты, скажа, лысы! Не можаш, дык і не бярыся... Як тая Дар’я наігрывала, спявала: «Ад чаго ты лысы, без валос застаўся?..» Не, цётка Дар’я, не дзяўкі вінаватыя... Іх жа не было ў мяне... Ну — амаль не было... Мяне ж аскетам лічаць у школе. Тры настаўніцы ў школе, адна за трактарыста замуж пайшла. А дзве сядзяць, нудзяцца. Скора перастаркамі будуць, а ўсё ў мой бок паглядваюць... Можа, зраблю ласку, звярну на іх увагу ўсур’ёз, перастану жарцікі жартаваць?»

Калгасны двор — пляц вялікі, больш за гектар. З двух процілеглых бакоў па перыметры працягліся шнуры гаражоў для аўтамашын і трактароў, з трэцяга боку — майстэрня. Гэта таксама прысадзістая, але намнога шырэйшая за гаражы будыніна, таксама са шлакаблокаў. Хваліўся неяк Паўлюк, што ёсць у майстэрні нават такарны і фрэзерны станкі, газа- і электразварка, кузня пры боку.

Адзін час нават усю сваю тэхніку тут рамантавалі, нікуды не аддавалі.

Дзядзьку Паўлюка знайшоў адразу, як толькі паставіў пры сцяне мапед і заглянуў у шырокія вароты. Пасярод цэха на свабодным лапіку стаялі крукам ён і газазваршчык, углядаліся ў тоўсты ліст жалеза, расчэрчаны крэйдаю. Паўлюк штосьці яшчэ паказваў на лісце, адзначваючы кіпцем вялікага пальца. Сіні струмень агню з шыпам і сіпам вырываўся з сопла, рэзка пахла карбідам, акілінаю, мазутам. Зваршчык павярнуў крыху разак, і сіні струмень уеўся ў метал, запырскалі іскры.

А дзядзька Паўлюк разагнуўся, ступіў насустрач. Ён стомлена горбіўся, твар блішчэў, на нячыста паголеным падбародку цямнела палоска сажы.

— Прыбыў, капітан? Што скажаш добрага? — і ўсміхнуўся прыветна.

Федзя з радасцю працягнуў яму руку, і дзядзька Паўлюк, зірнуўшы на сваю чорную далонь — каб жа хоць не запэцкаць чалавека! — падагнуў кісць, падставіўшы для поціску цаўё рукі. І Федзя схапіўся за яго аберуч.

— Ды нешта машынерыя... зблышыла... Здаецца, рухавік заклініла. А мо так што? Сам я ў гэтым не вельмі кумекаю... Набраўся бяды, пазычыў — а як аддаваць рэч няспраўнаю? Паглядзіце, мо дасце якое рады. А я ўжо заплачу... колькі скажаце...

— Угу... Хаця б ты ўжо... заплаціў. Плаціла ў цябе не хопіць, як будзеш усюды раскідвацца.

Выйшлі з майстэрні, завярнулі пад сцяну, дзе ён прыхіліў мапед.

— І педалі амаль не круцяцца... Праўда, педалі і былі такія...— дадаў Федзя ніякавата. Ён то заміраў на месцы, то тупаў каля дзядзькі і мапеда, то схіляўся глядзець, што той робіць, дзе мацае, што пакручвае.

— Не круцяцца...— нібы сам сабе гаварыў дзядзька Паўлюк.— Як ён увогуле дасюль не рассыпаўся... Як той гоначны аўтамабіль у Ваўка. Мульцік з унукам глядзеў... Гоніцца Воўк за Зайцам на гоначным аўтамабілі, а той аўтамабіль разлятаецца на часткі пад ім, коцяцца колы ў бакі... Я ўжо казаў неяк: добры ёй мапед папаўся, столькі вытрымаў. Каторы раз глядзіш — ляціць, гойсае па калдобінах, па разорах... Скача, як рысак, сама над сядлом матляецца, у паветры. Чакаеш: вот-вот рассыплецца, вот-вот бразнецца, што і костачак не збярэ... Не! Чэрці не бяруць!..

Дзядзька памаўчаў, адхіліў мапед ад сцяны, паглядзеў з другога боку. Паспрабаваў завесці — рухавік нават не чыхнуў.

— Ну — чаго маўчыш? — спытаў Паўлюк, але Федзя нічога не адказаў, думаў, што слесар да матора звяртаецца.— Я ў цябе, капітан, пытаюся...

— А што гаварыць? Як казаў Крапіва, не можаш памагчы, дык лепей памаўчы.

— Ага-а... Гэта то праўда. Але я пра другое... У цябе што — сур’ёзныя намеры да гэтай малодкі?

— Да якое?

— Ну... даеш! А ў каго ты мапед пазычаў?

— У Гані.

— Нябось нават прозвішча яе не ведаеш?

— Вяршэня...

— То што?

— Ды не, дзядзька. Якія там могуць быць намеры!

— Праўда што... Якія могуць быць намеры? Перакуліў — і далей... Нават прозвішча не спытаў.

— Не так усё было... Не так! Не будзем, дзядзька, пра гэта...

— Ну, што ж... Не будзем, дык не будзем. Заўтра пад абед прыходзь забірай сваю машынерыю. Канешна, калі камбайнеры не прыбягуць чаго... у пажарным парадку. Ну і — калі можна будзе што зрабіць з мапедам. Вядзі за мною, паставім у бакоўку пакуль што...— І дзядзька Паўлюк пайшоў у майстэрню.

Ішлі праз увесь цэх, дзе сям і там грувасціліся нейкія вузлы і жалязякі, абагнулі двух рабочых, што апускалі на талі матор-дызель на раму ДТ. У вузкія дзверы ў сцяне Федзя ўнёс мапед на руках — высокі быў парог. Маленькі пакой патанаў у паўзмроку, акенца адно, квадрацік яго крыж-накрыж закратаваны, шыбы закопчаныя. Вакол дапатопнага канцылярскага стала, абшарпанага і замурзанага локцямі, стаялі такія ж мурзатыя табурэткі.

— Во сюды, у куток давай...— паказаў Паўлюк на супрацьлеглую сцяну ад акна і стала. Мапед заняў яе ўсю.— Я нічога табе не буду казаць, скажу толькі адно: ты як той нявопытны злодзей, што парася краў. Віску многа, а наедку мала... Трэба вам, таварыш вучоны, перамяніць месца жыцельства. І чым хутчэй, тым лепш: не любяць такога ў нашым сяле.

— Ды мы і самі ўжо думалі пераязджаць. Тут абследавалі ўсё, што можна было,— сказаў Федзя і пакашляў: у словах раптам пачуўся і другі сэнс.

— Жонка мая чула. Як выбіралася Ганя — галасу на ўсё сяло было. І нешта мая ўлезла, уставіла тры капейкі. Дык Юльяна і на маю напусцілася... згнюсіла на чом свет стаіць... А нашто нам гэтая сварка? Мы з імі ўсю дарогу добра жылі, па-суседску... І хіба мы вінаватыя, што ты з Іванам у нас пасяліўся? Хіба мы цябе з Ганяю зводзілі?

Федзя адчуваў, што вось-вось не вытрывае, кіне-рыне ўсё, нагаворыць абы-чаго, пабяжыць куды вочы глядзяць...

І неяк паспешліва-няветліва развітаўся — «Дык, значыць, заўтра», хуценька пайшоў з майстэрні, быццам чакала недзе яго пільная справа. Забыў і ключа ад хаты папрасіць...

 

2

Ледзь дачакаўся іх, седзячы на лаўцы пад плотам. А заявіўся Іван з дзяўчатамі на змярканні. На спіне горб рэчавага мяшка, у руках магнітафон, дзяўчаты ішлі амаль улегцы. Схуднелыя, загарэлыя, з чорнымі ад чарніц ратамі. Прынеслі і яму вялікі кулёк чарніц, тры прыгажунчыкі баравікі і нават рыбы ў цэлафанавым мяшэчку.

Як выявілася, яны ў Верхаўцах тую бабку ўжо не засталі. Памерла з паўмесяца назад. Вось табе і песні... Пашкадавалі іх там, разгубленых, і параілі ехаць у Сажаўку, яшчэ кіламетраў пяць далей. Там жыве дужа цікавы дзед, умее з кручанай саломкі ўсякія вазы і шкатулкі рабіць, яго вырабы нават на рэспубліканскай выстаўцы былі. І трэба ж такому здарыцца: не засталі ўжо і дзеда, памёр з тыдзень назад. Некаторыя яго вырабы сфатаграфавалі, праўда, што дома, а што ў школьным музеі. У школе быццам бы ёсць і невялікі гурток, дзеці пачалі былі вучыцца ў таго дзеда ўпраўляцца з саломкай — і не давучыліся... Дзе тых школьнікаў знойдзеш летам? Дый што яны маглі расказаць, паказаць? Нават для невялікага артыкульчыка не хопіць матэрыялу, не выснуеш думкі аб пераемнасці пакаленняў, аб жывучасці народных традыцый. Ну, а ад Сажаўкі ўжо рукою было падаць да Салігорскага вадасховішча. Дабраліся і туды, вудзілі з нейкімі «дзікімі» адпачываючымі рыбу, купаліся, загаралі, ганялі мяч. Іх нават падкінуў адзін рыбак на машыне назад — пятнаццаць кіламетраў, да Паплаўскага лесу.

— Так-такі — падкінуў? — усумніўся Федзя.

— А што? Ха-ха, мы яму спадабаліся,— легкадумна рагатнула Рыта-Маргарыта.

Федзя прыняў ад яе паднесены кулёк ягад, кінуў некалькі ў рот. Штосьці яму не падабалася ў паводзінах дзяўчат і Івана.

— Не так, не так! А вось як...— Іван, не беручы кулька з Федзевых рук, нахіліў яго і натрос сабе поўную жменю, сыпануў у рот.— І душы — зубамі, языком... Каб поўны рот было смакаты. Каб аж праз вочы, праз нос сок палез...

Федзя паспрабаваў і тут жа закашляўся — сок трапіў «не туды».

— І гэта... усё? — спытаў сіпла, скрозь кашаль.

— Рыба яшчэ...— Зіна расхінула мяшэчак, амаль што сунула ў яго аблуплены ад сонца нос: мо нюхала, ці пахне?

— Прапаную, таварышы, развітальны баль! — падхапіў Іван.— Зварганіць юшку... на рэчцы! — скінуў урэшце рэчавы мяшок з плячэй, паставіў і яго, і магнітафон на лаўку.

— Далё-ёка... Мо кіламетр ісці,— капрызліва сказала Зіна.

— Я й так ледзь жывая...— узмалілася Рыта.

— Тады бачыце — вунь, у канцы агародаў, поплаў і кусцікі. Туды выйдзем! — не здаваўся Іван.

— Па-мойму, вы і так «падданыя»... А? Прызнавайцеся, што пілі...— Федзя ўрэшце зразумеў, чаму яны здаліся ненармальнымі: толькі што расказвалі пра тое, што памерлі і бабка, і дзед, расказвалі пра свае няўдачы — і тут жа нервова-бесклапотны смех.— Ну — чаго маўчыцё?

— Перастаа-а-ань...— з прыціскам і нечаканым раздражненнем сказаў Іван.— Рыбакі трошкі пачаставалі — падумаеш, важнасць! — сеў на лаўку каля рэчаў, адвярнуў твар ад Федзі. Дзяўчаты пастаялі-пастаялі — і таксама селі, справа ад Федзі. І ўсе заціхлі, налёт штучнай весялосці як рукою зняло, на тварах адбілася прыхаванае напружанне і непрыхаваны сум. Рыта-Маргарыта нават пахаўкала стомлена, паляпала далонькай па роце.

— Ой, таварышы-ы... так у цывілізацыю хочацца,— уздыхнула яна.— Ванну гарачую прыняць... Два тыдні ўжо бадзяемся, як непрытульныя.

Іван закурыў, і Зіна закурыла, кінула назад Івану запалкі.

— Ага... І ў рэстаранчыку пасядзець, патанцаваць. У «Журавінцы» ці ў «Папараць-кветцы»...

