epub
 
Падключыць
слоўнікі

Павал Місько

Мора Герадота

Частка першая
  1
  2
  3
  4
  5
  6
  7
  8
  9
Частка другая
  1
  2
  3
  4
  5
  6
  7
  8


 

Частка першая

 

1

«Дзе ж Эдзік? Ну, нягоднік, пачакай толькі... Дзесяць разоў ужо можна было скочыць туды і назад!..»

Цяжкае буханне, змешанае са звонам, нібы ў піраміду медных тазоў трапіў снарад, і яны раскаціліся па бруку. Уздрыгвае, як ад сполаху, зямля... Трэці ці чацвёрты?

Зноў едкі звон рэек, фырканне і цяжкае — гуп! гуп! — падзенне кавалкаў металу. Ужо можна заўважыць у перадсвітальным прыцемку, як коцяцца понізу, змешваючыся з рэдкім туманам, смуродлівыя, нібы ад тухлага яйка, клубы пылу і дыму. І яшчэ раз, але залп не залп, а нейкі грукат уразброд: дзеньк! дзёнь! бэм-м! І, счакаўшы, яшчэ раз — дзвэнк! Стракаталі, не заціхаючы, аўтаматы.

«Маць іх за ногу качаргою... Самадзейнасць разводзяць! Хто ў лес, а хто па дровы... Так можна і сваім кішкі на тэлефон наматаць. Не перадаў ім Эдзік, не здагадаюцца самі пад стыкі класці...»

Мікульскі, угнуўшыся, бяжыць насыпам на левы фланг. Да выбуху толавых шашак, енку-стогну рэек, аўтаматнай стракатні прымешваліся ўжо і новыя гукі. Ад Ламчанскай блок-будкі скрыгаталі, вылі міны. Адна плюхнула ў балота — недалёт, другая грабянула, бы вогненным венікам, пясок на палатне дарогі. «Намацваюць, гады... Цераз лес пускаюць, з-за павароту...» Нібы ў адказ на выбухі мін, пагусцеў аўтаматны стрэкат, часцей стала прарывацца дэдэканне станкача. «На групу прыкрыцця насядаюць... Зацяжны навязваюць... Ці не падмогу яны з Лунінца атрымалі?»

— Пасля пятае — адыхо-одзь!!! — Мікульскі націснуў на «о-о-о!» на ўсю моц свайго басішчу, склаў рупарам далоні і яшчэ ў другі бок пракрычаў: — Пятую — і адыхо-одзь!

«Павінны ўсе «музыканты» пачуць... Хаця і не такога сігналу чакаюць... Ракету чырвоную чакаюць... Паршывец, ці не залёг ён сам пастраляць? Пра ракету забыў...» — не выходзіў з галавы Эдзік-ардынарац.

Зноў завыла міна. Пералёт... За насыпам, на выдме, трэснула перабітая елка, верхавіна падскочыла, страпянулася кожнай лапкай і завісла на суседніх елках, нібы падхапілі яны яе пад рукі.

— Сюды! Лажысь!!! — замахалі Мікульскаму з-пад насыпу партызаны.

Паспеў заўважыць за крокі тры ад сябе, як шыпіць, пырскае дымам і іскрамі маленькі, на пядзю, кавалачак бікфордавага шнура. Ламануў убок, скокнуў з насыпу, прарыўшы абцасамі дзве канаўкі ў схіле. У ботах цмокнула, нібы ўсхліпнулі поршні вадзяных помпаў,— так і не сабраўся выліць ваду. Упаў пад шыпшынавы куст, і тут над галовамі і далей, пад паваротку, часта забухала, ажно прашалясцеў па кустах разлегісты, нібы штосьці паласавалі па жывому, лёскат-свіст.

— Адыхо-одзь! — пракрычаў Мікульскі, зноў ускараскаўшыся на насып.

У туманнай імгле відаць, як мільгаюць тут і там цераз насып, коцяцца ўніз нейкія нерэальныя, нібы размытыя постаці — і далей, ледзь заўважныя, і зусім блізка. Разгарачаны, надрыўны дых людзей, бразгат зброі і аўтаматных дыскаў у сумках, прыглушанае перакрыкванне, мацяршчына — нехта на нешта спатыкнуўся...

Каля чыгуначнага моста праз Бобрык усё яшчэ чуваць рэдкія чэргі. Гэта на правым флангу (цяпер ужо злева ён) строчыць Яша Шакурка. Мост не ўзрывалі, скора нашым спатрэбіцца, змахнулі толькі, як беглі на штурм, паставых, закідалі гранатамі дзот пад адхонам. Дзот і падыходы да моста былі абнесены ў тры рады калючым дротам, калы ажно залезлі ў раку.

Пастрэльвае яшчэ Шакурка... Сам ён напрасіўся прыкрываць, далі яму «дзегцяра». Але з боку Пінска, можна сказаць, было ціха. З боку ж Ламчанскай будкі траскатня ўсё разгараецца, там Шыпняк з групай прыкрыцця. «Увязаліся прыкрывальшчыкі ў кашу... Сказана ж было — мінут дзесяць пасля ракеты патрымаць і адыходзіць... Ну, не было ракеты, то пасля каманды... Мо не пачулі?»

Мікульскі бег паўз самы адхон, разрываў грудзьмі кусты. Бег на страляніну. Часам падымаўся да палавіны схілу, прыглядваўся да рэек. Малайцы, самі змікіцілі, як лепш ірваць... Шкада, што два першыя зарады скарысталі нерацыянальна: клалі шашкі пад сярэдзіну рэйкі. Паміж шпал як курыца лапамі пясок пагрэбла, крыху шпалы пашчапала. А з рэек павырывала кавалкі на пядзю, на паўтары, часам нават верхняя, тоўстая частка рэйкі заставалася цэлаю. А на стыку лепш — псуюцца дзве рэйкі адразу, канцы іх як хто няроўна абгрыз, пазгінаў накладкі, балты, шрубы раскіданы, пазрываны.

Немцы падышлі бліжэй, вырываліся з-за павароту іх трасіркі і ляцелі амаль уздоўж пуцей: піў-піў-у-у... З’явіўся ў немцаў і кулямёт, яго настойлівае дэдэканне далучылася да траскатні. Маўчаў толькі мінамёт — мянялі, мусіць, пазіцыю, падбіраліся бліжэй.

Да павароту засталося метраў трыста. Мікульскі ўзабраўся на палатно і ўпаў грудзьмі на пясчаную броўку каля самых шпал, зачапіўшы некага локцем за мокры, у гразі, бок. А-а, Лысуха, разведчык...

— Чулі каманду?

— Чулі! — скрыгатнуў зубамі Лысуха, прыпаў шчакою да прыклада.

— Дзе камзвода? Сыпня-як!!! Чортаў тыфус...— азірнуўся сюды-туды.

— Няма Шыпняка... таварыш камісар... Г-гады! — Лысуха страчыў з ППШ уздоўж рэек — дзе замаячылі на светлым скрыўленыя фігуркі.— Гады! Гады!

— Разбагацеў? Меціцца трэба!..— ляпнуў яму па руцэ Мікульскі.

— Няма Шыпняка!..— уткнуўся тварам у прыклад аўтамата Лысуха, усхліпнуў.— Напавал Васіля... Анюта з ім там сядзіць...— кіўнуў пад адхон разведчык.

— А Эдзік сюды не прыбягаў?

— Не! Нас шасцёра было ў засадзе... Шыпняк шосты...

Мікульскі пераскочыў цераз рэйкі, скаціўся па адхоне ўніз. Аўтаматныя дыскі ў сумцы з-пад процівагаза папалі пад бок, балюча парнулі.

Няма Васіля Шыпняка... Няма...

Хістаецца над ім Анюта, твар затуліла далонямі, пасунула з ілба танкісцкі шлем. На прыполе — проставалосая Васілёва галава. Мікульскі сціснуў сківіцы, каб не застагнаць, каб ніхто не пачуў гатовага вырвацца крыкам сардэчнага болю.

Няма Васіля... А трэба ж сябе браць у рукі!

— Выносьце Шыпняка... Усім адыходзіць!

А горла нібы набрыняла крывёю, запухла — не дыхнуць.

«Ах, Вася, Вася... Ну як жа ты спатыкнуўся? Столькі прайшлі разам...» За тры гады вайны бачыў Мікульскі смерцяў многа. Па-рознаму гінулі людзі, заўсёды іх смерць здавалася недарэчнай, неверагоднай, чымсьці за мяжой імавернага... Тут жыў чалавек, а тут і няма...

— Адыхо-о-одзіць сказана!.. Чуеш?!

Не чуе Анюта камісара, перабірае Васілёвы густыя валасы — з кучаравінкамі над белым ілбом, разгладжвае дрыжачым пальчыкам яго чорныя бровы. Мікульскі трасе Анюту за плечы, прыўзнімае пад пахі.

А яна павісае на руках, бы нежывая, нічога не чуе і не бачыць...

Шыпняк — каханы яе, збіраліся партызанскае вяселле гуляць...

Мікульскі зайшоў спераду Анюты, па другі бок Васіля, і зжахнуўся: у дзяўчыны быў скрыўлены на адзін бок твар, нібы хто знарок адцягнуў куточак рота і шчакі да вуха...

— Даруй, малая... Гэта не я цябе б’ю...— Мікульскі пляснуў ёй па шчацэ, па другой — той, перакошанай. Моцна, па-мужчынску...

Ачуняла Анюта, вырваўся з грудзей стогн-усхліп. А куточак вуснаў так і застаўся адцягнуты грымасай-сударгай.

— Эдзіка-ардынарца не бачыла? Можа, параніла яго дзе?

Нічога не сказала Анюта. Паволі, як у сне, намацала санітарную сумку, зашпіліла раменьчык, перакінула пасак цераз плячо. Цярнула далонямі па твары, па вачах, але так і не сцерла сваю аднабокую, страшную ўсмешку.

Зноў захлынулася ў Мікульскага сэрца ад болю: як распарадзіўся лёс з гэтаю параю! І калі — у самыя апошнія дні перад вызваленнем...

Ш-шух! Шу-шах! — да іх скаціліся Лысуха і яшчэ трое партызан, Шыпняка пачалі перакладаць на плашч-палатку.

Мікульскі ўскарабкаўся на насып. Прыкрываць адыход застаўся адзін Крот Іван з «дзегцяром». Залёг паміж рэек, чырвоная кашуля пунсавее здалёк, як сцяг. Мішэнь... Але цэлы пакуль што гэты дзівак...

Прыбіўся ён да іх у атрад аднекуль з Хартыніцкіх хутароў. Хадзіў босы, ніяк не мог падабраць на сваю нагу абутак, у шырокай чырвонай кашулі навыпуск. Плечы — як шафа. А на «жалезку» ў кашулі выйшаў і ў лапцях.

— Адыходзь, Крот! Усё! — крыкнуў яму Мікульскі.

Крот на імгненне зіркнуў у яго бок.

— Зараз...— прыпаў да кулямёта, пусціў яшчэ адну чаргу.— На прамую вылезлі, біць добра...

Ужо відаць было, як шэра-зялёныя фігуркі паказваліся з-за лесу, з-за павароткі — і на самым палатне дарогі, і на адхоне. Некаторыя няўклюдна скульваліся на другі бок насыпу. Беглі, страчылі з аўтаматаў — непрыцэльна, абы гук. Крот яшчэ раз прыціснуў іх да зямлі доўгаю чаргою. Кулі з «дзегцяра» ўдаралі недзе каля немцаў у рэйкі, дзіка ўзвывалі і фыркалі.

Тым часам немцы падцягнулі мінамёт бліжэй, зноў у паветры завылі міны. Адна джвэгнула ўзбоч насыпу, другая — каля самага Крата, толькі па другі бок рэйкі.

Іван тут жа падхапіўся на ногі, прыціснуў кулямёт да сябе, закруціўся на месцы — куды бегчы? Мікульскі паспеў разгледзець яго разгублены твар.

— Назад!!! Не туды, Крот!

Нічога не чуе кулямётчык, прэ ў бок немцаў. Звар’яцеў? Кантузіла, мабыць... А мо знарок? «Шкада дурня... І кулямёта шкада...» — Мікульскі бег ужо за ім што было сілы. Немцы, убачыўшы такое дзіва, разгубіліся, перасталі страляць.

Крот раптам стаў як укопаны. Зірк туды, зірк сюды — і панёсся назад. Сцяміў-такі...

Зноў засвісталі кулі, затрашчалі стрэлы. Немцы беглі ўжо не залягаючы.

— Уніз!! Быстра!

Крот тупацеў лапцямі проста на Мікульскага — па шпалах, між рэек. Цімох адскочыў з дарогі, ірвануў хлопца за рукаў, яшчэ і рукою паказаў пад адхон — «Уніз! Туды!». Паспеў заўважыць, што чырвоная кашуля на яго спіне распаласавана ў некалькіх месцах. Сам упаў, прыклаўся да аўтамата. «Прыкрыць... Спыніць... Задужа разагналіся...» Страчыў і чуў паміж чэргамі, як ламаўся цераз кусты, чвякаў па гразі, нібы рукамі яе мясілі, Крот.

— А-а, гады!.. Не падабаецца! — Мікульскі цэліў па жыватах, і зялёныя фігуркі нібы падломваліся, асядалі ці ныралі пад ногі іншым. Аўтамат тросся ў руках, аж пакуль не кляцнуў затвор. Усё!.. Мікульскі тут жа павярнуўся на бок, дастаў з сумкі другі дыск-магазін, памяняў. Семдзесят адзін патрон, і ў сумцы яшчэ столькі...

Немцы больш не ўставалі, пастрэльвалі ляніва. Спадзяваліся на мінамёт. І той зноў азваўся. Адна міна жахнула недзе ззаду, гарачая, тугая хваля здзьмухнула з галавы шапку. Пусціў чаргу па мінамётчыках. Па пыле, што выбілі кулі, убачыў: недалёт! Забыў пераставіць на большае дзяленне прыцэльную рамку. І зноў бэхнула міна — ужо справа. Мяняць пазіцыю трэба... Адбегчы на выспу...»

Не паспеў ні дадумаць, ні адбегчы. Спераду, мо ў якім кроку, бліснуў вогненны ніцы куст. Нібы ў самой галаве ўзарвалася штосьці яркае, і тут жа — пякельная, з чырвонымі кругамі, чарната...