— Калі сядзець, то ўжо ў «Каменнай кветцы»,— катэгарычна запярэчыў Іван.— Там хоць і дорага, але... Такі кардэбалет... Дзяўчаткі ў ружовых трыко ножкамі ўскідваюць...

— Ой, каб бліжэй сядзела, то дала б грымака ў плечы... А мы хто — не дзяўчаты? — Рыта прыкінулася, што моцна абураецца Іванавымі словамі.— Амаль што стрыпціз рабілі на Салігорскім моры, а ён... нуль увагі, фунт знявагі.

— Э не...— пакруціў галавою Іван.— Вы так узбрыкваць не можаце. Ды вы ўсядно як свае — браты і сёстры.

— Мы яшчэ і не такое можам, але стрымліваемся. Мы сціплыя і прыстойныя! — сказала і рагатнула ў адказ на свае словы Зіна.

— Пайшло-паехала...— астудзіў іх Федзя.— Лепш скажыце, чаму Жэню адпусцілі.— Ён ні да каго канкрэтна не звяртаўся, а таму ніхто і не адказваў. І тады павярнуўся да Івана: —Чаго ты адмоўчваешся? Ты ж заставаўся за старшага.

Твар у Івана ўвачавідкі схмурнеў і насупіўся.

— Табе лепш ведаць... чаму не ўтрымалі,— і ўстаў, адступіў на крок, узлёг локцямі на плот. Цыркаў за плот слінаю, цмокаў цыгарэтку, зноў цыркаў і далоняй разгладжваў русыя вусы — па-мужыцку.

— Кінь, Федзька, допыты рабіць. А то як мы пачнем — узвыеш! — суха і з нейкай непрыяззю вымавіла Рыта. Яе худаваты, нервовы твар набыў яшчэ больш рэзкія абрысы, пасінелі вачніцы.— І не корч з сябе начальніка, тут усе свае... І ўсе роўныя! — кінула цыгарэту ў пясок, уціснула кедам і пакруціла.

 

Белы ка-амень, белы ка-амень,

Белы ка-а-мень сто пудоў...

Горш за камень сэрца давіць

Раз-ні-шчас-ны-ыя любо-о-оў...—

 

праспявала на мелодыю «Волжских страданий» Зіна і ўздыхнула: «О-ох!»

— Пайшлі юшку варыць... пакуль рыба не пратухла! — рэзка паднялася Рыта, забыла і пра стому. Ухапіла за шлейкі рукзак, закінула на адно плячо — Іван не паспеў запярэчыць і забраў толькі магнітафон.

— Дзяўчаты, усе патрэбныя прычындалы бярыце ў сябе дома, мы да сябе не пойдзем,— паглядзеў Іван на Федзю і ўлавіў яго маўчлівую згоду.

— Ой, а тут акуні два ёсць! У іх жа такія калючкі! — Зіна ўзяла з-пад лаўкі мяшэчак з рыбаю і зноў сунула ў яго аблуплена-чырвоны нос. Не браў Зіну загар, твар так і заставаўся белы, толькі сям-там праступіла больш рабак-вяснушак.

— Рыбу падрыхтую я,— па-рыцарску, велічным жэстам прыняў Іван з яе рук мяшэчак.— Страшней за кошку звера няма...

Федзя заходзіў у двор, дзе жылі дзяўчаты, апошнім. Яму не заставалася нічога іншага, як падпарадкавацца «масам». У загул пусціцца ён не дазволіць, але паслабіць напружаныя нервы не зашкодзіць. Няхай пагуляюць, інакш «масы» могуць і ўзбунтавацца, і разбегчыся хто куды. Падраджаліся ж студэнты быць месяц у экспедыцыі, а да канца тэрміну яшчэ не скора. Зусім не па аналогіі ўспомнілася, як сваім настаўніцкім калектывам сустракалі Новы год. Хацелі пад звон Крамлёўскіх курантаў пачокацца бакаламі з шампанскім, чакалі ўсе, як стрэліць шампанскае, як забурліць бела-пеністы струмень і, вядома ж, некага абліе. І настаўніцы зараней ужо вішчалі, хіліліся ў бакі, не ведаючы, куды ўдарыць шумлівае віно. А Федзя так прыціснуў белы корак, выблытаўшы яго з фальгі і дроту, што газ выйшаў праз маленечкую шчылінку з ціхім шыпам, і разлілося шампанскае ціха і спакойна. «Учылкі», старыя дзевы, чуць не набілі яго за гэты «пшык» — чакалі выбуху, а Федзя так ашукаў іх спадзяванні!

...І быў касцёр на лузе, былі юшка і чарка (сухое віно, яго ў магазіне было поўна, вясковыя не любілі «кісляціны»), былі песні — і надрыўна-лірычныя, і зухавата-турысцкія, пад гітарны перазвон (Рыта дастала ў суседзяў гітару), былі нават танцы вакол кастра. На танцы згадзіліся Іванавы запісы, была ў яго адна касета-стужка, прыхопленая з Мінска,— пракруцілі яе і раз, і другі на «магу». І пэўна ж дзіўна было глядзець на іх з вуліцы, з вёскі, як яны крыўляліся і выломваліся на фоне агню. Ніхто з вясковай моладзі да іх не падышоў...

Разышліся па кватэрах позна.

Паўлюк з Паўлючыхай не спалі — драмалі ў «зале» каля тэлевізара. Мо спецыяльна чакалі Федзю і Івана? Але як толькі яны з’явіліся, гаспадыня падалася насустрач, абышла іх бокам і знікла на кухні, не сказаўшы і слова. Гэта на яе не было падобна. Падняўся і дзядзька Паўлюк з канапы — яе трэба было раскладваць, хлопцы на ёй спалі.

— Так што, таварыш капітан, дазвольце далажыць,— звярнуўся да Федзі гаспадар.— Дыягназ твой правільны, хоць ты і гаварыў, што ў тэхніцы не петраеш... Заклініла матор... Скарэжыла там усё... Перагрэў, мабыць, здорава. А там, значыць, што можна было? Поршань памяняць, цыліндр растачыць... Але ў нас у майстэрні гэтага не зробіш. Дый ці варта шкурка вырабу? Лепш купіць новы матор... А педаляў я не глядзеў, з імі можаш і сам пазабаўляцца, калі ахвоту маеш...— Дзядзька выключыў тэлевізар, уключыў яшчэ дзве лямпачкі ў трохражковай люстры.— Але ж круцёлкі гэтыя што? Ерунда на посным масле... Калі ў галоўным заклініла — у сэрцы, можна сказаць... Ну — кладзецеся спаць...— пайшоў таксама на кухню. Адтуль, з-за печы, быў у іх асобны ход у спальню.

У Федзі не было ўжо сілы што-небудзь рабіць, варушыцца. Іван сам дастаў з канапы пасцель, расклаў канапу і паслаўся. Хуценька раздзеўся да плавак — мускулісты, загарэлы. У Мінску яшчэ паспеў загарэць, на страсе інтэрната.

Выключыў Федзя святло, пачаў раздзявацца ўпоцемку.

— Хведар, ты чуеш? — пракрычаў раптам дзядзька Паўлюк скрозь перагародку.— Я прывёў твой верталёт, у падпаветцы паставіў. Заўтра забярэш!

— Чую, чую...

Лёг, не накрываючыся нават просцінай.

Ну вось, засталося прычакаць тое заўтра. Перажыць тое заўтра... Павядзе ён гэты няшчасны мапед на свінаферму... Ці комплекс па гадоўлі парасят... Што скажа Гані? Як будзе выкручвацца? Тут бы самы раз зрабіць рыцарскі жэст — заплаціць ёй за гэты мапед або... купіць і прывезці новы. Але не было ў яго такіх грошай, усё, што ў халасцяцкім жыцці зэканомілася, пайшло на экспедыцыю, на фотаапараты... Дый не прыме Ганя грошы ці новы мапед.

Іван лёг быў на бок, да сцяны тварам, і нават усхрапнуў знарок — мо каб паказаць, што не хоча з ім весці ніякіх размоў? — і сам не вытрываў, павярнуўся на спіну.

— Захварэў і я на сэрца... Во, не мог і пяці хвілін на сэрцы вылежаць. Ведаеш, тая бабка, што не засталі мы... ну што памерла...

— Ага...

— Загадала перад смерцю, каб усё сваё на яе адзелі, свайго вырабу. І ўсё датла... тры кашулі, тры андаракі... каб нічога не засталося. Цёткі ўгаворвалі, што нельга так рабіць, а яна заўпарцілася, хоць рэж: «Хай будзе са мною». Яшчэ і адчытала цётак, што ўгаворвалі: «Я ж хачу, каб пазналі мяне там... каб ведалі — адкуль...» Пачуў я такое — слёзы пасыпаліся... От табе і цёмная, несвядомая бабулька! Ды мы ж і ў падноскі ёй не гадзімся са сваёй высо-о-окай свядомасцю!

— Супакойся... Мы ж не сядзім склаўшы рукі.

— У-ум-м...— застагнаў Іван. Праз якую хвіліну дадаў: — Пісьмо Жэня пакінула... Трохкутнічак, як салдаты ў вайну прысылалі. Там і маё прозвішча было напісана, па-гэтаму ўскрыў...

— Ну!

— А нічога... Спі спакойна, дарагі таварыш. Дзелавое паведамленне: усе схемы крою адзення пачарціла, адзенне раздала бабкам.

— І ўсё?

— І ўсё... Чарцяжы на стале, у папцы. Нават «Да пабачэння!» не напісала... Толькі вусна ўжо сказала... дзяўкі ж праводзілі яе на аўтобус... Што абставіны не дазваляюць ёй быць тут — ну і гэтак далей...

Федзя рэзка павярнуўся на правы бок. Тады і Іван гайдануўся, ажно застагналі пад ім спружыны, лёг на левы, буркнуў: «Дабранач...»

 

3

Жыта за гэтыя дні было зжата, роўнае поле пачэрчана радамі саламяных коп. Будынкі фермы неяк нязвыкла агаліліся і нібы выраслі. Федзя набліжаўся да іх, вёў апастылелы мапед і адчуваў сябе вельмі няўтульна, нібы на пройме. І чым бліжэй падыходзіў, тым больш дзівіўся: як непадобна гэта ферма на тыя, якія даводзілася бачыць,— хоць бы ў сваім калгасе ці ў тым, дзе настаўнічае. У вёсцы, дзе ён працаваў у дзесяцігодцы, была звычайная старасветчына — два доўгія будынкі (сцены драўляныя, у цагляных шулах) і паміж імі хатка-кармакухня. Адзін пакойчык у кармакухні лічыўся і кабінетам загадчыка, і чырвоным кутком. Там і выступалі настаўнікі перад свінаркамі з гутаркамі і дакладамі. А тут, у Паплавах, ферма (ці комплекс, па-навуковаму) займала вялікую, як скінуць вокам, плошчу. Тэрыторыя са шматлікімі белымі прыземістымі будынкамі абнесена загараддзю бетонных рашотак. Яшчэ крыху наблізіўся і разгледзеў: гэта не асобныя будынкі... Тры зліты ў адзін, страха зверху гармонікам, у тарцовых сценах шырокія вароты. Гэты трыадзіны будынак злучаны корпусам-папярэчкай, яшчэ з такімі ж ці такім жа трыадзіным будынкам з такой жа страхой-гармонікам. Сям-там раскіданы па тэрыторыі яшчэ некалькі і большых, і меншых пабудоў, вадакачка. А дарога-высыпанка прывяла да шырокага пясчанага пляца перад двухпавярховым будынкам Дома жывёлавода. Тут тоўпіліся грузавікі, адзін стаяў напагатове, нацэліўшы рыла на металічныя, з арматурных прутоў, вароты каля прахадной-будкі. Крыху ў баку ад грузавікоў драмала блакітная «Волга». Чацвёра шафёраў збіліся кучкаю каля аднаго грузавіка і курылі, на Федзю глянулі абыякава.