Схапіўся за твар рукамі, цярнуў... Рукі сталі мокрыя і ліпкія. Левае вока не бачыла. У вачніцы пякло агнём. Правае — то бачыць, то не, яго залівае кроў. Зашарыў, замацаў перад сабою і ўправа-ўлева — шукаў шапку. На рукі наліпла кара пяску. Цярнуў аб штаны, узяўся за аўтамат. Стракануў дзвюма кароткімі чэргамі ўздоўж палатна чыгункі, счакаў — і яшчэ чаргу, доўгую. На рукі струменямі льецца кроў — ненатуральна гарачая, бы падагрэтая.

«Колькі ў мяне патронаў? Тут з паўдыска і яшчэ адзін поўны... Патронаў сто... Пратрымацца, пакуль хлопцы вернуцца...»

А цела ўжо слабее, цяжэюць, робяцца вялымі і непаслухмянымі рукі...

Нехта раптам тузануў за абцас. Крутнуўся туды з аўтаматам — «Немцы?». Ледзь не ўсадзіў чаргу...

— Таварыш камісар!..

Жаночы голас... Знаёмы і незнаёмы, нібы чалавеку цяжка гаварыць, варочаць языком.

— Гэта я — Анюта... Вас перавязаць трэба...

— Немцы ідуць?

— Ага... Блізка!

— Вазьмі маю руку, пакажы — дзе...

Мікульскі страляе туды доўгімі чэргамі, аж пакуль зноў не кляцнуў, нібы зубамі, аўтаматны затвор.

Яшчэ адзін застаўся дыск. І пісталет...

Яны ссоўваюцца з насыпу нагамі ўперад, не ўстаючы. Ныраюць пад кусты, дзе яшчэ цёмна. «Хутчэй! Таварыш камісар, хутчэй!» — Анюта і вядзе, і падтрымлівае Мікульскага пад локаць. А ён закрывае твар рукою з аўтаматам. Бягуць пад навіссю галін, па карычневых гразкіх прагалках, усыпаных гнілою лістотаю, паміж кустамі хмызу, прадзіраюцца праз гушчар маладога ельніку, лазы і крушыны, па выспе-пагорку з зарослымі неглыбокімі ямкамі. Зноў спусціліся да балота — Мікульскі гэта адчуў нагамі: раптам пачаў дрыжаць і асядаць дол. І тут Анюта спынілася, дастала да яго пляча, аберуч націснула:

— Прысядзьце ці прыгніцеся... Перавязаць...

Яна нечым змочвала ватку, пазвоньвала пуставатая фляжка. Здаецца, пахла самагонкаю...

Як дрыжаць у Анюты рукі!

— Ну, ну... Супакойся... Што — вельмі страшна... на твары?

Анюта пачала ўсхліпваць.

— Ну, перастань жа, танкіст!..

— Я так... Нічога... Пасечана асколкамі... У трох ці чатырох месцах — вымазаны ўвесь твар у кроў, не пазнаць.

— Вока левае... што? Пячэ, як хто шворан распаліў і ўсунуў.

— Няма... вока...— Анюта на імгненне прыціснулася лбом да яго рукі.

— Ну, ну...— пагладзіў яе па плячах, чуючы, як уся яна трапеча, нібы злоўленае птушанё. Не ведаў Мікульскі, што гаварыць, як суцяшаць яе. Ці сябе...

У Анюты язык не мог павярнуцца сказаць: замест левага вока ў камісара — крывавая ямка з астаткамі зморшчанай рагавіцы і радужнай абалонкі. Нібы шкурка ад бобу, толькі грубей...

Адхіснулася Анюта ад Мікульскага, пачала бінтаваць. Хутка, але няспрытна, бінт блытаўся, скрутачак выпадаў з рук.

— Пацярпіце, таварыш камісар... Пацярпіце...

І другі, і трэці скрутачак зматала... Ці не ўсё, што было ў сумцы? Не, не ўвесь бінт... Скруціла яшчэ адзін на вяроўку, заціснула ім пад бараду і ўгору, паўз вушы. Вузел завязала недзе на цемі.

— Немцы — што?

— Цс-с-с... Прабеглі дарогаю далей.

— Сабак не чуваць з імі? — у Мікульскага і шэпт атрымліваўся басісты.

— Не.

— Без сабак не захочуць лезці ўслед... Ты помніш, кудою на «жалезку» выходзілі?

— Ну! Балотам, што за рэчкаю, па вадзе... Дайце аўтамат, вам цяжка будзе...

— Адсунь трохі бінт з правага вока... Пратры...

— Ага... Зараз! Во... Ну — во...

— Пайшлі!

— Аўтамат дайце!

— Кнопка, ці не думаеш ты, што здаравейшая за мяне?

— Крыві многа страцілі...

— Нічога... Ты не турбуйся... Галоўнае — хвост пісталетам дзяржаць...— Мікульскі паспрабаваў адцягнуць жгут ад падбародка. Маленькія ручкі ў Анюты, а закруціла дай бог... Душыць, як пятля.

— Пацярпіце, потым паслаблю... Кроў прыпынім — і паслаблю.

— Нічога не разбяру на компасе... Паглядзі ты... І вазьмі сабе на руку — будзем трымаць норд-вест. Мінём мост шасейны цераз Бобрык і там пакіруем проста на возера Клады... Ну — што ты не бярэш?

— Шкло раструшчана... І стрэлкі няма.

— Н-да-а... Халера ясная.

Мікульскі падчапіў пальцам стары, сапрэлы і слізкі раменьчык трафейнага компаса, тузануў. Шпурнуў чорны карабок компаса цераз плячо.

— Здаецца, сонца сёння будзе... Паглядзі, як узыходзіць.

— Чырвона ў тым баку, але неба зацягнута, не сіняе. І туман трошкі.

— Калі туман, то павінна быць сонца. Будзеш глядзець, каб з правай рукі яно было. З гадзіну так будзем ісці, а там і мост...

* * *

Мікульскі помніў у гэтым месцы карту на памяць. Столькі папаглядзелі ў яе, як намячалася аперацыя! З гэтага месца, дзе яны цяпер, трэба ісці ад чыгункі пад вострым вуглом. Чыгунка і шлях іхняга адыходу, калі кіраваць напрасткі, разыходзіліся між сабою, як рагулькі ў хлапчукоўскай рагатцы. Па правай «рагульцы» ім і трэба ісці, тады акурат трапіш на мост цераз Бобрык — той, што на гравейцы-шашы, за які кіламетр ад чыгуначнага. Праз яго пераходзілі, як і сюды дабіраліся. Ён чамусьці не ахоўваўся, не тое што чыгуначны.

Але гэта — калі ісці ідэальна проста, як некалі цар намячаў чыгунку з Пецярбурга ў Маскву, прыклаў лінейку да карты, чыркнуў алоўкам — «Быць па сяму!». А лезучы па балоце і кустах, так не бывае, мо ніводнага кроку проста не зробіш. Абмінеш дзве-тры купіны, высозныя, вышэй чалавечага росту, ажно свету з-за іх не відаць, і ўжо глядзі на компас. А калі яшчэ на балоце кусты, трыснёг, то арыенціроўку можна згубіць ураз — асабліва калі не відаць сонца, няма ветру, як зараз. У добрым лесе лягчэй, там кожнае дрэва падкажа, кожны пень, мурашнік. А на тым балоце, якім яны прабіраліся ноччу ад Кладоў, вялікія ўчасткі ржавай, масляністай вады, станеш — па пояс, па грудзі. Добра, што дно пераплялі карані чароту, трысця, затрымліваюць, не даюць угразнуць. Партызаны і стараліся брысці па вадзе — лепш, чым па балоце, якое выгінаецца, як падушка, па самы нос. Калі правалішся ў багну, гразь, то без дапамогі не выберашся — можа засмактаць.

У прамежку паміж чыгункай і шашою, дзе яны зараз ішлі, не было такога балота. Кустоўе, непралазная гушчэча лазняку, крушыны, альхі. Месцамі дром — высокая, у рост чалавека, крапіва, ажыннік, скрыпень з ружовымі, трошкі паніклымі мяцёлкамі-суквеццямі, велізарныя, як не ў рост чалавека, кусты-карункі папараці. Ажыннік дзярэ, хапае за ногі, за адзенне — не ступіць... А трапіцца сподачак-яма з вадою, і вакол яго буяе блакітнаваты, з жоўтымі патлатымі кветкамі касач, раскашуе асака. Дзе больш тупка, на грудах дзярэцца ўгару, як не навыперадкі, асіннік або бярэзнік з густым падсевам елак.

Не, немцы не такія дурні, каб на скрут галавы перці за імі ў гушчар, не ведаючы, што іх чакае за кожным кустом. Але каб хацелі акружыць іх, злавіць, то зрабілі б гэта лёгка. Над Мікульскім і Анютаю дакучліва віліся, прарэзліва крычалі дзве кнігаўкі.

Анюта то падтрымлівала Мікульскага пад локаць, то прапускала перад сабою, адхіляючы галлё, то вяла за руку, як вялікае, бездапаможнае дзіця. Хоць і працерла Анюта, Мікульскі бачыў уцалелым вокам кепска — толькі каб не ўзбіцца на дрэва. У галаве пульсаваў гарачы боль — нібы хто напампоўваў праз вачніцу распаленае паветра: коль... коль... коль... Здаецца, вось-вось не вытрымае чэрап, разарве яго знутры, лопнуць нейкія невідочныя абручы. І правае, уцалелае вока гэтак бачыла — пробліскамі: то цемра, то шарае, дрыготкае святло. Твар Анюты, калі яна паварочвалася да яго, раз-пораз расплываўся, ператвараўся ў невыразную белую пляму. Не заўважалася ўжо яе страшная, аднабокая ўсмешка...

Мікульскі трываў з усяе сілы, каб не застагнаць, не паказаць свае слабасці перад гэтым дзяўчом. Яна ж сама сёння мела патрэбу ў падтрымцы — і фізічнай, і душэўнай. Мікульскі і верыў, і не верыў, што гэта яна, Анюта, выводзіць яго з «жалезкі», што яна знайшла ў сабе сілу і мужнасць, адарвалася ад Васіля, ад хлопцаў, вярнулася паглядзець камісара. Нібы чула яе сэрца яшчэ адну бяду, вяло да яго. Мусіць, і ёй стаіць у вачах той выбух міны, бачыць яна, як слепа Мікульскі мацае рукамі вакол сябе, як стракоча з аўтамата — наўгад, з гарачкі, а кулі рвуць пясок у якой паўсотні метраў уперадзе, далёка ад немцаў. А магло ж яшчэ і так здарыцца: і яна паспела б якраз пад той удар міны...

— Чакай... Пратры вока... Сляза забівае, нічога не бачу...— папрасіў Мікульскі, ухапіўшыся за нейкае дрэўца.

Анюта працерла — нечым мяккім, асцярожліва.

— Вы не плачце... Усё будзе добра, от паглядзіце... Урачы вылечаць. А хлопцы вернуцца па нас... Дагоняць партызан, перададуць Васіля і вернуцца. Я так дамовілася з імі — калі прыпазнюся, значыць, нешта здарылася, хай ідуць на помач.

— Мацней тры, не шкадуй... Ад напружання гэта слёзы, а не ад плачу...

Анюта пацерла яшчэ — ватка рабілася ружовай, слёзы былі з кроўю.

Лепш не стала, і Мікульскі ўздыхнуў:

— Ну — ладна... Не выдушы апошняга...

Некаторы час ішлі маўчком.

Ужо мільгнуў наперадзе ў прагалку, крыху правей ад кірунку іхняга шляху, насып шашы, ужо вось-вось павінен быў паказацца драўляны мост з учарнелымі парэнчамі і патрушчанымі дошкамі насцілу. Мікульскі помніў гэты мост, нібы ён быў сфатаграфаваны ў памяці. Ляжалі размолатыя коламі дошкі дзвюма палосамі на шырыню, як праехаць калясьмі. А так, акрамя гэтых палос, дошак не было, адны бярвенні, у шчыліны відаць вада. Мусіць, гэтыя дошкі паздзіралі, гацячы ў выбітыя ямы перад мостам і пасля яго, на з’ездзе. Бо, калі нічога не падмосціш, нават галля, цяжка каню ўсцягнуць калёсы: першае бервяно тырчала, як высокі, у калена парог.

Раптам у тым баку, дзе павінны былі паказацца парэнчы, нервова, нібы з пярэпалаху, затрашчалі стрэлы. Мікульскі і Анюта інстынктыўна прыселі: здалося, што над самым вухам.

— Ах, усэ злэ на тваю маты...— вылаяўся Мікульскі Васілёвай прымаўкай і спахапіўся — як зрэагуе на гэта Анюта? Не, нічога...— Чуць самі ў лапы не прыйшлі! — сплюнуў ён.— Немцы, почырк аўтаматаў нямецкі... Куды кулі паляцелі? Куды страляюць, не па нас?..

— Не, туды недзе, за раку, на дарогу, на балота.

— Хм, чаму туды? Мо Лысуха з хлопцамі зноў высунуўся... Эх, напароліся хлопцы на ражон... От ужо безгалоўе!

Мікульскі пачуў, як усхліпнула Анюта.

— Перастань... І вось што... Падкрадзься хіба да дарогі... Зірні, што там, на мосце... Ага, пушку вазьмі...— Мікульскі дастаў з кабуры пісталет, злавіў Анютчыну руку — цёплую, кволую, дрыжачую.— Ды не бойся ты!.. Асцярожна цікні з-за куста — і назад. Без крайняй патрэбы не страляй, не выяўляй сябе... А то накрыюць абаіх, як курапатак...

Анюта тут жа шорхнула кустом, расхіліла галіны.

— Стой яшчэ! Паслаб спачатку павязку, бо ўдушуся...

Анюта важдалася з бінтамі некалькі хвілін, нешта разблытвала, адпускала крыху, зноў намотвала, завязвала.

— Быць табе пасля вайны... старшай аперацыйнай сястрой...— гаварыць Мікульскаму зрабілася лягчэй. Ён прыслухоўваўся да страляніны — то густой, то адзіночнай. Прыціскаў кожны новы віток бінта пальцамі — памагаў. Навобмацак стараўся зразумець, як яна завязала там — па-новаму, і не ўяўляў. Не прывыклі пальцы распазнаваць на дотык, загрубела скура на іх. «Навучышся яшчэ, як давядзецца... Навучышся...— варухнуўся ў грудзях калючы халадок.— Яшчэ ж толькі трыццаць гадоў...» У трыццаць гадоў — сляпы, бездапаможны калека! Калі выберуцца, зразумела...

— Ну, ідзі...— яшчэ раз злавіў яе руку.— Ідзі, Анютка...

Выслізнулі з яго вялізнай далоні яе тонкія пальцы. Прашалахцела лісце...

Мікульскі ўздыхнуў, патупаў каля сябе ботам, памацаў. Ён ужо нічога не бачыў і правым вокам: нейкая ружовая шэрань, а на ёй больш цёмныя, як размытыя, плямкі. Правёў рукою перад тварам... А-а, галінка з лістамі!

Пусціў галінку, памацаў рукою ўнізе. Нейкі куст, нізкі, кучаравы навобмацак... Лісцейка прадаўгаватае, як у вярбы, толькі драбнейшае. Улавіў моцны, як дурнап'ян, пах. «Багуннік... А я думаў, што зранку, мокры, ён не пахне... У поўдзень, як сонца прыпячэ, моцна дурыць...»

Стрэлаў больш не было. Кнігаўкі віліся і крычалі ўжо не над Мікульскім, а там, дзе мост і немцы. І не дзве, а больш — мо цэлая чарада. Ускрыкі іх рэзкія, пагрозлівыя: «Кіг-гі! Кіг-гі!» Следам за крыкам ці перад ім чуваць, як свішчуць-вуркочуць крылы, нібы круціць хто прывязаную за аборку лучыну. Пікіруюць на немцаў.

Мікульскі сціснуў галаву аберуч. Здалося, што нехта ці нешта злёгку хіліць яго то ўправа, то ўлева, расхіствае, як слуп, каб вырваць, выцягнуць з зямлі. Захацелася аперціся рукамі, але замест гэтага сціснуў голаў мацней — расхістванне спынілася, зачаўся звон — нудны, перарывісты, нібы дзесьці далёка ляцелі на бамбёжку цяжка нагружаныя «юнкерсы».

У рукі запякло, нібы хто іголкамі калоў. Моцна пацёр іх аб кіцель, пачухаў. Упершыню за раніцу пачуў, што енчаць, ліпнуць камары. Адламаў галінку, захвастаў па руках, па твары.

«Колькі прайшло ўжо мінут?» — ён згубіў усякае ўяўленне аб часе. То здавалася, што Анюта запрапала даўно, скора полудзень, а яе няма і няма... То думалася, што яна ніяк не адыдзецца ад яго, а ўсё шастае і шастае ў кустах, ніяк не можа выблытацца, як птушачка-крапіўнік з бружмелю.

Перасунуў аўтамат з боку на грудзі, зняў з шыі почапку. Навобмацак адняў пусты магазін, дастаў з сумкі апошні, зараджаны. Пусты карабок-дыск ашчадна схаваў у сумку. Усё, што ён рабіў, стараўся ўявіць зрокава, і было лягчэй, чым давярацца аднаму абмацванню. Часам, праўда, бянтэжыла: уяўляў сумку на каленях, упэўнена лэпаў рукою, а яе не было. І тады ўжо мацаў, мацаў — ага, на бок яе зноў змахнуў... «Прыйдзем у атрад, то Эдзік наб’е дыск...»

«Наб’е... Прапаў жа недзе, падшыванец... Неяк жа ўмудрыліся размінуцца... Адступіў мо з партызанамі, забыўся на мяне... Не падобна на яго, не падобна... А мо і ён дзе... «спатыкнуўся»? Але нехта ж ды бачыў бы, сказаў... А каб паранены быў, то падабралі б... Анюта нешта ведае, а маўчыць... Я ў яе, здаецца, пытаўся ўжо, а яна маўчала... А можа, недачула? Не да мяне ёй было тады... Спытаць, не забыць, як прыйдзе...»

Мікульскі паспрабаваў узнавіць падзеі гэтай ночы, гэтага досвітку дваццатага чэрвеня сорак чацвёртага года. На заданне пайшлі ўсе атрады злучэння — адны на чыгунку Баранавічы — Лунінец, другія — на чыгунку Брэст — Лунінец. Іхняму атраду ўчастак выдзелілі канкрэтны: Ломча — Парахноўск. Абедзве дарогі загадана было ўзняць за адну ноч.

Да шасейнага моста праз Бобрык ішлі ўсе тры ўзводы разам. Пакуль падыходзілі, яшчэ здалёк чулі, як стогнуць рэйкі пад цяжкавагавымі саставамі. Немцы перакідвалі цягнікамі падмацаванні на поўдзень, думалі, што наступаць будзе Першы Украінскі фронт. Засеклі нават інтэрвалы: дзесяць мінут — і эшалон, дзесяць мінут — і эшалон...

Мікульскі сказаў тады каля моста кароткую прамову:

— Чуеце? Перакачваюць немцы «кроў», падмацоўваюць часці на фронце... Наша задача — перарваць гэтыя артэрыі, ударыць пад дых. Пачынаецца генеральная бітва за Беларусь... За нашу Беларусь, дарагія мае! Не пасаромім жа званне беларускіх партызан! Уперад!

Тады, каля моста, раздзяліліся на тры групы. Першы ўзвод, ім Мікола Лапуста камандуе, выходзіць на чыгунку правым берагам Бобрыка, знішчае блок-пост, захоплівае чыгуначны мост, рассыпаецца ўправа-ўлева і ўзрывае першы зарад за кіламетр ад моста з боку Пінска. Каб адразу спыніць усякі рух, каб з Пінска не маглі падысці падмацаванні.

Лявей, побач з першым, высыпае на чыгунку другі ўзвод. Меркавалі, што яму будзе лягчэй — не трэба штурмаваць блок-пост, выдзяляць ахову ад Пінска, яму і ўчастак адвялі шырэйшы. Трэцяму ўзводу — на самым левым флангу: адсякаць падыход немцаў ад Ламчанскай блок-будкі, падрываць рэйкі на сваім участку.

Як разыгрывалі на базе штурм чыгункі і падрыў рэек, выходзіла ўсё гладка і маланкава, працу падраздзялялі на аперацыі: адзін выгрэбвае яму, другі падкладвае шашку і ўстаўляе запал, трэці завіхаецца з цыгаркаю — падпальвае шнур. Пяць заходаў, пяць залпаў. Кожны партызан нёс па пяць толавых шашак, парваць павінны былі не менш пяцісот рэек.

Дамовіліся, што першы залп прагучыць, як успыхне зялёная ракета. Па чырвонай — агульны адыход.

Але адразу пачаліся неспадзеўкі. Першы ўзвод не паспеў падарваць рэйкі з боку Пінска, і нечакана наскочыла дрызіна. «Прапусціць!..» — загадаў Мікульскі. Пакуль перадавалі па ланцугу каманду, другі і трэці ўзводы выткнуліся на самае палатно. І тут у кагосьці не вытрымалі нервы — стрэліў. З дрызіны адразу хлынулі вогненныя струмені куль. Адзін — у бок моста, другі — уперад, трэці, веерам, ва ўпор,— па кустах. Партызаны пападалі, залеглі. Сітуацыя імгненна змянілася. Цяпер дрызіну нельга было прапусціць да Лунінца.

— Па дрызіне!.. Агонь! — крычаў Мікульскі.

Білі па ёй з аўтаматаў і карабінаў, прарашэцілі ўсю, не засталося ў вокнах ніводнай шыбіны. Паспелі шпурнуць і дзве гранаты. Але дрызіна ляцела на ўвесь дух, ляскацелі колы. Граната ўзарвалася ўжо ззаду, другая — збоку, пры рэйцы, і шкоды дрызіне не зрабілі. Даскочыўшы да павароту, яна знікла ў лесе.

Ад перастрэлкі з дрызінаю ажыў і блок-пост каля моста. Лапуставым хлопцам давялося штурмаваць яго пад моцным агнём. Першы зарад узарвалі мо перад самым носам у цягніка. Але паспеў машыніст заўважыць, затармазіць. Паравоз закрычаў, зароў дурным голасам і здаў назад, папхаў эшалон у Пінск. Усё цішэў і цішэў яго надрыўны крык, пакуль і зусім не заглушылі выбухі і аўтаматная стракатня.

«Хай ідзе, чорт з ім... І слава богу, што ідзе! — думаў тады Мікульскі.— Добра, што не пасыпаліся з яго немцы, маглі б сарваць усю музыку...»

І ці не з дрызіны падбілі тады Шыпняка, камандзіра трэцяга ўзвода? А мо потым налучыла куля, калі ад Ламчанскай будкі пайшлі ў наступ немцы?

А колькі ў другім і першым узводах параненых, колькі забітых? «Камісар, а нічога не ведаю аб стратах... І Анюта пра гэта ні слоўца...»

На шасейным мосце зноў заляскалі стрэлы, Мікульскі падхапіў аўтамат, асцярожна прыўзняўся, пакручваючы галавою і сяк і так,— куды ляцяць кулі? Ці не выявіла сябе Анюта? А мо зноў заўважылі хлопцаў?

«От каб можна было сказаць па тэлефоне ці па радыё... Каб не лезлі на ражон, самі выблытаемся, выйдзем паціху...— падумаў і тут жа пакруціў галавою: — Вар'яцею, мабыць... Які тут можа быць тэлефон, якая рацыя! Дарэмна будуць хлопцы рызыкаваць...»

Стрэлы заціхлі, даляцела нямецкая гаворка, але невыразна, нельга было разабраць ніводнага слова. «Мо сышлі з моста, ідуць па дарозе? Хаця б на Анюту не насунуліся...» — Мікульскі зноў закруціў галавою, сілячыся ўлавіць шастанне ў кустах. Але пабольшалі толькі ад напружання звон і даўкі боль у галаве, гарачае патузванне ў левай пустой вачніцы.

Анюта падышла амаль бясшумна і не з боку дарогі, а адтуль, адкуль яны толькі што ішлі.

— Праскочыла... Вы прыселі, дык я адразу і згубіла прыкметы...

— Ну, што там?

— Стаяць на мосце, гергечуць.

— Колькі іх?

— Чалавек пятнаццаць... Не лічыла...

— Будзем абыходзіць... Адыдзем больш управа і там перакінемся цераз шашу.

— А цераз Бобрык як? — толькі крыху ўздрыгнуў голас Анюты. Але Мікульскі заўважыў гэта.

— Плаваць як? Умееш?

— Не...

— Кепска... Будзем тады шукаць брод. Ну, давай руку! Дзе сонца?..

У Мікульскага незабінтаванымі былі толькі нос, рот і крыху шчакі пад правым вокам, само вока. Ён і паварочваўся праваю шчакою, спрабаваў злавіць ёю промні сонца, вызначыць напрамак. Але сонца не хацела прарэзвацца скрозь сухмаркі, не хацела грэць.

— Пойдзем проста на сонца...— сказаў Мікульскі.— Можна нават правей трошкі... Каб далей абысці...

Мікульскага раптам павяло, пахіснула ўбок, і Анюта пусціла яго левую руку, падскочыла справа, падставіла сваё плечыка.

— Малая! Ты гэтак раптам не кідайся пад кола... Раструшчыць магу, як рухну.

— Ой, спужалася... Вам нядобра, таварыш камісар?

— Каўтнуць у цябе нічога няма? Вязка ў роце, языком не варухнуць.

— Няма. Першаку толькі кропля, самагонкі... для дэзінфекцыі.

— Давай... дэзінфекцыю...

Анюта адшпіліла сумку ад процівагаза, на якую нашыла была чырвоны крыж, дастала салдацкую алюмініевую фляжку — голую, не абшытую сукном, адкруціла накрыўку. Мікульскі піў і не чуў ніякай моцы ў гарэлцы. Лягчэй не стала, не прагнаў і смагу — у грудзях яшчэ больш занудзіла, язык зрабіўся сухі і шурпаты, як наждачная папера.

— Ну, рушым памаленьку...— аддаў фляжку.

Ён зноў закрыў твар рукою з аўтаматам. Анюта ўзяла яго правую руку, павяла за сабою. Спыняліся часта, і яна то шаптала — «Нахіліцеся!», то адводзіла ад яго твару мокрыя галіны. А раз забылася: паднырнула сама, а галіна хлісь камісара па руцэ, па аўтамаце. «Вой!» — спалохалася Анюта, папрасіла прабачэння. Нібы ёй самой забалела, нібы па яе ране хвасянула.

— Нічога, нічога... Хутчэй толькі.— Мікульскі паставіў аўтамат на засцерагальнік, зноў падняў перад сабою.

Яны ўсё аддаляліся і аддаляліся ад моста ўправа. Мікульскі разумеў, што цяпер партызанам шукаць іх будзе цяжэй. Але нічога не паробіш, не сядзець жа на месцы. Невядома, колькі будуць тырчаць немцы на мосце...

Мікульскі спяшыў. Ён адчуваў, што сілы ў яго меншае і меншае, і баяўся, што можа зусім занядужаць, упасці. Што тады гэтае дзеўчанё зможа з ім зрабіць, здаровым мужчынам? Хутчэй бы трапіць на вочы ўрача, партызанскага ўрача Адама Палуяна... Ніхто ў брыгадзе не ўспамінаў, што Адам усяго толькі фельчар, сельскі фельчар. Для ўсіх ён быў чараўніком-урачом... Хто-хто, а ён зможа яму сказаць — чаму не хоча бачыць і другое вока? Пашкоджана ж адно, а правае — не... Няўжо назусім гэта?

Да Анюты вярталася пакрысе здольнасць думаць. Яна разумела: Мікульскага трэба хутчэй у партызанскі шпіталь, хутчэй на аперацыю. А мо і не ў шпіталь, а ў тыл... Выклікаць самалёт — так і так, паранены камісар. Цяжка паранены, самі не можам даць рады. Асколак міны, мабыць, сядзіць недзе на дне вачніцы, каля мозгу. Замест вока — крывавая ямка з рэшткамі рагавіцы. Гэта проста цуд, што засеў асколак, не пайшоў далей...