«Не тутэйшыя... Гэта добра,— зазначыў сабе ў думках.— Дзе тут каго папытаць?» Ён абышоў машыны, пакіраваў да бетонных прыступак увахода ў Дом жывёлавода, прытуліў мапед да сцяны. Так, ён не памыліўся, гэта Дом жывёлавода, пра гэта і шыльда справа ад дзвярэй гаворыць. А злева ад дзвярэй другая шыльда: «Рэпрадуктарны свінагадоўчы комплекс».

Падняўся па прыступках...

І трапіў у прыхожую. Адсюль лесвіца вяла на другі паверх. Наверх не палез, там, здагадаўся ён, зала: яшчэ знадворку прыкмеціў на другім паверсе шырокія і высокія вокны. Пайшоў у дзверы направа і апынуўся ў светлым калідоры з многімі дзвярыма насупраць акон. Пахла нечым рэзкім, нібы бальнічным. Прайшоўся паўз дзверы... «Цэнтральная лабараторыя»... «Бухгалтэрыя»... «Загадчык комплекса»... «Заатэхнікі»... «Генетыкі»... Ажно спыніўся, яшчэ раз перачытаў тое, на апошняй шыльдзе, слова. «Ну і ну... Куды я трапіў?» — паківаў сабе галавою.

Вярнуўся да дзвярэй загадчыцы, тузануў. Зачыненыя!.. Тады пачаў тузаць за ўсе па парадку. Адчыніліся толькі дзверы лабараторыі, і Федзя ўбачыў дзвюх маладых жанчын у белых шапачках і белых халатах. Адна сядзела за сталом ля акна, разглядала штосьці ў мікраскоп. Другая чымсьці пазвоньвала каля століка, што стаяў пры глухой сцяне, каля яе было шмат усякіх прыбораў, колбаў і металічных каробак-боксаў.

— Прабачайце, дзяўчаткі... Я ўжо думаў, што і тут нікога няма, ірвануў з усяе моцы.

— А вы заходзьце, калі смелыя,— загадкава ўсміхнулася тая, што сядзела перад мікраскопам — скуласценькая, моцна загарэлая, з падмаляванымі вейкамі і вачніцамі.

— А каго вы шукаеце? — адвярнулася да Федзі тая, што была пры сцяне.— Усе ў цэхах: прыехалі хапуны з адкормачнага.

Не паспеў адказаць.

— Вам загадчыцу, я ведаю, трэба,— усмешка ў тае, што сядзела перад мікраскопам, зрабілася шматзначнаю.

— А чым жа мы горшыя за Ганю? — падключылася да гульні другая.

— Дзяўчаткі, я спяшаюся. Як бы гэта яе хутчэй пабачыць? — Федзя прыдаў голасу больш строгасці і дзелавітасці.

— Шкада! І так вось заўсёды... Як толькі трапіцца прыемны малады чалавек, абавязкова ён спяшаецца да другой,— тая, каля мікраскопа, знарок гучна, як не са стогнам, уздыхнула. Нахілілася з боку мікраскопа над сталом, бліжэй да падобнай на радыёдынамік каробкі, пстрыкнула клавішам-пераключальнікам: — Другі цэх! Другі цээ-эх!..

І яшчэ некалькі разоў пагукала, але не пачула адказу і тады паклікала трэці цэх. З рэпрадуктара даляцеў задыханы і крыху спалоханы жаночы голас:

— Тутака трэці цэх! Слухае трэці цэх!

— Насця — ты?

— Насця ў другую змену. А я аператар Каленік Матруна... Самусёва.

— Цётка Матруна, будзеце багатыя: я вас не пазнала,— твар першай лабаранткі асвятліўся ўжо цёплай усмешкай.— З лабараторыі, Ліда... Ганна Яўсееўна не ў вас?

— Не, яшчэ не прыйшлі да мяне... Як на іголках сяджу! У другім цэху яны, у Алены.

— Маўчыць другі. Няма ў аператарскай Алены... Занятая, мабыць, і яна, і загадчыца, і адбіральшчыкі.

— Мо там, мацней пагукайце! — пакрапчэў голас цёткі Матруны.— От, трасца яе!.. Зарвала ёй, ці што? А мо каробка гэта, што гаворыць, сапсулася? А што трэба перадаць? Мо я падскочу туды... Усядно трэба ісці памагаць.

— Цётка Матруна, падыдзіце і шапніце Вяршэні на вуха, што адзін... ну — малады чалавек хоча да яе на спатканне прарвацца... З гэтых, што песні збіраюць.

— А-а, кавалер... То бягу, бягу.

Федзя адчуў, што ў твар робіцца горача. Прыхіліўся да вушака, апусціў вочы долу.

— А вы сядайце, таварыш студэнт, у нагах праўды няма,— тая сказала, што была каля дальшага стала.— Як вас завуць, скажыце, ці добрую маеце жонку?

— А нічога кабетка, Валяй зваць. На вас трохі падобная...— вырашыў і ён падтрымаць узяты імі тон.— Такая ж вострая на язык.

— То мо і дзеці ёсць? — гэтая папытала, што каля мікраскопа.

— А як жа без дзяцей? Тры хлопчыкі і тры дзяўчынкі.

— Ог-го! Бацька-герой! — разам усклікнулі лабаранткі.

— Не — маці-гераіня. Два разы па тройні нарадзіла. А чым вы тут займаецеся? Сумная ў вас работа!

Лабаранткі хуценька пераглянуліся, нібы штосьці папыталі адна ў аднае вачыма. У чорных вачах гэтае, што сядзела каля мікраскопа, заскакалі чарцяняты.

— Можа, і вы хочаце паглядзець у мікраскоп? — яна ўстала з табурэціка, даючы яму месца.— Сядайце, сядайце! — нават голас павысіла, бачачы яго нерашучасць.

Федзя насцярожана, баючыся якога падвоху, сеў верхам на табурэцік, нагнуўся вачыма да акуляраў.

— Калі не відаць, пакруціце во за гэта,— параіла лабарантка.

— Штосьці відаць... каламута нейкая.

— А цяпер? — лабарантка чагосьці капнула на прадметнае шкло.

— Ого! Ого-го, які вэрхал... Нейкія апалонікі кішаць, круцяцца.

— Эліта. Эстонская беконная парода. Семя першага класа.

Федзя ўстаў, чуючы, як зноў палаюць шчокі. Не ведаў, што гаварыць, як сябе паводзіць. На шчасце, выручыў дынамік:

— Фёдар Іванавіч! Фёдар Іванавіч!

Скуласценькая націснула на клавіш.

— Тут ён, у цэнтральнай лабараторыі, Ганна Яўсееўна! Аналіз семя праводзіць!

— Дзяўчаты, вы там не вельмі здзекуйцеся над ім... Фёдар Іванавіч, я зараз вельмі занятая! Пакупнікі з адкормачнага комплексу прыехалі. Давайце заўтра сустрэнемся, а? Я пакажу і раскажу ўсё, што ў нас робіцца. І ўсіх сваіх прыводзьце!

Федзя таксама нахіліўся над сталом, з другога боку мікраскопа, націснуў на клавіш:

— Мы сёння ад’язджаем, Ганна Яўсееўна. Праз гадзіну аўтобус.

— Тады ідзіце на прахадную, я скажу дзеду Якубу, каб прапусціў. Якуба Мінавіч! Якуба Мінавіч!..

Федзя тут жа павярнуўся да дзвярэй, забыў нават даць «Да пабачэння!».

— Малады чалавек! Хвіліначку, мы павінны і вас праверыць... пад мікраскопам.

— ???

— Беспародных на ферму не пускаем!

Федзя шмыгнуў за дзверы, а ўслед сыпнуўся раскацісты і звонкі рогат.

«Пападзіся такім... Штаны здзяруць і саломай напхаюць...»

Федзя меркаваў, што ўбачыць дзядка-байкара, гэткага кіношнага дзеда з бародкай, як у шолахаўскага Шчукара. І трохі расчараваўся. Дзед быў безбароды, але з доўгімі вусамі, рукаты. На ім свабодна вісела жоўтая спецвопратка, крыху падобная на форму, у якой фарсяць студэнты — байцы будаўнічых атрадаў, толькі куртка была інакшага пакрою. Дзед ціха, без рыпу расчыняў насцеж вароты, а грузавік перад імі нецярпліва пагазоўваў.

— Ты не падганяй мяне! Не падганяй! Выйдзі і патапчыся па падушцы! — стаў перад машынаю і паказаў шафёру рукою на дол, за сябе.

— Ды я і з машыны не б-буду вылазіць! — нервова і крыху заікаста сказаў шафёр, высоўваючыся ў акенца.

— Ты яшчэ пагавары, то зачыню вароты — і ўсё... Стой! — заўважыў Якуба Федзю, які хацеў прашмыгнуць паміж машынаю і тоўстым слупам-трубою.

— Я патапчуся... Во! — Федзя зайшоў на вялікую і шырокую, на ўсе вароты падушку ззаду дзеда — нечым злітую тырсу ў раме з бярвенцаў.

— Стань у старонку і чакай! З табою асобная размова! — строга загадаў дзед.

Тым часам і шафёр нехаця вылез з машыны, нехаця патаптаўся па тырсе.

— Цяпер на вагі заязджай! — скамандаваў дзед, і грузавік асцярожна, як цераз ваду, пераехаў цераз каранцінную падушку, заехаў на вагі пад стрэшкай. Якуба стаў на кола, заглянуў у кузаў, зайшоў у будачку пры вагах — запісаць нумар грузавіка, запісаць вагу машыны. Хутка і выйшаў.

— Цяпер паганяй... Вунь эстакада, бачыш! І каб з кабіны ні шагу, бо штрафану! — пайшоў да Федзі: — Прозвішча як?

— Сухавей.

— На вас атрыманы дазвол. Я зараз...— Дзед зайшоў у прахадную каля варот.— Вось, працірайце рукі...— выйшаў ён і падаў пінцэтам камяк ваты. Камяк быў нечакана важкі і вільготны, з непрыемным пахам.

Федзя праціраў рукі, і яму рабілася весела ад усіх гэтых строгасцяў. Куды ён папаў, бацюхны? Дзед завінуўся і вынес яму плёнчатыя мяшэчкі, склееныя па форме нагі, з завязкамі, і белы халат.

— Вату сюды кіньце, у бачок... А халат у рукавы адзявайце, у рукавы! Хітрыць не трэба.

— То нашто гэтыя бахілы? Я ж таптаўся па тырсе! — запратэставаў было Федзя.

— Адно аднаму не зашкодзіць. Вы ведаеце, колькі ў нас тут жывёлы? Дудкі, адкуль вам ведаць. У нас кожныя два тыдні па трыста парасят купляюць. Круглы год! Гэта вам не хунт ізюма. А ведаеце, што можа нарабіцца, калі інфекцыю занясуць? А ў адкормачным комплексе, думаеце, як? Прывязуць парасят і адразу да сваіх пускаюць — «Здрастуйця, я ваша цёця!». Дудкі! У ізалятар іх на месяц. А думаеце, адседзяць яны ў ізалятары, і ўсё, можна адчыняць бюро экскурсій, турыстаў прымаць? Дудкі! Ніхто на комплекс не зойдзе, ні кум, ні сват, ні брат. Акром персаналу абслугі, аператараў. Наш старшыня туды ездзіў, і Вяршэня... То, думаеце, дырэктар іх пусціў далей свайго кабінета? Дудкі! «Наце, глядзеце...» — уключыў ім тэлевізар — адзін цэх паказаў, другі. І ўсё! І бывайце здаровы!

— Скора і ў вас будзе тэлевізар на свінаферме,— пажартаваў Федзя.

— На нашым комплексе...— дзед са смакам выгаварыў гэтае слова, з націскам: вось, маўляў, як трэба называць,— на нашым комплексе будзе тэлебачанне, як другую чаргу пабудуюць.

— Ну — усё, Якуба Мінавіч. Аблачыўся, хоць на Месяц можна ляцець.

— Значыць, так... Глядзі сюды... Во справа, дзе парасяты з балалайкаю на сцяне намаляваны, гэта цэх асемянення. Нечага туды хадзіць, там справа ду-у-ужа далікатная... У нас кожная матка па два разы на год паросіцца, мы не чакаем міласці ад прыроды. Усё — па скальзячым графіку, круглы год...