Цуд? Які цуд? Яна толькі санінструктар, гора-санінструктар, і то разумее: можа пачацца запаленне мозгу, і тады...

«Божа, які ён цярплівы...» — думала Анюта, раз-пораз азіралася на Мікульскага. Але і гледзячы ўперад, інстынктыўна выбіраючы, як лепш прайсці, яна нібы ўвесь час бачыла перад сабою плячыстую і высокую постаць Мікульскага ў чорным нямецкім кіцелі, з белай ад бінтоў, як качан капусты, галавою.

Чужое няшчасце вымушала забыцца і на сваю бяду-гора. А мо і не забыцца, мо проста свой боль прытупляўся ад таго, што бачыла чужы — страшны, неймаверны... Яна ж чуе, як скрыгіча зубамі камісар, як прарываецца часам з-за сціснутых зубоў: «М-м-м...» Толькі яна можа выратаваць гэтага чалавека, толькі яна можа яму памагчы! Без яе Мікульскі не зробіць і сотні крокаў па балоце, па кустах, а не толькі дваццаць кіламетраў...

Не менш дваццаці кіламетраў да іх базы, за возера Клады трэба прабірацца, у бок Лагішына... А па цяжкасці гэтыя дваццаць пацягнуць на ўсе сорак. Няма цяжэйшай дарогі, як прабірацца па балоце. І хоць бы відушчы быў, а то...

Ад чарады кнігавак зноў адлучыліся дзве, залёталі над імі, закружылі. Яны нібы пыталі: «Куды-ы вы? Куды-ы вы?»

* * *

Анюта спыніла Мікульскага на абрыве. Унізе быў зарослы густым асіннікам і лазою катлаван-кар’ер. Паўзверх зарасніку ўжо відаць быў насып шашы.

— Што? — Мікульскі як не вырваў сваю руку з Анюцінай.

— Яма... А за ёю дарога метраў праз сорак.

— Чакай, таварыш інструктар...— Мікульскі рвануў каўнер, цяжка задыхаў.— Забыла ты... Абяцала паслабіць павязку і забыла...

— Таварыш камісар!.. Я ж паслабляла... Перад тым як дарогу глядзець выходзіла.

— А-а... Ага... Дарогу... Дарогу нам перайсці трэба. Колькі мы адышліся?

— Метраў чатырыста.

— Ну й до... Скрытна да насыпу, а тады — бягом!

— Тут кар’еры... Зямлю, мабыць, на дарогу бралі. Зарасло, руку не ўсунеш. І вада, здаецца, блішчыць на дне.

— Абыдзем іх... Глядзі, дзе кусты старэй і вышэй. Каб падлазіць пад іх можна было.

Але яны яшчэ пастаялі на месцы. Мікульскі ўжо не бачыў нічога і сіліўся ўявіць сабе, як выглядае гэты зарослы гушчэчаю катлаван, і не мог.

На самым краечку абрыву, ажно звісалі карані, учапілася невысокая сасна-калека. У яе быў адцяты верх, аблузаны бок, але дрэва ўсё роўна хапалася жыць, цягнулася ўгору крывымі стволікамі-галінамі, зацягвала раны смалою. Чамусьці Анюта не магла адвесці ад гэтай сасны свайго позірку.

Пачалі абыходзіць кар’ер, Мікульскі ступаў асцярожліва, абмацваючы дол нагамі. Бераг рабіўся ўсё больш спусцісты. На самым перападзе, у лагчынцы, ён пераходзіў у невысокую перамычку-сценку, за якою пачынаўся новы, меншы кар’ер.

— Тут пойдзем...— Анюта паціху звяла Мікульскага ўніз.

Мелка, паўметра якога... Тут, у другім катлаване, адразу пасля перамычкі раскінуліся ўмітусь купкі ніцай лазы. На шэрай гліністай зямлі раслі пучкі жаўтлявага сіўцу, зелянелі плямкі моху. Добра тут ісці — няма на што спатыкацца, не трэба нагінацца.

Метры за два да дарогі копанка сышла на нішто. Яны абышлі вялізны, як стог сена, вербалозавы куст, прыстоялі за ім, набіраючыся духу. Дарогу трэба было перабягаць адным махам — гэта самае небяспечнае месца.

— Тут насып высокі... Будзеце ступаць — ногі падымайце як найвышэй, нібы па лесвіцы ўзбіраецеся...— павучала Анюта.— Ну, давайце руку!..

Не яна, а Мікульскі сціснуў яе далоньку. Дрыжаць пальчыкі, дрыжаць...

— Спакойна, малая... Ну, уперад!

Ногі адразу натыкнуліся на насып. Мільганула думка: «Зірнуць бы яшчэ раз, праверыць дарогу!» — але тут жа знікла. Ад нервовага напружання правае вока зноў пачало бачыць, нібы хто сцягнуў з яго густую заслону. Ён нагнуўся ў імклівым рыўку і проста перад тварам убачыў высокія вішнёвыя сцябліны быльніку. «Сам!» — пусціў Анюціну руку і схапіўся за куст быльніку — няўпэўнена, нават не пацэліў спачатку злавіць, тады за палыновы, нібы выбелены на сонцы куст, тады за маладую цёмна-зялёную сасонку... А ногі саскоўзвалі, не знаходзілі для сябе апірышча, падміналі белы дзяцельнік, крышылі ломкі высокі святаяннік.

— Я ж казала, што вы будзеце бачыць! Я ж казала! — нібы ўсхліпнула Анюта, заглядваючы яму ў твар, не ведаючы, ці памагаць, ці кідацца першай цераз дарогу.

— Бягом! — Мікульскі рвануўся наперад. Бег, як бягуць спатыкнуўшыся,— галава і тулава наперадзе, а ногі адстаюць, не спраўляюцца, нібы ачужэлі. Паспеў заўважыць, што каляіны закарэла-сухія, іх не разбілі, не перамалолі колы. Мусіць, некалькі дзён тут не ездзілі. Анюта ж убачыла больш — справа, метраў за пяцьдзесят, быў завал — павалены з абодвух бакоў дарогі кронамі насустрач адна адной дзве сасны. Разгатыя абламаныя сукі тырчаць у розныя бакі, як пікі. За дрэвамі праглядваецца свежы пясок — мусіць, шлях акрамя ўсяго яшчэ і перакапаны. А злева... Злева, у лагчынцы, ішлі ў іх бок два немцы! Глядзелі сабе пад ногі, абыходзілі якраз, адзін з аднаго боку, другі — з другога, зялёную, напалову загачаную фашыннікам лужу. У абодвух у руках аўтаматы.

Анюта першая зляцела з насыпу, крутнулася насустрач Мікульскаму, расставіла рукі — хацела злавіць яго, прытрымаць.

— Немцы!..— выдыхнула спалохана.— Двое!

Мікульскі абрушыўся на яе, ледзь не збіў з ног.

— Заўважылі?

— Не, здаецца!

Пабеглі далей. Трава густая, у калена... Зачвякала вада, залопаў, захрусцеў пад нагамі лапушысты падалешнік, крохкі хвошч. Пачыналася балота — вунь ужо і купіны з асакою, і мяцёлкі трыснягу, і ланцужок кустоў... «Хутчэй! Хутчэй!» — сэрцы іх бухалі ў грудзях, як не лопалі ад напружання. Мікульскі чуў, што Анюціна ручка дрыжыць у яго руцэ дробненька, несціхана. Не зразумець гэтае дзеўчанё: заўсёды лезе ў самае пекла і так баіцца. А мо гэта не страх, мо нервы?.. Ірвануліся цераз кусты і тут жа шамнулі, плюхнулі ў «чортава акно»... Не, не «акно» — канава, старая, напалову зарослая канава... У боты хлынула ліпкая калатуша, холад падступіў да пояса. Мікульскі чарпануў далонямі з сярэдзіны канавы, дзе ў прагалку між зелля варушылася плынь, прагна каўтнуў. Здаецца, лягчэй стала ў грудзях...

На дарозе пратупалі, і ў той жа момант па кустах у якім кроку ад іх секанула чарга, звонка трэснуў аўтамат. Мікульскі інстынктыўна нагнуўся, ціскануў на плячук і Анюце.

— Цс-с-с...

Але немцы больш не стралялі, на шляху было ціха. Мікульскі і Анюта не разгіналіся, чуючы холад вады і гразі аж пад грудзьмі. З галавы Мікульскага спаў і целяпаўся віток бінта, і Анюта пачала развязваць вузел, каб пераматаць. Мікульскі памахаў пальцам каля губ: «Ціх-х...» Маўчалі і немцы на дарозе — таксама прыслухоўваліся. Ад аўтаматнай чаргі кнігаўкі адляцелі былі ўбок і зноў вярнуліся, закружылі над немцамі.

— Es scheint dir einfach, Kurt...1 — данеслася з дарогі. Выразна, нібы гаварылі побач.

Мікульскі нямецкую збольшага разумеў, нават выкладаў адзін год — не было настаўніка-прадметніка — і папрасілі яго.

— Keine Spur. Bin noch nicht verrückt.

— Die tolle Geschichte, die von heute, läßt einen zum Idioten werden2.

— Што яны гавораць? — прашаптала Анюта, узіраючыся ў незабінтаванае вока Мікульскага.

Ён зноў паківаў пальцам каля вуснаў.

— Потым...

— Mein Gott, was steht uns bevor?! Ostfront...3 — даляцеў зноў малады, знерваваны голас немца. Гаварыў ён занадта голасна — мо яму рабілася ад гэтага смялей?

— Dummes Zeug... Nichts Fürchterlicheres, denn je...

— Doch! Scheint dir der ganze Dreck ein dummes Zeug zu sein? Es wird eine russische Offensive erwartet. Fraglich nur, wo es kracht. Meine arme Elsa! Nur zweimal im Bette geknetet. Schade, nicht einmal an ihren süssen Leckerbissen satt genascht4,— ледзь не хліпаў носам той, што назвалі Куртам.

— Ganz egal, wo man krepieren soll. Wenn du verreckst, wird sie einen anderen recht schönen Beischläfer finden... und nicht einen...5

І тут Курт як не завішчаў:

— Halt die Fresse, sonst knalle ich dich wie einen Hund ab!

— Da habe ich einen... einen Idioten, wie schon gesagt6.

Мікульскі пахітаў галавою:

— Даваяваліся, цуцыкі... Ідыётамі, гавораць, парабіліся ад сённяшняга... Перастраляць гатовы адзін аднаго...

Анюта памагла сабе зубамі, развязала вузел, нахіліла галаву Мікульскага, пачала замацоўваць бінт нанава. Рабіла ўсё механічна, як заведзеная.

Немцы, мабыць, стаялі на адным месцы, бо размова іх чулася ўсё ў тым жа баку. Але, здаецца, стаялі не там, дзе пакінулі Мікульскі і Анюта, перабягаючы, сляды. Мо не дайшлі? А каб дайшлі, убачылі? Ці стралялі б яны больш? А мо паклікалі б астатніх з моста, пачалі праследаваць? Мікульскаму выразна ўявіліся прадушаныя на ўсохлай гразі сляды — вялізныя яго і мо напалову меншыя — Анюціны...

— Zum Teufel, wir brauchen keine Anhäufung auf dem Weg zu untersuchen. Es genügt vollkommen dem Leutnant zu melden, wir hätten nichts Besonderes bemerkt7,— зноў данеслася з дарогі.

— Na, schön! Dann schneller zurück! Es ist so, als ob man mir gleich den Bauch durchlöchert. Mich schaudert's. Ich fürchte mich, einen Schlag auf den Rücken zu bekommen.

— Geh schon, du Held! Eine Schande — krebsweise wegzukriechen!8

На шляху не то ўздыхнулі, не то ўзвылі,— і боты зашкробалі назад.

Толькі цяпер пачуў Мікульскі, як ныюць глыбокім касцяным болем, нібы хто выкручвае ў суставах, ногі. Азваўся раматус... За два гады партызанства ён уеўся ў косці назаўсёды. Ногі ўязджалі ў халодную твань усё глыбей і глыбей, і здавалася, што хутка дастануць да вечнай мерзлаты, як на поўначы.

У тым баку, дзе, па іх меркаванні, павінен быць мост, пачулася доўгая, часценькая траскатня-рокат: « Тр-р-р-р-р-р... Тр-р-р-р-р-р...»

— Матацыклы...— прашаптала Анюта.— Пад’ехалі новыя...

Мікульскі ссунуў крыху бінты з вуха, услухаўся. Так, рокат вельмі падобны на далёкі трэск матацыклаў. Але далятаў чэргамі, нібы страчыў адразу на поўны дыск аўтамат.

— Ф-фу... Казадой, мабыць... Точна — казадой! Мы раз былі каля шашы залеглі, пачулі «матацыкліста». Ну, думаем, схопім! А гэты «матацыкліст» падляцеў бліжэй, сеў на пень і туркоча... А каб жа ты выдах!

Анюта трымалася за локаць Мікульскага і шырока расплюшчанымі вачыма ўглядалася ў нешырокі, мо з метр усяго, прагалак вады. З дна ад іх ног усплывалі ўгору, выцягваліся на сярэдзіну канавы травінкі і рудыя камячкі муты, заварочвалі ўлева, да ракі. І толькі па іх руху можна было пазнаць, што вада ў канаве не стаіць.

Каб была якая доўгая ламачына, Мікульскі памераў бы глыбіню на сярэдзіне канавы. Але нічога пад рукою не было, дый некалі тут доўга мерацца.

— Ты не за локаць бярыся, танкіст! За рэмень... І мацней!

Анюта ўчаперылася за пояс.

— Дайце мне аўтамат! Вам цяжка... Ці сумку...

Мікульскі зняў аўтамат, але Анюце не аддаў, а ўкараціў почапку і павесіў зноў на шыю. Аўтамат апынуўся пад самым падбародкам.

— От так, ясна? Сваю глядзі... Ага, а пісталет куды дзела?

— Во тут...— паказала ў запазуху.

— Перахавай у шлем...

Анюта зняла танкісцкі шлем, паклала туды пісталет, зноў паволі надзела і старанна зашпіліла гузікі. Перасунула на плячы пад самую патыліцу санітарную сумку, а почапку склала ўдвая і завязала зашмаргам. Яна рабіла гэта хутка, а сама ўсё паглядвала на вадзяны прагалак канавы з зялёнай раскай, цінай і шчупаковым зеллем каля таго берага — якая глыбіня? І мусіць жа, п’явак, п’явак... У такіх канавах іх да гібелі, як не кішаць... А што, калі залезе пад адзенне?

— Ну, з богам, Параска, калі людзі знайшліся...

Мікульскі ўзяў сваю сумку ў зубы і паварушыў нагамі. Гразь не давала іх вырваць, пераступіць, чапляліся за ногі карані плюшчу. Але вырваў неяк адну, падаў як мага ўперад. І ніякай апоры пад ёю не адчуў... Рынуўся ўперад грудзьмі, злавіў галіну куста. Анюта тузанулася за ім... «А-а!» — правалілася ледзь не з галавой. Вада вакол іх ускіпела — клекаталі, вырываючыся наверх, лопаліся велізарныя пухіры газу.

Мікульскі біў пад вадою нагамі, не даваў ім лезці на той свет, перахопваў па галіне рукамі далей, вышэй... Вось і ўся сцябліна ў руках... Падцягнуў і сябе і Анюту паволі... Яшчэ крыху, яшчэ... Без рыўкоў, плаўна... Драбнейшае вецце не вытрымлівала, трашчала пад каленямі, пад жыватом і грудзьмі. За куст учапілася ўжо і Анюта...

— Во...— выпусціў сумку з рота.— Каленямі станавіся, большая плошча апоры будзе...

Успаўзлі на бераг амаль адначасова, распласталіся, падмяўшы куст. Ляжалі і дыхалі, дыхалі, няўцямна азіраючыся па баках. Першы загаварыў Мікульскі:

— Мурзілка ты, а не танкіст... Пратры левую шчаку і падбародак.

— Мне так сорамна: не памагаю вам, а яшчэ і сама чапляюся.

— Палічымся як-небудзь... Вугельчыкамі.

Анюта паглядзела на свае рукі — рудыя, як у салярцы, на рукавах мужчынскага пінжака, які яна насіла, начаплялася твані і раскі. Цярнула падбародкам па сухім плечуку.

— У рэчцы спаласнуся лепш.

Мікульскі сарваў лісток, хацеў выцерці ёй шчаку, зняць пляму руды. Але гэта была тая шчака, і рука ўздрыгнула, сама апала на вецце. Добра, што Анюта не заўважыла!

— Ага... У рэчцы добра спаласнёмся...— інтанацыя ў Мікульскага была такая, што не зразумееш — ці пацвярджае сказанае, ці мае на ўвазе яшчэ што.— Ведаеш, якое першае правіла мы забылі?

— Якое?

— Правіла хадзьбы па балоце. У гарах страхуюць адзін аднаго вяроўкаю, звязваюцца. А тут трэба, каб у руках шост быў ці кій моцны. Не выламалі там, за шляхам, а тут ужо, мабыць, да самага Бобрыка не будзе нічога людскага — хмызняк адзін...

— Уг-гу...— трэслася Анюта.

— Дрыжыкі прадаеш?

— Сціснула ўсю, калоціць... Каб хутчэй сонца...

— Адкуль толькі ўзялася гэта канава — не разумею. Здаецца, на карце яе няма...— Мікульскі павярнуўся на бок, выцяг з-пад сябе процівагазную сумку-торбу, дастаў з яе камандзірскую планшэтку з празрыстым слюдзяным бокам.— Паглядзі... Ёсць тут гэта канава ці не?... Знайдзі спачатку чыгунку, Бобрык... Ёсць?

Анюта цярнула аб грудзі руку, павяла пальчыкам па слюдзе ў адзін бок, у другі.

— Ну, што ты маўчыш? Трохвёрсткі ў вочы не бачыла?

— Ой, як цікава!.. Кожная вёска, кожны хутар... Нямецкімі літарамі напісана. У нас у школе дык паўшар’і былі — заходняе і ўсходняе. А яшчэ «Палітыка-адміністратыўнае дзяленне СССР». Мы на марлю карту наклеілі...

— Эх ты, паўшар’і...

— Нашла і Бобрык, і чыгунку, і шлях... Тут заштрыхавана такімі сінімі штрышкамі па абодва бакі рэчкі.

— Балота, значыць... Змахляваў немец-геадэзіст. Па аэрафотаздымку маляваў, мабыць... Балота — дык чаго доўга чыркацца? А балота — яно рознае бывае... На ім і такія канавы-душагубкі ёсць. А возера Клады бачыш?

— Ага!

— Пакладзі планшэтку... Каб лінія дарогі супала па напрамку з гэтай во, натуральнай. Каб паралельныя былі...

— Ну! Пакруціла...

— А цяпер бачыш, у які бок ад нас павінна быць возера? Засякай, прыкінь арыенціры на мясцовасці, не забудзь на сонца глянуць. І пойдзем напрасткі да Бобрыка.

— Ой, я ўжо лепш без карты...

— І то праўда. Нямая для цябе карта — кепска, таварыш урач.

— Я не ўрач. Я настаўніца малодшых класаў.

— Ну, добра, калега. Не крыўдуй. Шкада, што компас не ўбярог... Сонца дзе — тут? — паказаў Мікульскі на паўночны ўсход.

— Ага. Толькі не сонца — светлая пляма. Неба каламутнае...

Анюту пакрысе адпускала скамянелая зацятасць, што скавала была сэрца. З жаночай жаллівасцю зазірала яна ў незабінтаваны лапік твару, у вока Мікульскаму. Няўжо зноў не бачыць? А такое ж нармальнае з выгляду... «Але каб бачыў, то сказаў бы: «Чаго любуешся?»

— Гм, не відаць, кажаш... Не відаць... Яно зусім можа схавацца, значыць, арыенцір не надзейны.

— Ды тут блізка да Бобрыка. Я і так выкірую!

— Ты слухай, што я кажу... Хмары куды плывуць? Уздоўж шляху?

— Нікуды не плывуць... Шэрая нерухомая пялёнка.

— Падкінь травінку... Куды гоніць?

— Травінку... Зараз... Не ўздоўж шляху, а як бы з-за яго крыху, пад вострым вуглом. Слабы вельмі вецер.

— Пад вострым... А дакладней? Колькі прыкладна градусаў? Геаметрыю не забыла?

— Трыццаць... А мо і сорак...

— Трыццаць — сорак... Ну і добра. Галоўнае — часцей падкідвай траву. І запомні: вецер павінен дыхаць у левую шчаку.

Мікульскі навобмацак схаваў планшэтку ў процівагазную сумку, а пусты дыск выкінуў. Кожны лішні грам цяпер здаваўся кілаграмам. А сілы растаюць хутка, ачужэлай, цяжкай, што бабіт, здаецца галава. Ён і Анюце стараўся растлумачыць усё найлепш, каб больш не вяртацца да гэтага. Мо зусім закружыцца галава, мо прытомнасць згубіць, мо... Ці мала што можа быць? Дык няхай хоць гэтае дзеўчанё выберацца...

— Няма ў цябе больш гэтага... дэзінфекцыі? Пагрэлася б сама на дарогу... А мне душна і як бы кіслароду не хапае... Нібы пад зямлёю, у нары сяджу...

— Няма... Той раз вы дапілі... Можа, вам вады дастаць? Я прывяжу да галіны фляжку...

— Дастань... На во...— Мікульскі сеў, абмацваючы каля сябе таўшчэйшую і даўжэйшую галіну.— На во... От, халера ясная! Калі не трэба — ломіцца, калі трэба — не адкруціць... А чым ты прывяжаш?

Села і Анюта, перакруціла з-за плячэй на грудзі санітарную сумку, развязала вузел, і почапка зноў падаўжэла. Дастала флягу, дастала кавалак ссуканага, як вяровачка, бінта. Яна не адказвала на яго пытанне, бо раздумвала, ці добра робіць, што будзе паіць балотнаю вадою?

— Увогуле, я забараняю вам піць гэтую ваду. Можа, пацерпіце да Бобрыка?

— Што т-ты гаворыш!.. А куды ж, па-твойму, гэтая канава муту нясе? У раку... Эх ты, фармалістка. Бюракрат ты, Ганна Сямёнаўна! Быць табе загадчыцай санэпідстанцыі «Смерць тараканам і мухам!».

— Ведаеце, колькі ў гэтай вадзе ўсялякіх мікробаў?

— Угу... Несть им числа... А што, па-твойму, зменіцца, калі я да мільярдаў падкіну яшчэ мільён? Я ж піў ужо... На во лепш, паспрабуй маю вудачку!

Анюта ўстала, і пад ёю бераг задрыжаў, закалыхаўся, трэснулі галіны. Яна пераступіла боты Мікульскага — раскіслыя, аблепленыя гразёю, адышла крокі чатыры ўлева. Тут вада чысцейшая, з гэтага боку яна цячэ. А там, дзе боўталіся, усё яшчэ дымяцца, завіваюцца струмені гразі, бы вывяргаюцца падводныя маленькія вулканы. Усплываюць, пахістваючыся, бурбалкі паветра, ледзь чутна лопаюць. Мітусяцца патрывожаныя казюркі.

Анюта зазвінела, заплюхала фляжкай — з першага разу ў яе не атрымлівалася...

«Як там нашы?..— думаў тым часам Мікульскі.— У пункце збору, угавор быў, чакаць да сямі гадзін раніцы... Камандзіры ўзводаў да гэтага часу павінны былі выявіць усе свае страты, далажыць яму. Забітых, сказана, не пакідаць... Колькі людзей нясуць?»

Але не было ва ўгаворы такога варыянта: што рабіць, калі не з’явіцца на пункт збору сам камісар — кіраўнік дыверсійнай групы? У загадзе камандзіра атрада Прымака быў, праўда, пункт: намеснікам Мікульскага на час аперацыі назначыць камандзіра трэцяга ўзвода Васіля Шыпняка... А Васіля таксама няма... Спатыкнуўся Васёк... Васылю... «Там Васы-ылю сіно косыць, тонкый голас пэрэносы-ы-ыць...» Адспяваў сваё хлопец з вясёлымі і нібы вечна здзіўленымі вачыма... Зялёнымі вачыма і дзявочымі вейкамі... «Васылю сіно косы-ыць...» Ад першых дзён з ім былі разам, ад Востраў-Камарова ў Польшчы, ад лагера палонных... Пачатак — і фініш...

— Таварыш камісар, вам кепска? — нібы здалёк чуецца голас Анюты, і ў руку торкаецца халодная фляжка.— Змачыце ў роце... Выпіце трошкі... Не трэба многа, бо аслабнеце горш... Гадкая гэта вада... А мо вам сухара даць? Заваляўся ў мяне ў сумцы адзін...

— Не...

Мікульскі спяшаўся дадумаць, пакуль маглося думаць, пакуль адчувалася ад вады ахаладжэнне ў грудзях. Галаву нібы хто разгушкваў на арэлях — управа-ўлева, угору-ўніз, ад вады амплітуда нібы зменшылася, як хто прытармазіў крыху гэтыя нябачныя арэлі...

Лагічна думаць, што камандаванне прыняў камандзір першага ўзвода Мікалай Лапуста. Калгасны брыгадзір з-пад Чырвонай Слабады, у бок Слуцка тая Слабада... Гаспадарская ў яго хватка, галавасты мужык. У яго ўзводзе зямлянкі — пашукаць такіх. Выконваць загады ўмее. А вось распараджаецца... «Хлопчыкі, гэта... Хлопчыкі, тое...» Нібы на работу ў брыгадзе просіць выйсці. Слухалі яго добра, хоць і не камандаваў Лапуста. Якое ён зараз прыме рашэнне? Тыя чацвёра, што выносілі Шыпняка, пэўна, вярталіся па Анюту і па яго. Самі, па сваёй ахвоце. Пёрлі да моста праз Бобрык і трапілі пад абстрэл. Ці ўцалелі хоць? Калі ўцалелі, то дзе яны? Гойсаюць па балоце, шукаюць іх ці вярнуліся назад? Калі далучыліся да групы, то, канечне, далажылі — так і так... Якое ж рашэнне прыме брыгадзір у такой сітуацыі? А можа, і не ён прыняў камандаванне групай, мо Русаковіч — з другога ўзвода... Якуб Русаковіч...

— Таварыш камісар! Што з вамі?

— А-а, ты гэта, Анютка... Нічога, пакуль — нічога... Пойдзем! Аддыхаліся трохі і пойдзем...

«Ідыёт! — вылаяў сябе Мікульскі.— Нельга яе пакідаць адну, саму з сабою... Трэба ёй зубы загаворваць... Каб часу не мела думаць ні пра Васіля, ні пра наша становішча, ні пра свой твар... Цікава, гэта ў яе так, як бывае сутарга схопіць нагу? Калі так, дык гэта ж невыносны боль...»

— Вам, мабыць, кепска... Давайце памагу ўстаць!

— Нічога — сам... Я — сам... Вазьмуся за тваё плячо, і пойдзем. Ты, галоўнае, не забывай пра вецер... І глядзі, мо дзе куст добры — кій выламаць. Без кія мне як без рук... Па гэты бок рэчкі не павінна быць вялікага балота... Гэта немец ад страху начарціў на сваёй карце: «Балота! Нетры! Дрыгва! Каравул!» А балота — наш родны дом... Камары за дваровых сабак служаць... Куслівыя сабакі, праўда? Не разбіраюцца, хто свой, а хто чужы... А? Што маўчыш?

— Думаю, як камароў выдрэсіраваць.

— Ага! Каб толькі на немцаў кідаліся. «З-зіў!!» — як «месершміты»... А?

Анюта не адказвала.

— На Палессі мора колісь было... Герадот пра яго пісаў, старажытнагрэчаскі гісторык. Мора Герадота... У Беларусі мора было некалькі разоў. Апошні раз — трыццаць мільёнаў гадоў назад...

Анюта бачыла, як Мікульскаму кепска, разумела, што ён бадзёрыць і сябе, і яе. Але ў яе хапала душэўнай сілы падтрымліваць гэтую гульню. Не было толькі чамусьці слёз, каб зарыдаць-захліпнуцца, закусаць сабе рукі ў адчаі — чыста па-бабску. Усё нібы спяклося ў грудзях. Ёй здавалася, што рухаецца, нешта нават старанна робіць, як заведзеная, не яна, а хтосьці іншы, а ёй можна нават падзівіцца на тую, другую, збоку...