— Кгэк-мм...— дзеду спадабалася пахвала.— Каля гэтага цэха першы ў манаблоку цэх лёгкапаросных матак... Тады цэх парасення, другі, тады ідуць цэхі гадунцоў, мы парасят трымаем да трох месяцаў. От у другі і кіруй...— дзед узяў з-пад сцяны прахадной чорны, скручаны ў пляскатае вялікае кола, шланг, пачаў размотваць.

— Знайду, дзядзька, дзякую.— Але Якуба ўжо не слухаў.

Усё было дзіўнае і незнаёмае, і сам комплекс, і парадкі на ім. На тэрыторыі — дарожкі, пасыпаныя пяском, газоны, кусты бэзу, маладыя дрэўцы, прывязаныя да двух калоў. Паўз бардзюры цвілі радочкі астраў. Азірнуўся ў бок прахадной — Якуба пырскаў з шланга ўгору, крапіў на дзве невялікія клумбы каля ўвахода, і ў пырсках гарэла вясёлка. Палюбаваўся і на трох намаляваных парасят. Старыя, з дзіцячых гадоў, знаёмцы — Нуф-Нуф, Наф-Наф і Ніф-Ніф. Вытанцоўваюць, усмешкі да вушэй. Ніякага гора ў іх, ніякага ўяўлення, для чаго іх пускаюць на свет гэткім механізавана-індустрыяльным спосабам.

Федзя забыў на момант, для чаго трэба яму гэтая сустрэча з Ганяй. А задумаўся, то пачаў складаць нейкія фразы для апраўдання і сам сябе абарваў: усё гучала фальшыва і непераканаўча. Не заўважыў, як падышоў да шырокіх бліжэйшых варот, тузануў за ручку ўрэзаных у кватэрыну дзверцаў...

Рохканне, шматгалосы піск, пошум вентылятараў... Абапал прахода станкі, станкі, станкі з пафарбаваных у чорнае труб. І ў кожным то ляжаць як горы і стогнуць свінаматкі — адны пакуль што, то каля іх варухлівыя клубкі парасят — поўзаюць, штурхаюцца, змагаюцца за месца каля чэрава. Адны яшчэ ружовыя і маленькія, худыя, другія ўжо белыя і таўсматыя. Многа іх, цэлыя плоймы, ажно ў вачах стракаціць. У адным станку заўважыў дзвюх жанчын, адна ў белым халаце, другая ў форменным жоўтым адзенні, і зразумеў, чаго яны тут. Ён убачыў таінства, якога яшчэ ніколі не бачыў. Свіння нібы выпульвала з лона парасят — аднаго за адным, мо кожную мінуту, і была такая вялікая жыццёвая сіла ў іх, што парасяты адразу спрабавалі станавіцца на ногі, квола дыбалі бліжэй да мацярынскіх набраклых саскоў. «Трынаццатае... Чатырнаццатае... Ай жа малайчына!» — «Вы тут пасачыце, а я ў дзевяты станок — там пачынаецца...» — жанчына ў форме кінулася да дзверцаў і на момант аслупянела, заўважыла Федзю. «Чаго вы тут не бачылі? Хто вас сюды пусціў?» — «Прабачце... Я Ганну Яўсееўну шукаю...» — прамармытаў ён і хутка пакіраваў да выхаду. «Ну дык і шукайце... І нечага тут! У парасятніку шукайце, дзе гадунцы...»

Яны разышліся-разбегліся ў розныя бакі, Федзя ўздыхнуў вольна толькі на двары, але ўсё роўна яго не пакідала ўражанне ненатуральнасці ўбачанага, нібы і ў парасенне ўжо ўмяшаліся людзі, звялі гэты працэс да чагосьці механічна-аўтаматычнага. Індустрыяльнага працэсу.

У цэху нумар два была гамана-сварка, Ганя «цапалася» з тоўсценькім чалавекам з блакнотам у руках. Яшчэ некалькі жанчын і мужчын у белым то расхаджвалі па праходзе, то стаялі каля станкоў, звесіўшы галовы цераз загародкі. Федзя прыстояў у пачатку прахода-калідора, бо адразу трапіў у бела-варухлівы паток падгадаваных парасят. Іх гнала насустрач яму дзяўчына-аператар у форме. Парасяты то брылі пакорліва і абыякава, то трухалі весела і спрабавалі падскокваць, нібы радаваліся, што пусцілі на волю. Некаторыя нават патыцкаліся мордачкамі Федзю ў штаніны, нібы не бачылі, куды ісці. Усе роўненькія, аднолькавыя, доўгенькія — нібы вытачылі іх на адным такарным станку. «Вытворчасць, пастаўленая на паток...» Пратупацелі — і Федзя падаўся бліжэй да народу.

Ганя яго яшчэ не заўважыла, і ён нават трошкі панаглядаў за ёю. Такое Гані ён яшчэ не бачыў, і можна было ўсумніцца — ці яна гэта. Стройная, у белым, перацягнутым паяском халаце, строгая і нават уладная, поўная годнасці. І — гаспадыня, якой даручана вялікая справа, якая адказвае за гэту справу.

— А гэтых я куды дзену? — наступала яна на таўсцяка.

— А куды хочаце, мне што...

— Так толькі купчыкі і абдзіралы робяць, якім начхаць на дзяржаўныя інтарэсы.

— Но-но-но, Ганна Яўсееўна! Давайце не будзем зневажаць адно аднаго. Я проста выконваю дагавор, пад якім стаіць і ваш подпіс.

— Дык чым яно горшае за тых? Чым? Што вагі крыху недабрала? Дык мы ж на гэтым трацім, а не вы, вы менш заплаціце!

— Задохлік, і дваццаці кілаграм не пацягне. А па дагавору — не менш трыццаці павінна быць.

— На рэпрадуктарныя комплексы вам начхаць! Вам бы толькі сваё ўрваць!

— Крыўдуйце самі на сябе. Трэба было самім зрабіць выбракоўку, падкарміць слабейшых.

— Лішнія затраты зробім, а вы зноў не возьмеце? — Ганя толькі зараз сустрэлася позіркам з Федзем, і ў яе твары штосьці змякчылася, пасвятлела.

— Вось я вас і злавіў, таварыш Вяршэня. Калі вы ўмееце затраты лічыць, то і мы ўмеем... Ды чаго вы так на мяне насядаеце? От гэтых я поўнасцю бяру, увесь станок... Выганяйце ўсіх! — грабануў над станком рукою таўсцячок і пайшоў да суседняга, пашаптаўся з мужчынам у белым, што дасюль разглядаў парасят.— І гэтых усіх... Не, за выключэннем аднаго — ву-унь таго!

— Алесь Мікітавіч! Падмяніце мяне на хвілінку, я зараз...— звярнулася яна да маладога мужчыны, які маўкліва суправаджаў яе і ў час сваркі ўстаўляў часам па слову, па два, памагаў «ціснуць» на таўсцяка. І Ганя хутка пайшла да Федзі, рукі ў кішэньках халата. З кожным яе крокам вочы мякчэлі, у іх з’явіліся цяпло і журба, яны яшчэ на падыходзе пыталі-прасілі: «Ну што, родны мой?..» А мо яму толькі здалося? Бо кінула амаль афіцыйна: «Здароў, Фёдар Іванавіч!», узяла яго за локаць, адвярнула ад людзей і гэтак павяла ў пачатак калідора-прахода, да дзвярэй амаль.

— Дык едзем мы... Развітацца зайшоў...— Федзя не мог доўга вытрымаць яе позірку, як хлапчук, апусціў вочы.

— Калі... зноў сюды?

— Не ведаю. Мо ніколі.

— Шкада, Фёдар Іванавіч...

— Можа, і мне шкада... Але абставіны, як кажуць, вышэй за нас.

А хацеў сказаць: «Не магу я так... На такім становішчы каля цябе быць». А яна сказала, паўтарыла тое самае:

— Шкада, Федзя... Ты будзеш мяне ўспамінаць?

— Ага... Ну, гэта... Ехаць трэба... Праграму не выконваем... Я табе мапед прывёў — пад сцяною Дома жывёлавода,— пралепятаў зусім вінавата.

— Дзякую.

— Табе дзякую! Я павінаваціцца хачу — сапсаваўся ён у дарозе... Паўлюку паказваў — кажа: заклініла матор...

— Ой, дык ты, мабыць, нагараваўся з ім? — Ганя спачувальна паглядзела яму ў вочы, і ў яе вачах бліснулі іскрынкі-слёзы. Слоў Федзі нібы не чула.

— Сэрца, кажа Паўлюк, заклініла. Мяняць сэрца трэба...

— Памяняю... Зраблю трансплантацыю...— Губы яе задрыжалі, яна апусціла галаву, прашаптала: — Або зусім выкіну!

Федзя глянуў на яе смялей. Ганіны губы, хоць яна старалася іх прыкусіць, стрымаць, дрыжалі звабліва і квола, іх нясцерпна хацелася цалаваць.

— Бывай...— першы падаў руку, і Ганя працягнула сваю — цёплую і, здавалася, бязвольную. Рука яе выкоўзвалася з яго рукі доўга, ён стрымліваў яе за кончыкі пальцаў.

Упала яе рука, апусцілася і яго.

— Бывай!..— Ганя раптам рэзка павярнулася, устрэпнула галавою і пайшла, паскараючы хаду, нібы баялася, што Федзя і праўда кінецца яе спыняць і перапрошваць.

І ён быў блізкі да гэтага...

Але — штурхнуў плячом дзверцы, вываліўся на двор. Аслеплены сонцам, зажмурыўся, задыхаў на ўсе грудзі, як вынырнуў з-пад вады. І рынуўся ўперад з напругай, нібы трэба было рассякаць стрэчную магутную плынь.

Ён не ўяўляў, які смешны ў гэтых плёнчатых мяшках на нагах, не заўважаў, што наступае на іх, блытаецца, спатыкаецца...

На той рэйс, што меркавалі, спазніліся. З-за яго. Іван і дзяўчаты яму, праўда, і слова не сказалі, хоць у вачах было асуджэнне і насміх: да чаго дакаціўся чалавек! Паехалі толькі цераз паўтары гадзіны і вылезлі ў Старобіне.

Вырашылі спыніцца тут на дзень-другі, Федзя меркаваў, што ўдасца здабыць нейкія факты для навуковай працы Лямешкі (той хацеў прасачыць, як наступленне індустрыі і урбанізацыя ўплываюць на жыццё фальклору, этнаграфічны ўклад насельніцтва). Абедалі і заадно вячэралі ў рэстаране, потым сядзелі ў кіно на нейкай дапатопнай карціне, чакаючы, пакуль гасцінічная «цётка Шура» паселіць дзяўчат у адзіны нумар, які вызваляўся. «Жыцця няма з-за Салігорска... Нейкія мантажнікі ўжо месяц жывуць... І вяселле, госці, будуць начаваць, і турысты з Бярдзічава — у Хатынь едуць... А вам, хлопцы, я на раскладанках пасцялю, у калідоры — добра?»

А назаўтра цэлы дзень ішоў дождж. Круцілі свае запісы і знудзелі, збіўшыся разам у дзявочым нумары. Федзя з Іванам то бегалі купацца (Случ была блізенька, толькі мінуць сквер), то прыносілі вядром з кафэ піва. Дзяўчаты двойчы наведалі універмаг — раскошны будынак, ён нібы і не для Старобіна прызначаўся, але не вышукалі ніякага «дэфіцыту».

Яшчэ праз дзень Федзя прывёз усіх у сваю Дуброву — пазнаёміў з мачыхаю, з Аляксандрай Піліпаўнай. Хопіць каля яе работы Івану і дзяўчатам на некалькі дзён. А сам адпрасіўся адскочыць на дзень у Мінск.