Ісці пакуль што было не цяжка. Трапляліся ўчасткі забалочанага лугу, амаль цупкага, з высокаю травою, і яны брылі ўпобачкі, Анюта трымала яго пад руку. Былі і горшыя ўчасткі, калі раптам дзярон з моху і чэзлай травы пачынаў пухкацець і дыбіцца перад носам, сыкаць, як патрывожаныя гады. Небяспечныя месцы стараліся прайсці як не ўподбежку. Анюце было лепш, яна бачыла, куды ступаць. А Мікульскаму не ўкіруеш кожны крок — сюды ступай, сюды... Хоць і высока стараўся падымаць ногі, але часта спатыкаўся на купіны ці карчы, угрузаў у рудой, з фіялетавымі, нібы нафтавымі, плямамі гразі. Анюта памагала яму вырваць боты, падтрымліваючы за халявы, памагала выціраць іх аб мох — то зялёны, то бела-кудзелісты. Выбіраліся на сушэйшае і стаялі, учапіўшыся адно ў аднаго, аддыхваліся. Часам Мікульскі забываўся, дзе ён, што з ім, і пальцы неміласэрна сціскалі яе плячо — як абцугамі. А яна стаяла і цярпела, сілілася не пахіснуцца і ўсё глядзела са страхам на яго пацямнелую на лбе ад поту і гразі, ад усохлай крыві павязку, на брудныя кроплі, што з’яўляліся на незакрытым лапіку шчакі і спаўзалі ніжай, усмоктваліся ў бінт.

— Гэта ўсё — глупства. Лета, цеплыня... А вось у сакавіку сорак трэцяга, як з блакады выходзілі... Помніш? У самых першых чыслах сакавіка... Помніш?

— Помню... Серафіма тады ўтапілася... Стогава...

— Ага-а... У самым пачатку сакавіка. Мора вады... Ледзяное!.. Вы тады, санслужба, з ног падалі... Ты чаго ўздрыгнула? Плачаш?

— Гадзюка вільнула з-пад ног... Х-ху, аж сэрца захаладала...

— Ёсць гэта дабро, ёсць... І вужоў многа... Паўзуны... Так што яшчэ невядома, каго ты напалохалася. Ты жаб таксама баішся?

— Вой, яшчэ як... Малою была, кінулі раз морквы кавалак за каўнер. «Жаба!» — крычаць. Дык я і самлела...

— Ага-а... Страшней за жабу... звера няма...

— Не смейцеся. Напраўду!

— А італьянцы палююць на жаб. І французы... З сцегнячкоў кансервы нават робяць. Смаката: як крабы...

— І вы іх каштавалі?!

— Еў, не толькі каштаваў. У лагеры ваеннапалонных, у Востраў-Камарове, у Польшчы... Там у адной казарме французы былі. Ім Чырвоны Крыж прысылаў такія кансервы. На абмотку ў іх выменяў. Яны рэзалі абмотку на кавалкі, зашывалі з аднаго боку... Хвацкія шкарпэткі рабілі!

— Вэ-э...— заплявала Анюта.

— Гэта што! Дзед Шула казаў — італьянцы ў сорак першым спыняліся ў яго...

— Шула — наш? Гэты, што з трыма сынамі і жонкаю ў атрад прыйшоў?

— Гэты... Дык італьянцы смажылі лягушак на патэльні... Налавілі вялікіх, зялёных, што ў сажалках... Дык дзед казаў: толькі выбраліся, паехалі — трах малатком па скаварадзе, павыкідаў чарапкі за хлеў.

— Вой, не вытрываць...

— Якая ў каго завядзёнка. У Індыі каровы лічацца за святых жывёлін. Іх не забіваюць, бадзяюцца беспрытульныя, хістаюцца ад старасці... У Афрыцы змяя — далікатэс. Хто зловіць — нясе правадыру племя... Або насушаць саранчы, хрумстаюць, як семкі...

— Перастаньце!..

— От дзівачка... Не верыць... Не ве-е...

Мікульскі не зразумеў, што з ім зрабілася. Нібы хто гушкаў яго на арэлях, гушкаў — і тузець! Вырваў з-пад ног дошку, і ён паляцеў у цёмную бездань. Здалося, што падаў доўга, як зацяжным скачком з парашутам: куляецца, лунае — угору-ўніз, галава-ногі, ногі-галава...

Ад удару аб зямлю, ад болю, які, здавалася, раскалоў чэрап, знепрытомнеў. Але, мабыць, ненадоўга, на долі секунды, бо тут жа ўбачыў над сабою яшчэ горш скрыўлены з перапалоху твар Анюты. Губы ў яе варушыліся, але ён не чуў, што яна гаворыць. І раптам пачуў, нібы знайшоўся кантакт у правадах:

— ...вамі? Спатыкнуліся?

— Аб’яўляеш прывал? Суха, здаецца, тут...

— Я не ўтрымала вас, даруйце... Бобрык блізка, яшчэ крокаў сто... Там сушэй!

— Бобрык — гэта добра... Да Бобрыка мы дойдзем... Мы яшчэ пазмагаемся... з Бобрыкам...— гаварыў ён, адарваўшы галаву ад травы, і не ўставаў, а ўсё шырэй расстаўляў рукі, апіраўся аб зямлю...

«Вось так... Аперціся — галоўнае... За зямлю трымацца... ніхто не саб’е... Не выб’е з-пад мяне зямлі... За зямлю трымайся — і не прападзеш... Апірышча — зямля...»

Здалёк даляцеў ледзь чутны стукат аўтаматаў.

«Цім, ці жыў? Цім, ці жыў?» — пацікавілася з прырэчных зараснікаў сініца. Прарэзліва ўскрыкнуў дзікі качар — папярэджваў качку з качанятамі.

Мікульскі нічога гэтага ўжо не бачыў і не чуў. Чуў толькі і бачыў нешта сваё, што наляцела на яго з сорак першага, з першых дзён вайны...

Сядзела каля яго, затуліўшы твар, не варушачыся, Анюта...

 

2

Сорак першы...

Сорак першы...

Які ты ўжо далёкі — сорак першы! Цэлых тры гады да цябе... Тры гады...

У той дзень Мікульскі прыехаў да сястры ў Купенск, на Украіну. «Акцябрыцца», святкаваць нараджэнне пляменніка... «Гэта ж мо сын! Першынец! — пісала сястра Зіна.— І каб ты бачыў, якый гарный парубок!» Ад Мыколы свайго набралася, спрабавала пісаць крыху па-ўкраінску.

Паставіў чамадан, выцер пот. «Гарачыня якая тут... А ў нас, у Мінску, мо паўмесяца халады былі — у паліто хадзілі».

Хацелі ісці з Мыколам на рэчку. А потым перадумалі: лепш у лазню. Напарыўся з дарогі — усе костачкі сталі васковыя. Хвастаў яго венікам Мыкола, а ён думаў пра халоднае піва, пра добрую чарку, пра песні застольныя... А толькі выйшлі — нібы абухом па галаве: вайна! Молатаў па радыё гаворыць. Прыйшлі дадому, а Зінка ўжо знепрытомнела. Ашчаперыла рукамі свайго «парубка» і самлела...

І тры гады ўжо Мікульскі на вайне... Больш тысячы дзён! А калі дакладна — тысяча дзевяноста. Дзевяносты — гэта, мабыць, сённяшні, сённяшнія суткі. Вайна пачалася дваццаць другога чэрвеня. Дзень тады выдаўся — цуда: сонечны, ціхі... Паветра мядовае — сама цвілі, буялі травы... Сёння дваццатае чэрвеня... І таксама цвітуць травы... Во, як густа пахне любізнік — кудзелістае, з дробнымі белымі кветачкамі зелле. Дзявочая прысуха...

«Няўжо некалі і гэты чэрвень, сорак чацвёртага года, і той адыдуць далёка-далёка ў гісторыю? І будуць успамінаць пра яго і ў школе вучыць — як гісторыю. Няўжо для нашых наступнікаў усё гэта будзе толькі гісторыя, пра якую можна спакойна чытаць у кніжках, як пра Карфаген і яго разбурэнне?»

А пайшоў Мікульскі на вайну нават не на першы дзень і не на другі. На трэці — калі на вакзал прыйшлі эшалоны з параненымі і ён з другімі актывістамі арганізоўваў іх перавозку ў першую школу, выкідваў на двор парты... Камісар Купенскага ваенкамата меў нейкае ўказанне, штосьці плёў пра чаргу для такіх, што маюць адукацыю. Два дні адмахваўся ад яго: «Пагодзь!.. З вышэйшай адукацыяй — пагодзь!» На трэці здаўся... Не, грозьба не магла на яго падзейнічаць, многія тады і ўпрошвалі, і гразілі ваенкому... Глупства гэта — грозьба... (Гразіў прыстаць да любой часці і трапіць на фронт без ваенкамата.) Проста ваенком быў смяртэльна стомлены чалавек... Божа, якія ў яго былі хворыя ад бессані вочы: павекі набраклыя, ажно сінія, бялкі чырвоныя, а ў куточках вачэй, абапал носа — белыя камячкі...

...Дзе было ў Мікульскага першае баявое хрышчэнне?

І першае, і няпершае — на Паўднёва-Заходнім фронце, у 66-м палку сувязі... У ляску, за якія тры кіламетры ад Палтавы, стаяў штаб фронту, а яны забяспечвалі яму сувязь з арміямі... Світанак быў ружовы, празрысты, быццам не ліпень, а ранняя вясна... На нямецкія самалёты спачатку не звярнулі ўвагі. Ляцяць? Хай... Яны і дасюль ляталі, куды хацелі. І толькі калі ў Палтаве ледзь чутна прапелі трывогу трубы і пачулася «Воздух!», убачылі, што ўсё неба ў белых крапінках — спускаліся парашутысты... Хацелі немцы дэсантам захапіць і знішчыць штаб. Дзівіўся тады Мікульскі, як усё ў немцаў прадумана: адны бамбяць, другія на брыючым палёце спускаюць танкеткі, і тыя з ходу ўступаюць у бой, трэція сыплюць, як жменяю, дэсантнікаў. «На штыкі іх, рабяты! На штыкі, гадаў!» — як не ў істэрыцы крычаў камендант палка. Эфектна! Карцінна — прыняць дэсантніка на штык! Хоць кіно здымай... Але чаму на штык? Іх трэба было пачынаць біць яшчэ ў паветры. Яны ж нас білі, касілі з паветра, не чакаючы прызямлення...

А можа, каля Безмяцежнай, у Курскай вобласці было тое хрышчэнне? Гэта ўжо амаль на самай перадавой, а недалёка ад фронту. Адпрасіўся-такі ў начальніка сувязі штаба... Той ледзь не задыхнуўся, калі прачытаў яго поўны гарачых слоў рапарт: «А мы што — адседжваемся ў тыле? Качак б’ём? А ці вядома вам, таварыш сяржант, на якой адлегласці павінен быць штаб фронту ад пазіцый?»

Дзіўная вёска гэтая Безмяцежная, хаты стоўпіліся на пагорку, як статак авечак. Ні вуліц, ні завулкаў... З захаду ўрэзваюцца ў пагорак каньёны-яры, па іх ідуць дарогі, інакш не ўзбярэшся. І зноў усё здарылася на дасвецці — туманным, дажджлівым. Вярталіся яны ўтрох, Мікульскі і яшчэ два байцы, з начной праверкі кабеля — разрыў на разрыве быў... Вымаклыя, стомленыя — ледзь ногі цяглі... Прысунуліся да каньёна, а там маршыруе калона немцаў! Пад узгоркам — марудна, як не вобмацкам, фарсіруюць рачулку сем танкаў... А ў Безмяцежнай цішыня, «храп з прысвістам». «Хлопцы — давай! Накрыюць нашых, як куранят!» Упалі на гліністы абрыў каньёна, ударылі з аўтамата і дзвюх вінтовак па немцах. І тады ўжо пярэпалах у вёсцы — «У ружжо-о-о!!!». Пачалі выскакваць з хат, займаць абарону. А немцы рассыпаліся ў ланцужок па агародах і не стралялі, чакалі танкаў. «Што? Танкі? Сем штук? Ад рэчкі ідуць? — адрывіста перапытваў Мікульскага палкоўнік Каўрыгін.— Ты што — танкаў не відаў, да?» Хахмач быў той палкоўнік з аператыўнай групы. Вынес табурэтачку на двор з хаты, сеў з кубкам і п’е чай. Махнуў у бок танкаў: «Прыбярыце гэту гадасць! Снедаць мяшае!» Ардынарац вынес за ім на двор тэлефон, пакруціў, падаў трубку. «Слухай, пяты! Стукні са сваімі малайцамі на Безмяцежную... Абходзяць нас... Ад рачулкі зайдзіце, у спіну ім... Ага, гэта я, Каўрыгін, цябе спазаранку...» Так і не сышоў са свайго табурэціка да канца бою. Арыгінал! Напалеон Банапарт! Але добра, што тады падмаглі суседзі, што танкі не палезлі ўроссып па касагоры, а ўцягнуліся ў каньён... Кідалі пад іх з берагоў-абрываў звязкі гранат, чатыры падбілі. А тры далі задні ход, пайшлі ў абход вёскі. Былі тады і палонныя, і трафеі, і, мусіць, заліхвацкую рэляцыю начальству склаў Каўрыгін: «Вось як трэба фашыста біць! Не адступаць — а біць! Не лічыць свае страты — а біць!»

...Ах, як расшкуматалі, скрывавілі, перамяшалі з зямлёю тое аўсянае поле!.. Авёс вялікі ўжо, у калена, можна было залегчы... Шалахцяць мяцёлкамі ўцалелыя сцяблінкі, нібы дачасна ссівелыя... Чарнее яма на яме — ад бомбаў, ад снарадаў... Па краях навернута, як плугам, чарназёму, за ім абпаленыя, учарнелыя ці збялелыя сцяблінкі, і зноў валам зямля і яма, і зноў валам зямля і яма, і зноў яма...

Сярэдзіна мая, сорак другі. Наступалі нашы пад Харкавам. Хутка наступалі, дайшлі нават да Вялікаміхайлаўскага раёна... Даваў Мікульскі са сваім узводам сувязь дзевятай арміі. Бой грыміць, гараць вёскі — Красівая і Лазавенькі... За Красівай, за гародамі — балацяная рачулка, грэбля і масток. Усе падыходы да пераправы і грэбля забіты тэхнікай... Прыцемак ужо... Крыкі, мацяршчына, надрыўнае выццё машын... Кожная другая засела, невядома, хто каго выцягвае, каго спіхвае пад адхон. За рэчкаю, над Лазавенькамі, успыхваюць ракеты...

На захад! Уперад!.. Бяжыць жа пракляты фрыц, драпае... Зайграюць нашы «кацюшы» — і такога драпака дае! Га-а, нясмачна! Не даспадобы.... От бы толькі пераправу знайсці другую, бо па гэтай грэблі да раніцы не выберашся... Шлёпалі па балоце, па кустах і ўправа і ўлева — няма больш зручнага месца. Убіліся і яны з палутаркай і машынай АСК у калону, узлезлі на разбалабучаную да самага чарцячага пекла грэблю. Машыны параўлі, пабуксавалі і селі мастамі.

«Во-оздух! Во-о-оздух!» — закрычалі і там і тут. Але не ўдарыла па самалётах ніводная наша зенітка, ніводзін кулямёт. Ніхто ў суматосе не арганізаваў супрацьпаветраную абарону. Над галовамі завыла, заенчыла, як не ўціснула ў гразь саміх. Бухнула ўперадзе, якраз на грэблі — узляцелі ўгору і апалі марудна ўніз, нібы пускалі запаволена кіно, камякі зямлі і друзу, зачмякалі абломкі нечай машыны. І адразу там драпежна захісталіся ў бакі крывава-чорныя, дымныя языкі, запахла паленай гумай і мазутам. І яшчэ адзін выбух бачыў Мікульскі — ля самага моста, у вадзе, нібы вырас раптам высозны белы кіпарыс з гразёю і агнём замест камля... І яшчэ выбух, і яшчэ... Людзі рассыпаліся ў бакі, па кустах, па балоце, кідаліся ў ваду. А потым ужо выбухі зліліся ў суцэльны гул-землятрус. Толькі заціхла, як над пераправай з’явілася яшчэ адна група бамбардзіроўшчыкаў, скінула на парашутах асвятляльныя ракеты. Яны паволі сплывалі з ветрам на ўсход, заліваючы ўсё навокал жудасна-белым святлом. А самалёты вылі, пікіравалі, гахалі бомбы, стукацелі зверху кулямёты. Трэслася зямля, хісталіся фіялетавыя сполахі...

Вярнуліся да сваіх машын раніцаю. На грэблі — абгарэлыя шкілеты, перамешанае з зямлёю, абрынутае ў варонкі скарэжанае жалеза. Шафёры машын, байцы, што засталіся ў жывых, пераходзілі па астатках моста на заходні бераг. Там за ноч збілася чарада машын і павозак з параненымі. А Мікульскі ішоў са сваімі байцамі ўгору, потым зноў крыху ўніз — Лазавенькі стаялі не то ў вялікім яры, не то ў лагчыне, зноў узбіраліся на пагорак, ужо за вёскаю. Ішлі, хоць ужо пранеслася чутка пра акружэнне, хоць пачалася мітусня... Паўзлі і ішлі, падтрымліваючы адзін аднаго, уніз, да Лазавенек, параненыя чырвонаармейцы. Божа, якія ў іх былі вочы! І мальбу аб паратунку, і асуджанасць на пагібель, смяротны смутак, і адчай, страх, і праклёны ўсяму свету — усё ў салдацкіх вачах можна было ўбачыць. Толькі май мужнасць, глядзі ў іх, не адводзь сваіх, не ўтароплівай долу позірк...

Ах, авёс, авёс... Кожную тваю сцяблінку на ўзрытым, здратаваным полі бы хто знарок абмачыў у кроў... Кожная мяцёлка — як гронка чырвоных ягад.

Не наступаць трэба было, не адрывацца ад флангаў, а адступаць. Улезлі самі ў пастку — грыміць кананада з усіх бакоў: і цішэй, нібы далёкі гром, мабыць, прарываюцца нашы часці за Данец, і мацней, бліжэй, на левым флангу.

Хутка пачалося і ў іх. Дыбаром уставала зямля, падымаліся калахматыя, у агні і чарнаце, сырыя сцены чарназёму, ападалі, хаваючы пад сабою ўсё жывое. Пачварная сіла то гушкала, шпурляла, адрывала ад долу, то біла ўсёй планетай у грудзі, хоць, здаецца, упіваўся ў яе кіпцямі да крыві, і зноў уздымала, зноў убівала ў гразь...

Бамбёжка — артналёт... Бамбёжка — артналёт...

А потым пайшлі танкі...

Леглі на тым аўсяным пагорку ўсе з яго ўзвода. Да аднаго! Шафёр АСК — цуда-машыны, сама падбірае кабель — сплываў крывёю, канаў на руках Мікульскага. А ён, глухі, абалдзелы, не верыў, што хлопец канчаецца, і, сцягнуўшы яго ў свежую, поўную смуродлівага куродыму варонку (Цімоха тут жа вырвала), садраў з сябе гімнасцёрку, пашматаў яе на палосы і ўсё матаў, матаў іх на Сенькавы грудзі. І не заўважаў, што на брустверы ўспыхваюць султанчыкі зямлі, жыхаюць кулі — сподняя кашуля яго бялела як мішэнь.. А танкі ўсё бліжэй і бліжэй, усё шчыльней агонь іх гарматаў і кулямётаў, і бягуць за імі ўподбежку, ланцугамі немцы...

І бачыў Мікульскі ў тую крывавую раніцу чалавечы адчай — ляцеў адзін з шабляю, на кані ў бок танкаў, пакуль не зрэзала чарга з кулямёта... Бачыў, як паднёс да скроні пісталет маладзенькі лейтэнант з адным «кубаром» у пятліцы... Бачыў, як піў з бутэлькі, узахлёб, скурчыўшыся на дне ямы ад бомбы, сівы ваенны з трыма шпаламі ў пятліцах, а вочы ў яго былі ўжо, што ў мерцвяка.

І бачыў мужнасць. Адна «кацюша» прыкрывала адыход іншых, у яе было яшчэ некалькі зарадаў мін. І тыя «кацюшы» зніклі з вачэй, а сама шугала мінамі да апошняга, хоць яе акружылі ўжо з усіх бакоў, і падыходзіла, угнуўшыся, група афіцэраў. Такі трафей, такі трафей! І раптам у самыя твары ім ударыў вогненны смерч, раскідала ў бакі скарэжаныя рэйкі, узляцела, перакруціўшыся некалькі разоў у паветры, кабіна.

Мужнасць была і ў тым, каб у гэтай калатнечы не страціць здольнасць думаць, паспрабаваць арганізаваць байцоў на прарыў. Падняў іх разам з Мікульскім батальённы камісар Палішчук, павялі людзей за аўсянае поле, дзе чырванелі на ўскрайку першыя макі, да кустоў у лагчыне. Там, здаецца, было цішэй, там не было танкаў, там чакала збавенне... І толькі высыпалі на траву — паласнулі па іх з кустоў аўтаматы. Падалі байцы, нібы падцятыя косамі, і самы першы — Палішчук. «У яр! У яр!» — крычаў тым, што яшчэ былі жывыя, Мікульскі. А таго не ведаў, што ў яры таксама ўжо прасачыліся немцы, расчляняючы на часткі нашу абарону. І людзям уткнуліся ў грудзі аўтаматы — «Хэндэ хох!..».

Той яр, куды скаціўся Мікульскі з трыма байцамі, быў яшчэ не заняты. Прадзёрліся праз кусты да выхаду на луг, на Лазавенькі, а там ланцужкі немцаў — і бліжэй, і далей, уцягваюцца ў вуліцы палаючай вёскі.

Слухаліся ўжо інстынкту. Крутнулі назад у яр, пашыліся ў хмыз, якраз самым нізам, дзе бег колісь ручаёк, па спаласованым вадою пяску. Але іх шастанне пачулі зверху, і над калінавымі кустамі закуляліся ў паветры гранаты з доўгімі ручкамі. Паспелі ўпасці ніц... Звонкія выбухі аглушылі, нібы бабэхнулі над самым вухам у дно тазіка. Пасыпаліся на спіны, на галовы галінкі, закружылася матылямі лісце...

Мікульскі ўсхапіўся, мацнуў за сцёгны, за лыткі... Здаецца, не зачапіла нідзе. А байцы не варушыліся... Тузануў аднаго — скрываўлены, пашкуматаны бок, правая рука ненатуральна вывернута, замест прадплечча — дзве пашчапаныя, аголена-крывавыя косткі. У другога знесла паўчэрапа...

Хістаючыся, што п’яны, ён прабіраўся ў вярхоўе яра. Там было мяльчэй, там лягчэй выбрацца. І толькі ўскарабкаўся па стромым схіле, хапаючыся за кусты, падцягнуўся на руках, закінуў на беражок нагу, як ледзь не ў вока тыцнуў яму немец пальцам. «Ком, ком, ком, майн лібер!» — засюсюкаў ён, выцягваючы губы трубачкай, нібы забаўляў грудное дзіця, і зноў ківаў, выманьваў яго пальцам: «Ком, ком, пошэму ты не шоль?» «Го-га-га!» — рахталі астатнія немцы — іх многа сядзела на ўскрайку яра і на кукішках, і паспускаўшы ўніз ногі: бялявыя, нібы выгаралыя на сонцы, запыленыя, прапахлыя потам. У Мікульскага абвялі, падкасіліся рукі, хацеў кінуцца назад у яр. Але яго імгненна падхапілі пад локці, ірванулі ўгору... Крутнулі тварам на Лазавенькі, таўханулі ў спіну. І ён, каб не ўпасці, астояцца на нагах, прабегся ўніз па схіле, блытаючыся ў аўсе, аступаючыся на разорах, спатыкаючыся на забітых, саскоўзваючы ў варонкі. Але не ўпаў, не даў немцам яшчэ раз парагатаць з яго.

Пад пагоркам, на лузе фарміравалася калона палонных. Не калона, а разнамасная пляма на цёмна-зялёным фоне. Якога колеру ў гэтай калоне было больш — хакі? Чорнага? Белага і чырвонага ад скрываўленых бінтоў? І з усіх бакоў брылі сюды пад аўтаматнымі дуламі, ледзь перастаўляючы ногі, то групкі байцоў, то адзіночкі — знясіленыя, знявечаныя, абяззброеныя...

Толькі потым, брыдучы ўжо ў гэтай страшнай, поўнай жальбы і бяссільнай нянавісці калоне небаракаў — на захад, у бок Краснаграда, Мікульскі мацнуў сябе за грудзі. Не было ні кішэнь, ні гімнасцёркі, адна толькі перапэцканая, падраная нацельная кашуля. Сцепанула нібы токам: партыйная кандыдацкая картка засталася разам з трантамі гімнасцёркі... Недзе там, на аўсяным полі, на скрываўленых грудзях Сенькі — шафёра АСК...

* * *

«Сеў... А як больш не ўстане? Як я яго падыму?.. А цераз Бобрык як?» — Анюта ў адчаі глядзела то на Мікульскага, то ў бок моста, то за рэчку. Моста за хмызам не відаць, значыць, і немцы іх не ўбачаць. Абы не надумаліся спусціцца, прайсці ўздоўж рэчкі, як прайшлі перад гэтым ад чыгункі да моста на шашы... З кіламетр ісці да іх паўз рэчку, за лічаныя мінуты даскочаць...

«Мо вады яму халаднейшай... Мо палягчае ад вады?»

Адмахваючыся аберуч ад камароў, яна выйшла на бераг. Якая шырыня! Божа, метраў пяцьдзесят... І якая рудая вада — дна не відаць. А на тым беразе ўсё затуліла гушчэча зараснікаў, тое вялікае балота недзе за імі, перасвістваюцца нейкія пташкі. Спуджана ўскрыквае, заўважыўшы Анюту, качар, выблытваецца з трыснягу пад правым берагам і раптам лапаціць крыламі па вадзе, узлятае, робіць імклівы круг. Фіў-фіў-фіў! — высвістваюць крылы. А качкі з качанятамі няма, зашылася недзе пад бераг, пад навісь кустоў...

А з іх боку бераг спусцісты, забалочаны. Анюта ступіла, і ногі загрузлі, іл і твань хапілі мёртвай хваткай. Адразу сцепанулася ад страху і агіды: успомнілася, як яны бултыхаліся з Мікульскім у той гнілой, забытай богам і людзьмі канаве.

Абышла балоцістую западзіну, падалася ўверх, супраць цячэння. Крокаў за сто трапіўся травяністы грудок, над ружавата-белым дзяцельнікам мірна зумкалі пчолы, стаяў густы мядовы пах. Падтачыла грудок вада, як укроіла нажом, але далей размываць не далі карані вольхі, кустоў. Анюта сарвала з куста некалькі шышачак хмелю, панюхала. Моцны пах дурнап’яну забіў, заглушыў мядовы пах белай канюшыны. Няўцямна сунула шышачкі ў кішэню. Трымаючыся за галіны вольхі, ступіла на чорны, падобны на спрута, корч. Адсюль можна было дастаць да вады, і Анюта спаласнула фляжку, набулькала чыстай вады — поўненькую. Каўтнула сама, закруціла накрыўку. Чамусьці нудзіла пад грудзьмі...

Кінула фляжку на бераг, прысела зноў, каб памыць рукі, апаласнуць твар. Угледзелася ў люстэрка вады і ўсхапілася на ногі, ускарабкалася на бераг, спуджана зноў азірнулася на ваду. Але ўбачыць тое жахлівае, што ўбачыла — свой твар,— ужо не змагла. Падняла фляжку, подбежкам пусцілася да Мікульскага.

А ён усё сядзеў у той жа позе, упёршыся рукамі ў дол абапал сябе, белую ўбінтаваную галаву апусціў на грудзі, злёгку ківаўся ўправа-ўлева.