 

Раздзел чацвёрты

 

1

Ніхто не ведаў, нават Лявошка (а мо здагадваўся?), які шашаль-тачыльшчык завёўся ў Настасіных мазгах, якая грызь грызе яе сэрца. Дзень у дзень, ноч у ноч. Нейкую спадзеўку мела на бацькава вяселле. Прыслугоўвала-завіхалася, натупалася-нанасілася — два дні ног не чула ад стомы. Сама не прысядала за бяседны стол, не ела, не піла — ажно моташна зрабілася. Але ўсё стрывала — хто ж бацьку паможа, калі не родная дачка? І ўсё спадзявалася: пачнуць пад чарку гаварыць усякія пажаданні бацьку і мачысе, то мо і ён у адказ устане і скажа дзецям сваім, ёй, дачцэ,— як далей што будзе. У такія важныя, пераломныя моманты ў жыцці шмат гаворыцца значнага і вырашальнага. Яна ж аднаго чакала: слова пра дом, новы дом. Чый ён ёсць цяпер, каму застанецца? І нічога не дачакалася, пра дом бацька і словам не ўспомніў.

Былі і раней моманты, да бацькавага вяселля яшчэ. Купіў Косця ў магазіне вялікую бляшанку блакітнае фарбы з надпісам «Гатовая да ўжытку», захацеў перафарбаваць веранду. Пра ўкрывістасць было напісана на наклейцы (слоўца якое мудрагелістае!) — колькі грамаў фарбы ідзе на адзін квадратны метр. Сядзела на табурэтцы, усё трымала цяжкую, як камень, бляшанку, цвердзіла сабе гэтае незнаёмае слова «ўкрывістасць», а ў галаве было адно — дом. «Мо не трэба, Косця... Можа, мы кватарантамі тут жывем...» — падумала ўголас. А Лявошка толькі зірнуў на яе строга і працягваў работу — і скаблом, і наждачнаю папераю-шкуркаю здзіраў старую фарбу: патрэскалася яна, абсыпалася з дошак і аконных рам лупінамі — фарбавалася колісь наспех, без пакосту. Вымавіў урэшце: «Кватаранты таксама... павінны трымаць у парадку жыллё, рабіць дробны рамонт. У казённых кватэрах, у горадзе так робяць». Нічога тады не сказала Настаса Лявошку, бо зноў задумалася.

А мо і добра, што такое намысліў Косця? На вачах у бацькі і мачыхі... Як, урэшце, бацька паставіцца да гэтага, як зрэагуе? Нават сама забіралася на табурэтку і квецала квачом там, дзе не мог Лявошка дастаць з долу. А сама ўсё касіла вокам на бацькаў падворак — мо выйдзе хто, ён ці мачыха, мо што скажуць! І бацька выходзіў, і мачыха выходзіла — нічога не сказалі, не падышлі.

Што ж бы гэта значыла? Можа, маўкліва прызналі за імі гэта права, як і права на ўласнасць? То падышоў бы і сказаў: дом твой, дачка, то вы ўжо самі і глядзіце яго... Тое і тое яшчэ трэба вам зрабіць, а даведзяце да ладу поўнасцю — то і жывеце здаровенькія. «А мне і ў старым добра, колькі там пажыць засталося... Звякую ў старой хаце...» А мо проста бацька не звярнуў увагі на іх завіханні каля веранды? У яго ў самога было і клопатаў і завіханняў, сам распачаўся гарадзіць перагародку.

І вось ужо і вясельнае застолле адбылі, а ўсё засталося, як і раней. Старыя жывуць у старой хаце, а яны, маладыя,— у новым доме. І ні слова, ні паўслова пра сітуацыю ні той бок, ні гэты.

— Каб ты не затыкаў мне рот, то я даўно папытала б. Напрамую! — папікнула раз Настаса Лявошку.

— Не смей! — ускіпеў ён зразу, як малако на вялікім агні.— От жывеш, дык і жыві...

— Ты мне ўжо гэта тры гады гаворыш!

— І яшчэ дваццаць тры буду гаварыць.

— Дык што гэта за жыццё?! — ажно ўсхліпнула яна.

— За!.. мал!.. чы!..— Лявошка, калі сварыліся, амаль заўсёды пераходзіў на рускую мову. Яму здавалася, што так мацней можна краянуць.— Чаго ў цябе не хапае? Страха ёсць над галавой, есці ёсць што, адзенне, грошы... З жыру бесішся!

— Хаджу, усміхаюся, як «прасці госпадзі», і ёй, і яму... А сэрца ржа точыць.

— А я думаў — дачка ты яму. Баішся ўсміхнуцца... А ржу счысціць трэба. Адатры добра з пясочкам...

— Разумненькі зрабіўся... Чаго ж ты сваю старую хату не прадаеш, кварцірантаў пусціў? Нейкія ж заднія думкі трымаеш.

— Ні задніх, ні пярэдніх... От жывуць людзі, то хай жывуць.

— І пакупнікі знаходзіліся... Настаўнікі тыя... А цяпер дагніе стоячы. Каму яна патрэбная? Мураванкі вунь прадаюцца, і то няма каму купляць.

— Нашто настаўнікам наша хата? Правільна зрабілі, што адумаліся. Сёння — тут, заўтра — там... Класы вунь пазакрываліся, няма каго вучыць...— Лявошка ўтыкаўся носам у газету, абы каб не гаварыць з ёю.

А можа, і праўда дарэмна яна сябе мучыць? Мо і праўда ўсё ідзе нармальна? З мачыхаю ж добра ўсё, і мачыха да яе добра. Нават колькі разоў карову Настасе даіла, у дзвюх руках вёдры несла, ад дзвюх кароў. Хвалілася Аляксана, што толькі дзяняшняе малако сабе пакідае, а ранішняе і вячэрняе прадае малаказборшчыку. Глядзі, скора і грошы вернуць, што на карову патрацілі, на сена... І з Віцькам пасябравала, прыняў яе малы, пацягнуўся да яе, гуляць да старых бегае. У садзік не запраторыць, не любіць у садзік хадзіць, кожны раз са скандалам... Часам упляцецца за вядро — «І я пайду карову даіць!». І бярэ мачыха з сабою, умее з малым... Больш у яе цярпення і нерваў, чым у Настасы.

...Яна колькі разоў спахопвалася: не разумее, што паказвае тэлевізар, пра што гавораць людзі. І зноў ці прыдрэмле, ці адрываюцца думкі ад экрана, сягаюць далёка. «Дзе ён засіліўся? Сцямнела ўжо, адзінаццатая гадзіна...» Прыцішвала яшчэ больш гук, хоць тэлевізар і так шаптаў, падыходзіла да акна, шырэй расчыняла створкі. Мо тарахціць ужо яго тарахцёлка? Колькі разоў ён яе ўломваў, каб купіць нармальную машыну, з ручным кіраваннем... Каб можна і сям’ю пасадзіць, праехаць, як людзі. А ўсё супраціўлялася яна, шкадавала грошай. «Хай бы ўжо і купляў... Хай... Намучыўся ён з гэтым драндулетам. Летам яшчэ нічога, а зімою...» Колькі было, што засядзе ў гуры, пакешкаецца адзін, а тады ўжо маўчыць, чакае, каб хто наткнуўся, памог выехаць на цупкае.

Ціха ўсюды. Толькі чуваць, як уздыхае і мосціцца карова. Мо аб’елася? Казалі радоўшчыкі, што ўпускалі сёння і яны на канюшынішча, не толькі ж адным калгасным там хадзіць.

Раптам Настаса ўспомніла, што Лявошка гаварыў у абед пра нейкую лекцыю. То пэўна ж адразу са свірна паехаў у клуб. Не можа без яго такое мерапрыемства абысціся. Ён жа ў парткоме адказвае за гэта. Значыць, скора не чакай. Могуць яшчэ пасля лекцыі кіно якое круціць ці танцы наладзіць.

Толькі ўзмацніла крыху гук, паскідала шлёпанцы і зноў з нагамі забралася на канапу, утульна падкурчылася, як пачула за акном знаёмы скрып пратэза. «Вось табе і на, няўжо сапсавалася мотакаляска? Нагаруецца без яе... Гэтую «казённую» нагу як падняць...» Пабегла насустрач, у кухню босая.

Грузна і цяжка, далёка адстаўляючы ўбок пратэз, пераступіў парог Лявошка.

— Можа, мыліцу падаць? Мо адразу адчэпвай гэту бандуру?

— Няхай, датрываю. Палей трохі ўмыцца — у хаце ўмыюся.

— А мо да пояса раздзявайся? Ёсць вада цёплая ў печы... А вопратку высцепаю пайду. Во, пылу на палец, як у малатарні быў.

— Можна і гэтак...— скінуў пінжак, тузануў за каўнер цераз галаву кашулю — пачуўся трэск, каўнер застаўся ў руках.— Во... І высцепваць няма чаго... На анучы будзе.— Майку сцягнуў ужо больш асцярожна, гэпнуўся на табурэтку пачакаць, пакуль яна налье ў тазік вады. А наліла, то яшчэ трохі пасядзеў, патрымаў у руках мыла, панюхаў — «Сунічнае».

— Ну — уламаў старога... Будуць дзве змены ўжо, аднаму дзевяць гадзін і другому дзевяць. На ўсю ўборку.

— Каго-та ты куды ўламаў?

— Дзеньдобры прасіў з бацькам пагаварыць... На сушылку зменным машыністам. Праўда, ён і не супраціўляўся доўга — мо сам падумваў пра работу. Гэта ж, ведаеш, што было? Не ўпільнаваў Чаргейка, прыдрамаў... Тоны дзве падсмажыў, ажно зрудзела.

— То хоць не будуць вінаваціць яго?

— Мо не. Пусцім на вобмешку, на свінаферму адправім... Ды што ж ты хочаш, па чатырнаццаць гадзін дзяжурыць, пяты дзень. Калод не цягае чалавек, але ж — чатырнаццаць!

— Дык ты ў бацькі быў? Ты ж казаў, што лекцыя сёння.

— Бацьку я ўдзень бачыў... Злей крыху на плечы... А з гэтай лекцыяй — смех проста. Не было яе.

— Мо ніхто не ведаў.

— Чаму не... Вісяць аб’явы — каля клуба, каля праўлення. Лектар нервовы папаўся... Прыйшло чалавек дзесяць, чакаем-чакаем — няма больш нікога. І тыя пачалі разыходзіцца. А лектар гэты, мы ў бібліятэцы сядзелі, усё падбяжыць да дзвярэй, паглядзіць у шчэльку, як там людзі, і ўсё мяне патрошыць: от дай бо яму мясцовыя прыклады — і дадатныя, і адмоўныя.

— А лекцыя пра што?

— «Які ты, чалавек будучыні?»

— І які ён?

Лявошка здзьмухвае з губ ваду, разгінаецца, а на пытанне не адказвае.

— Ага... Дык паспрабуй вызначыць на хаду, хто гадзіцца для будучага, а хто не... Пажыві, кажу, з намі хоць месяц, папрацуй з людзьмі, чарку з імі выпі, а тады ўжо вызначай. «Як чарку? Якую чарку?! У вас тут увогуле не вядзецца барацьба з перажыткамі мінулага! Ніякіх лекцый не чытаецца супраць п’янства і алкагалізму!» Каб жа так проста, кажу, было — прачытаў лекцыю, і ўсе выпівохі раскаяліся. Пайшлі здаваць пустую пасуду, каб і духу гарэлачнага ў хаце не было.

— Ха, здадуць і зноў накупляюць.

— То якая, кажу, у вас мерка ці крытэрый, па-вучонаму, хто гадзіцца для будучыні, а каго і блізка не трэба падпускаць туды? Раскажыце мне. «Я ў лекцыі скажу... А ў вас тут, я чуў, ёсць хадзячыя перажыткі мінулага, бабка такая — знахарка і цемрашал, Аўдотка. А незаконнае ўрачаванне за плату ці бясплатна падсудна таварыскаму суду. Аўдотка — як яе прозвішча?» — бярэ мяне за горла. Не ведаю, кажу, такіх хадзячых перажыткаў. У нас усе нармальныя людзі, савецкія. «Вы намеснік сакратара парткома! Вы адказваеце за партыйную вучобу і палітыка-масавую работу! Вы не забяспечылі яўку на лекцыю! Вы пакрываеце небяспечных, адсталых людзей, якія кладуць ганебную пляму на ваш у цэлым здаровы і працавіты калектыў! Не змагаецеся з іх тлятворным уплывам!» Як панёс, як панёс... «А як гэта я мог вам забяспечыць слухачоў? Па хатах хадзіць, збіраць? То невялікі з мяне хадок, дый на рабоце і я цэлы дзень, і людзі — уборка... Хто хацеў, той прыйшоў. Напрацаваліся людзі... З печы ўсякія культурныя мерапрыемствы можна глядзець, і то няма калі ўключыць».

— Садзіся хутчэй за стол. Капусту маладую варыла... Жывая яшчэ,— пахлёбаеш?

— Ад капусты чловек тлусты,— адказвае Лявошка і чапляе ручнік на цвік. Настаса разумее яго словы як згоду і хуценька налівае.

— Крычыць: «Не буду пры такой малой аўдыторыі выступаць! Толькі дарэмна камандзіровачныя расходы панёс...» А колькі, пытаю, вам плацяць за адну лекцыю? «Тры рублі. І то не за кожную. А што?» — паставіў на мяне вочы. А нічога, кажу, наце вам пяць рублёў і едзьце з богам... Дык ён лып-лып вачыма, разгубіўся спачатку. А тады як узаўецца!

— Ты што — свае пяць рублёў аддаваў?! — дзівіцца Настаса.

— Ну. Але не ўзяў... «Правакацыя! — крычыць.— Я буду скардзіцца першаму сакратару! Я так гэта не астаўлю!» Ну, обшчам, якраз машына старшыні была пад рукою — адправілі яго ў Слуцак.

— Слуцкі лектар?

— Не, з вобласці, казаў, з Мінска.

— Каб ён табе якога кепства не нарабіў... І чаго яны да гэтай Аўдоткі чапляюцца! Каменскі таго не зможа, што яна! Яна і ў аптэку зёлкі здае... Замест таго каб падтрымаць чалавека...

— А от тут ты ўжо змоўч. Водзіш з ёю хеўру — вадзі, а мяне не ўмешвай. А то атрымліваецца, што і ў мяне рыльца ў пушку.

Настаса адразу спахапілася, перамяніла тэму гаворкі :

— А чаго гэта ты прыпешкаваў? Сапсаваўся драндулет?

— Не... Каля свірна стаіць. Пеця на «уазіку» да клуба падкінуў...— Лявошка яшчэ сербануў колькі разоў і зашкроб лыжкаю па дне.

— Мо яшчэ падліць?

— Годзе... гэтага дабра. Гусцейшага чаго давай.

Настаса падсунула масла і сыр, кавалак чырвонага «кутка» — тоўстай самаробнай каўбасы, якую прыхоўваюць звычайна на касьбу і жніво.

— От бачыш, і табе ўжо вочы рэжа гэты драндулет. Паведамленне прыйшло з базы — прыбыў «Масквіч» з ручным кіраваннем. Будзем браць...

— Ну будзем, то будзем. Я ж не супраць.

Лявошка толькі паглядзеў на яе і нічога не сказаў, налёг на яду.

— Ты казаў, што бацьку бачыў, гаварыў... А больш ні пра што не... Кхэ, кхы...— папярхнулася Настаса.

— Ведаю, на што намякаеш... Дамашэўскага бачыў. Ён даў тыдзень часу, каб разабрацца з хатамі. Каб не было па дзве... Бацьку ён таксама пра гэта сказаў. Так што не пройдзе і паўгода, як усё стане на сваё месца.

— Каб жа... на сваё...

Не супакоіў Косця. Яшчэ больш памацнела ў Настасы трывога і напружанасць. Слала ложак і ўсё думала, куды выкіруецца з гэтымі дамамі. Клалася, а ў галаве было тое самае. Нават калі пагрукаў Лявошка, стаўляючы пратэз, і прылёг да яе, стомлена выдыхнуў на ўсе грудзі, а потым паціху прытуліўся-прысебрыўся, яна ўсё думала пра старшыню сельсавета Дамашэўскага: «Хай бы ж ён прама загадаў бацьку — так і так...»

 

2

«Я здоров, счастлив и работоспособен...»

«Я здоров, счастлив и работоспособен...» Паўтарайце гэта кожны дзень да апупення на працягу ўсяго свайго жыцця...»

«Ведите себя так, словно вы уже счастливы. И вы почувствуете себя счастливым».

«І вы пачувствуеце сябе шчаслівым...» Га-га, які я шчаслівы! Го-го! Я!!! Шчаслівы!!! Рагачыце, пакуль звязкі ў горле не палопаюць! Скачыце, танцуйце, пакуль ногі не папруцянеюць!» Каб гэта можна было разам з шапкаю галаву скідваць... Каб не целяпалася, не замінала... І лягчэй было б, і зубы не ляскалі б, і язык не прыкусіш... Укалочваць не было б у што — «Я шчаслівы! Я шчаслівы!». Колькі разоў ні паўтарай: «Цукар! Цукар!», у роце соладка не будзе...»

«І каб сэрца можна было адключаць: націснуў кнопку — і няма яго... Ніякіх табе перажыванняў, спі, еш, рохкай ад задавальнення...»

«НТР! НТР! Тэхнічны прагрэс! Крычаць лягчэй, а не каб даўмецца нарабіць якіх робатаў... Каб толькі ведалі работу, не думалі ні пра што, не мэнчыліся...»

Пакуль доўжылася загонка, трактар ракатаў мерна і роўна. Здавалася, што і галава гулліва-дрогка рэзаніруе, нібы звон. «А мо ў мяне гарачка? І душна, і холадам трэ... Хочацца лбом да чаго-небудзь халоднага, халоднага, як да шыбы ў дзяцінстве...»

Усё-такі дарэмна не прайшлі «ціятры». Гэта ж тады, як схапіў у канторы на рукі Таньку, як шыбануў з ёю ў дождж-непагадзь падалей ад іхняга судзілішча, ад іх натацый, на тым не скончылася. Прымчаў, як загнаны лось, стаяў пад страхою, цяжка дыхаючы, на адной руцэ трымаў, туліў да сябе Таню, другою пагладжваў плечы Вані. Аленка стаяла зводдаль, адчужана лавіла рукою капеж. Прычыкільгала цешча, пужліва-зняверана абышла яго, штохвілінна чакаючы якога падвоху,— адамкнула хату.

Ледзь толькі распрануў-раздзеў Таньку, пакідаў на печ яе макроцце і самую пасадзіў, абвёў позіркам хату. Шматгалоса плюскочуць і булькаюць кроплі са столі. Крутнуў на месцы — і з хаты. Адразу вывалак з-пад хлява лесвіцу. Каля сцірты шыферу ў падпаветцы заўважыў два прыхіленыя пабітыя лісты. Паламаў іх на калене яшчэ драбней і палез на стрэху. Прыладкаваў сям і там на большыя дзіркі, нават пасядзеў пад дажджом: усё роўна ўвесь мокры. Яму не хацелася злазіць на дол, хацелася сківець і марнець, нібы няшчасная варона на калу. Хай усе бачаць, хай глядзяць, да чаго давялі... І некалькі чалавек прайшло вуліцаю за час седні, спыняліся нават, знямела пазіралі з-пад парасонаў ці капюшонаў балоневых плашчоў — «Мой божачка, чаго гэта ён там?..», хіталі галавою ды ішлі сабе далей. «Хай шкадуюць, хай спачуваюць, хай усе бачаць...» — працягваў горніцца сабе і людзям, хоць разумеў, што пачынаюцца «ціятры», і не трагікамедыю ён разыгрывае ці які фарс, а проста корчыць з сябе дурня. І хацелася яшчэ публічна бічаваць сябе (не раскайвацца ў зробленым, не!), здзіраць драцянкаю-бізуном адзенне разам са скураю і ў гэтым знаходзіць спатолю.

Загонка скончылася — падняў плугі. Трактар выпаўз на «стаўбавую» дарогу, за дарогай — бульба. Развярнуўся паўкругам, пераехаў на другі бок загонкі, зноў урэзаўся плугамі. Гракі і чайкі пераляталі за ім, узахапкі дзяўблі чарвякоў — гракі маўкліва-пагардліва, чайкі — крыкліва, са сваркаю, сюд-туд падляталі, каб захапіць лепшае месца, адхапіць тлусцейшую спажыву. Калі вёў барозны да дарогі, удалечыні бачыў прысады Вольчынага хутара. Цяпер жа далёка ўперадзе і злева паўзлі тры чырвоныя камбайны, хадзілі «групавым метадам». Там жа надчэкваў, каб падскочыць і забраць зерне, грузавік. Недалёка ад камбайнаў яшчэ адна група машын — трактар з прэс-падборшчыкам, невялікі машынны кран і грузавік для цюкоў. Даязджаючы да прыбіральшчыкаў саломы, Рыгор не спыняўся, не загаворваў з імі, вёў барозны далей. Не хацелася яму нікога бачыць, не хацелася ні з кім размаўляць — ён быў у крыўдзе і на камбайнераў (на адным з камбайнаў, на яго камбайне,— Русак!), і на цюкавальшчыкаў, і на ўвесь белы свет, які павярнуўся да яго такім несправядлівым бокам. Арэ то ён арэ, але што заробіць? Хіба параўнаеш заработак трактарыста з камбайнерскім? Там што ні намалаціў тону, то і рубель, а калі стаіць добрае надвор’е, усё ладзіцца з камбайнам, рублі так і сыплюцца — дваццаць, трыццаць, а то і сорак на дзень. А Сташэвіч з Дзеньдобрым знарок выбілі яго з сядла, забралі камбайн. «Маглі ж тую гаварыльню і пасля ўборкі зрабіць. Прыперла вельмі... Усядно ж нічога не змянілася і не зменіцца... Ні-чо-га! Што з таго, што я жыву ў сваёй хаце, з сям’ёй...»

«Жыву...»

Не жыве ён — існуе...

Тады, як злез мокры са страхі, ледзь садраў з сябе прыліплае адзенне. Не самае горшае было на ім, не тое, у чым ён ішоў да трактара ці камбайна. Памкнуўся было ўскінуць касцюм на печ, але там нараскладвалі і наразвешвалі дзіцячага, і ён павесіў пінжак на цвік на сцяне, штаны на спінцы крэсла, пасунуўшы яго туды, дзе не капае. Паслаў сабе, прыставіўшы яшчэ і заслон, на лаве — Сашава паліто пад бок і, колькі можна было прыкрыцца, на бок (кароткае і вузкае яно), Сашаву зімовую шапку — пад галаву. А ногі былі голыя, так і свяціў валасатымі, недзе каля костачак капала са столі, і ён трохі звесіў іх, каб не цаляла. Не прасіў ні вячэры, ні чаго акрыцца, да Манінага ложка і блізка не падыходзіў. Марфа, цешча, бачачы яго «ціятры», толькі божкала і ўздыхала, але баялася загаворваць, чапаць. З дзецьмі таксама размаўляла паўшэптам, нібы ў хаце быў цяжка хворы, пазаганяла іх спаць раней. Ужо потым Ваня паціху ўстаў, знайшоў сваё зімовае паліто і накрыў яму ногі (колькі таго палітца: калені закрыў — лыткі голыя, пасунуў на лыткі — калені відаць). Чуў Рыгор усё, яму хацелася балесна завыць ад гэтай сынавай спагады, але як лёг, так і ляжаў скамянела, прыкідваўся, што заснуў як забіты, хоць памлелі і нясцерпна смылелі-торгалі рукі і ногі, балелі ад мулкай лавы клуб і плячо. І калі стала нясцерпна, пакрахтаў, пачмокаў, нібы спрасонку, паўздыхаў, павярнуўся другім бокам. І зноў замёр — пакуль хапала змогі вытрываць. У галаве чорным клубком збіліся думкі, ніводная не магла падужаць іншую, каб выкараскацца наверх, праясніцца, і гэты клубок калюча падсвечваўся блакітнымі іскрамі ўспышак, нібы там усё было заклакавана якою сінтэтычнаю пражаю і гэта яна іскрылася ад электрычнасці.

І ўсё-такі ён задрамаў, а потым і заснуў, не пачуў, калі ўлеглася старая, калі вярнулася з аборы Маня. Пад раніцу ён прачнуўся ад холаду і сырасці — ляжаў голы, Сашава і Ванева паліто ўпалі на падлогу. Мані не было, толькі змятая і незасланая пасцель паказвала, што яна начавала дома. Каля печы ўжо тупала, квола стогнучы і праклінаючы гады і здароўе, цешча.

Не ўмываўся, не прасіў і не чакаў снедання — палез зноў на страху.

Дажджу як і не было, з-за прысадаў, між лісця білі зыркія, крыху ружовыя праменні, угадвалася і само сонца, агністае, яшчэ не распаленае да белізны.

Можна было б паспрабаваць адрываць толькі тыя лісты, што прабітыя і праламаныя, паспрабаваць падсунуць на іх месца і замацаваць новыя. Але гэта было нялёгка рабіць. Новыя лісты шыферу былі ў два разы большыя за старыя, цяжка было нават утрымаць аднаму.

Значыць, трэба перакрываць усю страху... І ён асцярожна выцягваў пласкагубцамі цвікі з подкладам — пад плешкі клаліся складзеныя ўдзвейгу клапцікі рубероіду. Пабітыя лісты, кавалкі шыферу спускаў на дол, шаргочучы па яшчэ не ўзнятым радзе, і нават не глядзеў, ці ёсць хто на двары, ці няма. Дзеці яшчэ спяць, а цешча хай сцеражэцца, не падсоўваецца, а калі і пацэліць рубам па дурной мазгаўні, то і не вадзіць. Не хапала яшчэ яе пільнаваць! Цэлыя ж лісты асцярожна прасоўваў паміж дошкамі абрашоткі на вышкі, на пясок і кастрыцу, стаўма прыхіляў да латы. Не хопіць новага, то будзе дабаўляць старымі лістамі. Пад паўдня, калі ўжо не вытрываць было, ажно жывот разбалеўся з галадухі (учора ж лёг не вячэраўшы), схадзіў у сталоўку. Нервы ўзяў у рукі, як лейцы, вытрываў усе яхідныя позіркі і пераглядванні афіцыянткі і кухаркі (кухарка зіркала з акенца-амбразуры, як сава з дупла, нібы лічыла кожны кусан). Не зважаў на гэта, уплетаў за абедзве шчакі, сёрбаў па тры ложкі запар учарашняга ці пазаўчарашняга баршчу (мала ў сталовай было наведвальнікаў, наваранае заставалася — не выкідваць жа дабро!), жаваў пахапліва, абы хутчэй пайсці са сталовай, і нават не заўважаў, што жуе адразу на абодва куткі, па-свінячы. І толькі потым, як канчаў другую талерку гуляша, як пайшлі па целе млявыя, цёплыя токі сытасці, тэмп запаволіў і ўжо спакойна запіў усё трыма шклянкамі кампоту са свежых яблык.

На замену страхі затраціў амаль тры поўныя дні, і то Юра Расолька па вечарах памагаў. У новы шыфер нельга было загнаць цвіка, ён калоўся. Давялося шукаць дрэль, на кожны цвік свідраваць дзірку — хай яна гарыць, такая работа! Пад вечар трэцяга дня схадзіў яшчэ ў школу, распытаў пра кнігі. Быў адзін дырэктар, ён і расталкаваў, што Ваню згодзяцца Аленчыны кніжкі, а Аленцы дадуць з бібліятэкі новыя, бясплатна. Такі выйшаў новы закон. Затое іх трэба будзе здаць пасля вучобы ў школьную бібліятэку.

— А Сашу як — залічылі ў вучылішча? — пацікавіўся дырэктар.

— Няма ж яшчэ... Экзамены здае.

— Якія экзамены?! Ніякіх экзаменаў у СПТВ не здаюць. А ў Сашы добрыя ацэнкі, я ж помню.

Каб нічога не тлумачыць дырэктару і не выдаць сябе, хутчэй пайшоў.

«Ну вось — страху накрыў, пра кніжкі — вызнаў... Больш Дзеньдобры не скажа, што пра сям’ю не клапачуся. Толькі от Саша дзе?»

Тыя тры дні, калі валаводзіў валаводы са страхою, па два разы хадзіў у сталоўку, наядаўся так, каб трэці раз не хацелася. Дома тое, што гатавалі цешча і Маня, і ў рот не браў. Ён і іх саміх не заўважаў, не паддаваўся ні на якія правакацыі. Нават не слухаў ні Тані, ні Вані, ні Алены, калі тыя, падвучаныя мамаю ці бабаю, клікалі яго за стол.

На чацвёртую раніцу сам палез у хляве на вышкі, узяў з гнязда пад курынае кудахтанне-гвалт тры яшчэ цёплыя, толькі што знесеныя яйкі, урэзаў жоўтага сала і сасмажыў яечню. З сабою таксама загарнуў скварку старога сала і кавалкаў хлеба, прыхопленых са сталовай,— на абед. Пайшоў на калгасны двор, дзе звычайна канцэнтравалася ўся тэхніка. «Старая курва... Было ж яшчэ сёлетняга сала, добрага сала... Схавала недзе, а леташняе напашэве паставіла. Добрае гноіць, а хоча, каб елкае даядалі...» Але вытрываў дома, не абазваўся ні словам да Марфы. Не ведаў толькі, ці надоўга хопіць у яго нерваў, каб не ўзарвацца.

На калгасным двары спаткаў Дзеньдобрага і галоўнага інжынера Загаецкага. Абодва стаялі каля трактара ДТ, размахвалі рукамі.

— Ну — што мой камбайн? — звярнуўся да старшыні, але паглядзеў запытальна і на Загаецкага.

— А што камбайн... У полі камбайн! — сказаў Загаецкі і памкнуўся ўжо ісці.

— Та-а-ак...— злавесна працягнуў Рыгор.— Значыць, вырашылі так. Умгу-у...

Загаецкі падкаціўся ледзь не ўшчыльную да Рыгора. Загаварыў з такой жа катэгарычнасцю, як гэта ўмее Сташэвіч:

— Тэхніка не можа прастойваць! Чакаць, пакуль у цябе настрой з’явіцца! Гэта ж тэхніка! Тэх-ні-ка!.. І ўраджай не будзе чакаць!

Рыгору хацелася баксануць інжынеру пад рабрыну, каб трохі збіць яму пыху.

— Пачакай, Дзіма... Не хапай за бараду,— падняў руку старшыня і нават адхіліў крыху Загаецкага ад Рыгора. А можа, наадварот, бярог яго самога.— Была ў яго прычына.

Але Рыгор ужо завёўся:

— Паскуда! Табе не чалавек важны, а тэхніка! — сціснуў кулакі, пайшоў на галоўнага інжынера.

— Рыгор!.. Вы што — пеўні? Бяры сёння Хілімонаў ДТ, едзь паары ржышча на зябліва. А заўтра сядзеш на камбайн, Русак у майстэрню вернецца. Без яго тут таксама нявыкрутка... Напарніка табе пакідаць ці з Сашкам сваім будзеш? Сашка твой што парабляе?

— Пакідайце,— буркнуў.— І палез у ДТ — гнаць на запраўку.

Каб жа ён ведаў, што парабляе зараз Сашка, дзе ён!

...Так вось і ўкалвае на чужым трактары, і Хілімон Жаўтагрыўка таксама недзе на камбайне. Рашаючая сіла — механізатары, а іх не хапае. Двух хлопцаў вясною ў армію ўзялі — зусім бедна стала. Казаў неяк Дзеньдобры, што гэтаю зімою пачнуць вучыць механізатарскаму рамяству ўсіх — ад шаснаццаці да пяцідзесяці і нават больш гадоў. Нават жанчын і дзяўчат будуць мабілізоўваць, каб не на трактар, то хоць на машыну пасадзяць — шафёраў таксама вобмаль.

Гудзе трактар, тузаецца. Зліпаюцца ў Рыгора пудовыя павекі. Не высыпаўся ён гэтыя дні, хіба гэта сон — на голай лаве? Зямля яшчэ сыраватая, пылу няма. Добра, што і пад трактар не трэба лезці ў касцюмных штанах, крэхча пакуль што ДТ, не глухне — цьфу, цьфу, каб не сурочыць... Уся рабочая Рыгорава вопратка ў Волькі, і трэба было б яе, канешна, забраць. І брытва там, хоць і адгадаваў ён бараду, але сям-там трэба і падскрабаць. Рыгор трымае адну руку на рычагу, другою шоргае па барадзе, водзіць па ўсім твары, працірае вочы. Спаць хочацца, спаць... «Няма ў Жаўтагрыўкі ў кабіне люстэрачка, падзівіцца б на сваю фізіямордзію...»

Зноў павярнуў трактар да «стаўбавой» дарогі. І ўбачыў, што па ёй ляціць, як апантаны, старшынёў «уазік». Мінае паворанае і крута ломіць на ржышча, імчыць да камбайнераў. «Добра, што не да мяне...» Не хочацца яму бачыць ніякага начальства. «Вады не ўзяў... Напіцца б... з Вольчынага калодзежа...» Склейваюцца губы, водзіць па іх языком, займае паскрэбці зубамі — і чуе пад імі жорсткасць вусоў (таксама трэба было б падстрыгчы!), з нязграбнасцю плюе ў акенца, потым выглядае туды — дзе сонца? За паўдня ўжо, можна было б спыніцца і перакусіць. Але пры адной згадцы пра елкае сала яго нудзіць і горш хочацца піць. «Далёка хутар... Каб хоць у два разы бліжэй, можна было б скіраваць туды... ці так пайсці». А дадому яшчэ далей, і ніхто не чакае яго там. Дома ён нават не кватарант і не прыжывалец, слова не падбярэш — хто ён.

«Сашка... Куды ж ён падзеўся? І слова не скажы... Дзеткі цяперашнім светам пайшлі... Мой характар, зараза...»

«Уазік» тым часам схаваўся недзе за плячыма трактара. «РЦУ Іван Кузьміч дае... Рад цэнных указанняў... Хаця не, Сташэвіч на гэта большы мастак. Той любіць камандаваць і павучаць».

Дарма ўсё, трэба такі перадыхнуць і трохі ўкусіць, хоць хлеба...

Не даехаў метраў сто да «стаўбавой», выключыў матор. Хвіліны са дзве сядзеў — адкінуўся на спінку, заплюшчыў вочы. Натрэсенае цела ўпівалася асалодаю нерухомасці і цішыні, здаецца, ажно выпростваліся, свяжэлі вушы. Руку ўправа... Вось ён, пінжак з важкай торбачкай кішэні. Дастаў і марудна, ужо з расплюшчанымі вачыма, стаў на гусеніцу, саскочыў на зямлю. Вунь натрушана крыху саломы, не чыста падабраў прэс-падборшчык. Дастаў скрутачак, кінуў пінжак і апусціўся на калені. Разгарнуў газету і... пасунуў усё ўбок, лёг жыватом на салому, грудзьмі і тварам на пінжак. Гары яна гарам — і работа, і такая яда. Паспаць бы мінут дзвесце, добра, што і сонца не пячэ, хаваецца за хмаркі, і ветрык навявае лагоду. Не верыцца, што недзе ёсць ланцакаватая жонка, сіберная цешча, трое... якія ж трое? Чацвёра дзяцей... І Волька, і камбайны... І Сташэвіч...

Спіць Рыгор. Нават сон бачыць — рукі ў яго не пад галавою, а распасцёртыя ў бакі, нібы ў бусла, ён плыве-лунае над хатамі, над агародамі-садамі, чуе ветрык у растапыраных пальцах, на твары, ад хуткасці лёту трэпле паветра валасы на галаве, развяваецца доўгая, што ў Чарнамора ў кіно, барада... Сіліцца пазнаць — чые ж гэта хаты, сады пад ім? І не пазнае... Нейкая чужая вёска, новая вёска... Нават на вёску не падобна, а нейкі прыгарад... Вось нейкая хмарка ўперадзе, сівая, як кудзеля. Цела падпарадкоўваецца лёгка і слухмяна, ён скіроўвае туды і... заблытваецца ў павуціне. Не хмарка гэта была, а павучыныя сеткі, усё цяжэй махаць рукамі, усё больш аблытваюцца яны ліпкімі ніцямі. Ды што ж гэта такое?! Так жа і разбіцца можна! Ён ужо куляецца абы-як, ляціць да зямлі, і раптам канчаецца хмара павуціння, зноў слухаюцца яго рукі-крылы, уздымаюць круг за кругам — вышэй і вышэй. Ужо, мусіць, і сонца блізка — смаліць у патыліцу. Ён бы і рады быў затармазіць — і не можа. Гудзе-раве сонца, ужо разліта скрозь чырвань-ружовасць... «А-а-а!П» — хочацца Рыгору закрычаць, а мо і крычыць ён? Піпікае сонца, просіць яго з дарогі...

Кідаецца Рыгор убок і... прахопваецца ў жаху. Сэрца бухае, бы молат аб кавадла.

Побач стаіць старшынёў «уазік». Ляскаюць дзверцы, адны і другія. Першая вылазіць з машыны... Волька! У той светлай сукенцы, што і некалі была на полі, калі падавала салому на прычэп. Павярнулася адразу Волька спінаю да яго, рыўком штосьці выцягвае з-за сядзення машыны. Шафёр Дзеньдобрага Пеця Скакун абыходзіць машыну спераду, па-блазенску ўсміхаецца Рыгору. Бярэ з рук Волькі бак-тэрмас, міскі-лыжкі. Волька зноў паварочваецца да машыны, дастае яшчэ дзве каструлі, якія стаяць адна на адной. І Пеця, і яна ступаюць чатыры крокі да яго, Рыгора.

— Прывет ударнікам! — скаліць зубы Скакун. Малады і блазнаваты, як чорт, не паверыш, што ўжо жанаты і нават бацька.— Рэстаран прывезлі... для падтрымкі штаноў...— І тут Пеця заўважае на газеце Рыгоравы харчы.— Э-э, брат ты мой... Загарні гэта сала назад — цешчы ў спіну грымнеш,— кладзе, стаўляе прычындалы на салому каля Рыгора.

— Здрастуй, Грыша...— ціха паздароўкалася Волька. Твар яе трошкі счырванелы і ўсхваляваны, нават збянтэжаны, вочы мацярынскія, мяккія. Паставіла каструлі, вярнулася да машыны па торбу з хлебам, чарпак, вялікі ручнік.

— Што гэта ўсё значыць? — замест адказу на прывітанне ўрэшце вымавіў Рыгор.

— Кармёжка. Узмоцнены паёк на час уборкі. Гарачыя абеды ў полі, бясплатныя! — Пеця памахаў яму рукою і зноў пайшоў вакол машыны да сваіх дзверцаў.— Вы тут карміцеся, а я скокну да прэс-падборшчыка, забяру пасуду.— І ён газануў з месца, крута развярнуўся.

— Не паложана... трактарыстам,— не знайшоў што сказаць Рыгор і нават адвярнуўся.

— Дурненькі... Учора мо палавіну баршчу назад прывезла. Нашто ж, каб дабро прападала? — Волька разаслала ручнік, няспрытна, расплюхваючы, два разы ўліла чарпаком у міску, падала Рыгору.— Кухарка зменная са сталоўкі прыхварэла... Мяне папрасілі...

— Ешце, ешце... Усё роўна свінням выліваць,— буркнуў Рыгор, але міску ўзяў.

— Дурненькі... І я з табою буду. Во, глядзі...— уліла і сабе з паўчарпака.

Паселі: на пяткі — Волька, «ногі ў клетку» — Рыгор, адно перад адным. Сёрбалі моўчкі, засяроджана, не падымаючы вачэй.

«Ну... як ты там, Рыгорка?» — пытала ў думках яна.

«Сама бачыш...» — гэтак жа ў думках адказваў ён.

«Бачу, бачу... На каго ты стаў падобны — божачка!»

«Не хавай раней часу... А ты як?»

«Ды от... Новую пасаду атрымала. Не ўлежную, але ўежную...»

«Віншую...»

«У сталоўцы казалі... Што ты, гэта самае... Да іх ходзіш... Божачка, то што ў цябе за жыццё дома!..»

«Маўчы лепш, маўчы... А то шкадуеш... а я і заплакаць магу».

«Любенькі мой... А як бы я цябе шкадавала! Як шанавала!» — яна падняла ад міскі вочы на Рыгора, але расплылося ўсё ад слёз.

— Ты што? — паглядзеў на яе і Рыгор — І ў яго зашчымелі вочы.

— А ведаеш, каб не Пеця Скакун... Гэта ён прапанаваў і да цябе заехаць... Я сама не набралася б духу. Бачыш — многія табе спачуваюць.

— Заўтра можаш карміць і не баяцца: на камбайн сяду... Дзеньдобры казаў.

— Грышачка, я Пецю скажу... Да мяне заскочым, я тваю адзежку рабочую прывязу.

— Не трэба.

— А як жа...

— Да цябе прыйду... сёння. Назаўсёды... Чаму мы павінны па нечых указках жыць? Няма ў нас сваіх галоў на плячах?

— Ой, Грыша-а-а...— Волька прытуліла пальцы да шчок, нібы мацала, ці гарачыя яны, захісталася.— Ой, Грыша-а...— выцерла далонямі вочы.— Бацька ж зусім слабы, Каменскі ўсё ўколы прыязджае калоць. Убачыць цябе — расхвалюецца. Прыступ, баюся, схопіць...

— Ну дык што-о мне рабіць — ве-е-шацца?! — ажно зубамі скрыгануў Рыгор. Бразнуў лыжку ў міску — разляцеліся пырскі.

— Катлеты яшчэ ёсць... І кампот!

— Калом яны ў горле стануць... катлеты гэтыя...

— Грышачка, трошкі пачакаць трэба, пацярпець. Мо паздаравее бацька — тады.

— Нашто ж на «авось» спадзявацца? Трэба ў бальніцу яго, у Слуцак... ці ў сельскую... Блізенька ж, у Хітруна ёсць. Там і дактароў куча, і догляд, і лякарствы, і рэжым.

— Ой, не ведаю, што рабіць... Пагавару з ім... Баіцца ён вельмі бальніцы. Там двое старых памерла нядаўна. Патап... Як чуў, што нядоўга засталося, прывезлі са Слуцка, карову прадаў... Потым зноў ухапілі яго і ў Хітрунову ўжо, а доктар лаецца: «Што вы мне смерць прывезлі?» А Патап і праўда нават ночы не пераначаваў, ужо, кажуць, кіпці сінелі.

— Не чуў пра Патапа...

— А Кандрат з Вераю Валодзю сёння з Ленінграда прывезлі. У цынкавай труне... Заўтра хаваць будуць, з музыкаю. На новых могілках... Ты чуеш? Першыя насмеліліся — на новых.

— Некаму ж трэба пачынаць.

— І хвароба дзіўная — прамянёвая, ад атаму, і на могілках новых.

— Хопіць пра гэта... І так моташна...

Нехаця ўкалоў відэльцам катлету, праглынуў за два разы.

— Давай кампот — чым пабольш.

Так ні да чаго і не дагаварыліся — падляцеў на «уазіку» Скакун. Так і не сказала яму галоўнага — што, мабыць, яна цяжарная. «А мо й не трэба яму такое гаварыць... Мо рана?»

Волька паспешліва збірала посуд. Пеця прысеў на кукішкі каля Рыгора — прыкурвалі ад аднае запалкі.

Не сказаў і Рыгор ёй — пра Сашу. Прапаў хлопец... Трэба распытваць у людзей, званіць у вучылішча — ці быў там, ці заходзіў з дакументамі?

А мо адразу ў міліцыю?

 

3

Хораша прыняла Аляксана нечаканых гасцей — Федзевых сяброў. Сам ён нават і не расказаў толкам, што да чаго і як. Перакусіў трохі з дарогі, выпіў малака — і зноў у парог. Каб паспець на рэйсавы аўтобус да Слуцка, а там махнуць яшчэ далей — у Мінск. «Я праз дзень вярнуся... Іван тут усё раскажа, што трэба. Аляксандра Піліпаўна, я аднаго толькі прашу — не пакрыўдзіце іх, не адмаўляйце на іх просьбы...» — нагаварыў яшчэ з парога — і за дзверы. То як жа іх пакрыўдзіш, пасля такіх Федзевых слоў. Аляксана гатова была лістам слацца: спадабаецца Федзевым сябрам, значыць, больш спадабаецца і яму самому.

Так і засталіся яны за сталом, пасярод пакоя: Іван каля тарца, ад двара, дзяўчаты з шырэйшага боку, ад агародчыка, Аляксана насупраць дзяўчат, спінаю да выхаду, каб бліжэй было бегаць у кухню.

— Ну — яшчэ от гэтага, тваражка са смятанаю, свежанькага, сёння адтапіла... Ці мо мёду чэрпайце... Іванка, ты не саромся, мо яшчэ чарачку вінца? Ты не глядзі на дзяўчат, ты ж мужчына. Мой таксама завецца Іван, Іван Іванавіч. Радоўка сёння, кароў пасе... От вечарам з’явіцца, то яшчэ і з ім паседзімо.

— Аляксандра Піліпаўна, дзякуем! І наеліся, і напіліся... А вы хочаце, каб мы паўпіваліся і першыя песні зацягнулі.

— Мы хочам, каб вы нам спелі. Нам Федзя столькі пра вас расказваў, вы столькі песень ведаеце! — лесцілі дзяўчаты, а Іван то і зусім разгаманіўся.

Расказаў пра ўсё мітрэнгі і клопаты іхняй экспедыцыі, пра радасці і няўдачы, пра тое, што гоніць іх з дому, прымушае ездзіць па вёсках. Бо сыходзіць з явы старая вёска, адыходзіць з ёю стары ўклад жыцця, стары быт, адыходзяць старыя людзі, а з імі вопыт і мудрасць народная, паэзія — фальклор, усё радзей сустракаецца народная нацыянальная вопратка, знікаюць ранейшыя рэчы хатняга ўжытку, рэчы-унікумы. А столькі ж яшчэ не сабрана, не запісана, не сфатаграфана, не вывучана!

— То няўжо ваша сэрца вытрывае? Няўжо не паможаце нам, не паспачуваеце? — Іван ажно далоні ўмольна склаў перад грудзьмі.

— Аволелечкі... То трэба ж было мо і Дар’ю паклікаць — суседка яна, блізенька жыве. Як жа буду я адна «галасіць»? — трохі разгубілася, але відаць было, што Аляксана згодзіцца паспяваць. Пацягнула са спінкі крэсла хустку, каб выбегчы з хаты.

І тут — р-рып, стаіць на парозе Дар’я. Аляксана вобсас да яе, хутчэй у шчаку цалуе, цягне за руку да стала, да дзяўчат.

— І як ты здагадалася забегчы? Ай-я-яй... Толькі-толькі сабралася кінуцца па цябе.

— Душа пачула,— усміхаецца Дар’я ўсім — зубы роўненькія, белыя, з пласцінкі, і ад гэтага ўсмешка асабліва светлая і прыязная. Падала кожнаму за сталом руку, назвалася: — Дар’я Кірылаўна...

— Тэлепатыя спрацавала,— шчыра ўзрадаваліся ёй Рыта і Зіна.

— Чую — гамана ў вас, і не на кухні, а ў пакоі. Сярод белага дня, у будзень. Кажуць — Федзя прыехаў, то думала — дай пабачу хлопца...— Дар’я трошкі пасоўгалася сюд-туд і раптам адхіліла крысо плюшоўкі-безрукаўкі, дастала бутэльку «Чорнасмародзінавага», хітранька акінула ўсіх позіркам.

— Хо-о! — усцешыліся дзяўчаты.— Ну, то тут ужо работы не будзе.

Аляксана нечакана засердзілася:

— Што ты хоць надумала? Што ў нас — на стол няма чаг