— Я вады лепшай прынесла!.. Вады каўтніце!..— укленчыла перад ім і пачула пад каленямі халадок макраты.— Цімох Андрэевіч! Цімох Андрэевіч! — церабіла яго за плячо, прыўзнімала далонькамі пад шчокі галаву.

Мікульскі мо не пачуў яе голасу, і тады яна закінула яму галаву больш, прытрымала. Вусны крыху прыадкрыліся, а зубы так і не расшчаміліся. Прыставіла рыльца фляжкі, лінула вады... З куточкаў губ на шыю, за каўнер пацяклі струменьчыкі. Урэшце Мікульскі зрабіў глыток, і вялікае «адамава яблыка» на горле тузанулася ўгору-ўніз. І зноў галава апала падбародкам на грудзі. Ён не падаваў голасу, хоць і не завальваўся на траву. Дзіва, быў мо без памяці, а не падаў!..

Анюта ўкінула фляжку ў сумку, падхапіла Мікульскага пад пахі і пацягнула да берага, на сушэйшае, да таго альховага куста. Колькі тых метраў, а спынялася адпачыць і раз і другі. Мікульскі стагнаў скрозь зубы і не абзываўся, хоць Анюта тармасіла яго і тармасіла, як мурашка жука. Урэшце пасадзіла, трымаючы за спіну, і ён зноў у паўсвядомасці ўпёрся абапал сябе рукамі.

Анюта апусцілася ўпобачкі. Падняла да падбародка калені, тужэй напяла на іх мокрую і брудную спадніцу — не пазнаць, з чаго пашыта, абшчапіла калені рукамі і як здранцвела.

«Хай бы хоць пастагнаў больш, мо б яму лягчэй было...— думалася ёй.— І што рабіць далей? А калі не прыйдзе да памяці? Як я дам яму рады — адна? А мо ён проста стаміўся?.. Вось адпачне — і ўсё будзе добра... Няхай пасядзіць...»

«Не ведае ніхто, што мы па гэты бок рэчкі... Думаюць, што паспелі праскочыць мост, там нас шукаюць... А можа, ніхто і не шукае? — ад гэтай думкі стала горш зябка.— Не-не, не можа быць гэтага... Партызаны павінны пацікавіцца, што з намі... Дзе мы... Яны не могуць... не павінны без камісара вяртацца ў лагер — хоць з жывым, хоць з мёртвым...»

Анюта ўстала, палезла зноў на той корч-спрут. Не ўглядаючыся ў ваду, плюхала і плюхала сабе ў твар. Умылася і пачала рабіць сабе халодныя прымочкі на шчаку: набірала ў далоні ваду і акунала твар у рудаватае азерца, замірала надоўга, наколькі хапала дыху. Потым пасаскрэбвала збольшага гразь са спадніцы, замыла рукавы і крыссе пінжака. І кінула: хопіць. Пакуль пераплывуць Бобрык, то абоўтаецца добра.

Выбралася зноў на бераг, прысела каля Мікульскага на кукішкі, прамыла яму, паліваючы на далоньку з флягі, незабінтаваны кавалачак твару пад правым вокам.

І Мікульскі раптам уздыхнуў, як прачнуўся, расплюшчыў вока.

— Дзе я?.. Ты тут, Анютка? Дзе мы ўжо?

— Тут, тут... На беразе Бобрыка.

— А чаму так ціха? Здаецца, стралялі...

— Далёка недзе... Мо на чыгунцы — з таго боку, пад Пінск.

— А з моста, з шашы — не?

— Не... Ціха...

— Бобрык, значыць... Ну, вось... выйшлі на Бобрык. А ты казала — компас. Стратэгічную задачу ты ведаеш — дабрацца да лагера. А бліжэйшая, тактычная — фарсіраваць раку... За ракой дарогі, за ракой — людзі... Сувязны там блізка... Будзем разважаць... Мост маўчыць, так? — Мікульскі схіліўся ўперад, паклаў рукі на брудныя калені.— Калі маўчыць, значыць, немцы больш нічога падазронага не чуюць і не бачаць... А можа, і пайшлі зусім... А можа, схаваліся, засаду зрабілі. Якія яшчэ варыянты могуць быць, га?

— Не ведаю... Гэта чыгуначныя немцы, ім на шасейным мосце няма чаго рабіць.

— Малайчына, і так можа быць...— Мікульскі намацаў у кішэні кіцеля кісет з тытунём, запальнічку. Дастаў кісет, сціснуў — з яго цурком палілася вада.— Капут курыву... Халера-а... А калі гэта з якой палявой часці з Лунінца ці фельджандармерыя? То-та ж... Можа, у іх якая задумка... Не прадугледзіш — трапіш, як варона ў суп. Калі б можна было вярнуцца на мост, то не трэба было б і думаць пра фарсіраванне...

— Зноў назад?! Цераз тую гнілую канаву?! Лепш у пекла...

— Затое калі пакінулі мост, то і рызыкі менш, чым на рацэ... Канава — што? Канава — гэта не рака. Калі не скакаць з пуду, як мы, можна лепшае месца знайсці...

— Столькі мучыліся, абход рабілі... Маглі б пасядзець у кустах, пачакаць, пакуль немцы пайшлі б...

— «І ты разумны, Кандрат. І ты, і Мікіта». Ведаеш, адкуль гэта?

Анюта паціснула плячыма.

— Не помню...

— Эх ты, вучыцелка... Гэта ж «Стараста» Якуба Коласа... Там стараста ўсіх называе разумнымі, хто яго хваліць. Хочаш, у «ліцах» раскажу гэтае апавяданне?

— Не...

Анюта пакрыўджана адвярнулася, пачала глядзець на плынь. Пасярэдзіне ракі вада закручвалася ў віры-завітушкі. Мікульскі ўлавіў перамену ў яе голасе, працягнуў руку, наткнуўся на яе плячо.

— Ладна, не крыўдуй... Я табе як-небудзь... «изображу». Калі жывы будзем... Раскажу і як у артысты паступаў. Трагікамедыя! Не ў якія-небудзь там драматычныя... Каб у оперы спяваць... Рашыў, што ў мяне шаляпінскі бас... Да-аа... Пра што мы гаварылі?

— Ісці назад к мосту ці не...

— Ага... К мосту... Разведку зробіш... Калі не выявіш нічога падазронага, пойдзем назад — на мост... От ты кажаш, чаму не пасядзелі, не пачакалі. А калі б сядзелі дарэмна? Калі яны ўстанавілі кругласутачныя пасты?

— Нашто ім гэты мост? Дарога ў многіх месцах перакопана, завалы пароблены... Даўно ніхто па ёй не ездзіць.

— Даўно не ездзіць... «І ты, Мікіта...» О, прабачай... Дарога такая штука — тут ёсць рух, тут няма. Канавы засыпаць, завалы расцягнуць — плёвае дзела. Гэта не новы мост пабудаваць ці кіламетр чыгункі аднавіць... Цяпер немцы за ўсё будуць хапацца — трэба ж фронт забяспечыць! Яны не дурні, разумеюць: сённяшні «канцэрт» — не так сабе... Мы сядзелі ў канаве, а тыя двое немцаў на дарозе таксама пра гэта гаварылі... Што рускія ў наступленне пойдуць...

— Не паспеюць адрамантаваць ні чыгунку, ні шлях.

— Дай-то бог! А як паспеюць? А як выганяць усё насельніцтва з вёсак? Хіба ж не было так?

Анюта варухнула плечуком, і Мікульскі прыняў руку.

— Ну, ладна... Калі не ўдасца нічога з мостам, будзем шукаць брод. І лодку заадно — а раптам дзе стаіць пад кустамі? Але гэта так — «мечты и звуки»... Вёсак паблізу няма, адкуль тым лодкам быць... А брод, ведаеш, што гэта такое?

— Вам абы кепікі строіць.

— Не, Анютка, гэта не так смешна, як здаецца. Ну — як ты пазнаеш, дзе брод?

— Дзе мяльчэй... Кіем памацаю...

— Правільна, мераць трэба. Але ж усю рэчку не перамераеш, да сярэдзіны не далезеш... Брод можна пазнаць... Прыкметы ёсць... Ты, здаецца, ваду свежую брала?

— Ага! — падхапілася Анюта, дала яму ў рукі фляжку.

Мікульскі адпіў некалькі глыткоў, скрывіўся — «Цёплая...». Рукі зноў абяссілена апусціліся на сцёгны, у адной — фляжка, у другой — каўпачок.

— Значыць, так... Глядзі, дзе рака ўшыркі раздаецца... Дзе цячэнне больш павольнае.

— Вой, яно ўсюды — чуць варушыцца.

— Не кажы... Ні вадападаў, ні бурных патокаў на Палессі няма... Але ж пазнаць можна, дзе хутчэй цячэ, дзе павальней... Траву кідай на быстрак... Выбірай тыя месцы, дзе берагі больш спусцістыя, палогія... Ну, і расліннасць падказаць можа: дзе ерніку многа, аер на бродзе далёка ў ваду забіраецца, чарот... Збаночкі ўсякія, лілеі... Не, на збаночкі не глядзі... Яны і на глыбокім могуць быць... У якой завадзі... Боўтнеш, бяды з табой... не абярэшся...

Мікульскі гаварыў, і перапынкі паміж сказамі, часткамі сказаў рабіліся ўсё большыя і большыя. Цяжка было варочаць языком. Думкі ўмесца не збіраліся, уцякалі, бы вада між пальцаў.

— Вой, я і не запомню ўсяго... Я лепш схаджу на мост, пагляджу.

— А-а, во як ты загаварыла ўжо, таварыш Карпушонак... А я ж яшчэ не ўсё сказаў...

Мікульскі раптам выпусціў з рукі фляжку, і з яе забулькала, палілася на траву вада. Зноў упёрся абапал сябе рукамі, і Анюта бачыла, як пальцы яго паволі, сутаргава падгіналіся, дзеручы дзярон, упіваліся ў зямлю...

— Яшчэ... плюшніку сухога... Ці сена... Прыплаўнік паўз берагі павінен быць... Паводка нанесла... Паплаўкі паробім. А то чэмпіёны мы з табою... па плаванні...

Камісар дыхаў цяжка, як не задыхаўся, шыя набрыняла чырванню. Анюта, кусаючы губы, хуценька расшпіліла яму кіцель і кашулю, змачыла незабінтаваныя частку твару і шыю.

Мікульскі не чуў ужо гэтых слабых дотыкаў. Не чуў нават, як доўга, вельмі доўга тузала Анюта яго за боты... Хацела разуць, каб адпачыў, пакуль яна ўсё выканае: нагаварыў жа работы не на адну гадзіну...

* * *

Колькі ж гэта разоў спрабаваў ён шчасця, уцякаў з палону? Тры ці чатыры? Здаецца, чатыры...

Спачатку двое сутак гналі да Краснаграда. Канваіры мяняліся, а іх гналі без адпачынку. Упаў — смерць... Нагнуўся ўхапіць рукою вады з капытка, з ямкі — трэ-тэ-тэ! Юзік з Рэчыцы так упаў. Той, што світэр яму даў... У Юзіка была гімнасцёрка, а пад ёю яшчэ і шэры світэр. Ноччу, у самы холад, зняў і аддаў Мікульскаму: «Не свяці целам, загнешся!» А загнуўся сам... Побач яны ішлі ўвесь час, і трэба ж было Юзіку не вытрываць, калі бліснуў пры месяцы капыток вады!.. Трэснуў суха аўтамат, і Юзік накрыў грудзьмі той няшчасны капыток. Мікульскі яшчэ доўга пасля таго нёс пустую гільзу. Як яна апынулася ў яго? Мусіць, жмакнуў якраз у гневе кулакамі, а гільза і злавілася...

А ён і смагу, і голад, і што іншае, для чаго не дазвалялі адыходзіць з калоны, цярпеў лепш чым хто: памагала спартсменская вытрымка. Яшчэ студэнтам бегаў на вялікія дыстанцыі, не кідаў фіззарадкі і будучы настаўнікам.

Пасля двух сутак ходу — прывал. Зварылі ім невядома з чаго рудую, смярдзючую жыжку. А ён, і не толькі ён — многія не сталі ў чаргу. Хто не меў сілы, хто знарок зваліўся: «Лепш пасядзець, чым браць тую атруту...»

І тут падскочылі да седуноў ахоўнікі, замалацілі прыкладамі па плячах, па галовах: «Эссен! Эссен!» Асмеліліся парушыць нямецкі парадак? Раз была каманда разбіраць яду — бяры! Хоць у пілотку, хоць у прыгаршчы. Будзе іншая каманда — выконвай... Мікульскаму дастаўся ўдар па галаве — як молатам, ажно бліснулі аранжавыя і зялёныя кругі ў вачах... Далучыўся да чаргі, падставіў пад чарпак прыгаршчы.

Лічба два была для Мікульскага нейкая магічная. Як заганялі ў эшалон-таварняк, трапіў у другі вагон ззаду. Два дні ехалі да Шапятоўкі. Гэтыя два дні таксама не давалі ні есці, ні піць, раз толькі на нейкім прыпынку загадалі выкінуць з вагонаў трупы. І ў Шапятоўцы, у канцлагеры, прабылі два дні. Гэта, мабыць, лічыўся не стацыянарны лагер, а перасыльны. У казармах ажно бітком, і навічкі размясціліся пад сценамі, на зямлі, проста ўпокат. Добра, што было лета, чэрвень...

Другі ваенны чэрвень...

Мікульскага не браў сон, бадзяўся з месца на месца, падсаджваўся да старажылаў, частаваў тытунём. Завязваліся гаворка, узаемныя роспыты. «Камсастаў?» — асцярожна пыталі ў яго. Мо рабілі такі вывад, што быў не ў гімнасцёрцы, а ў світэры. Пэўна ж, скінуў яе не так сабе. З якіх мясцін? Дзе загрэблі ў палон? І даведаўся ён, што рыхтуецца ноччу паўстанне. Сігнал для выступлення — на апель-пляцы ўспыхне вялізны факел. І тады трэба бегчы на дрот — закідваць шынялямі, трантамі, ірваць каламі, дошкамі, лезці напралом. Многа загіне, вядома, але многа і прарвецца.

Гэта быў жэст адчаю, амаль стыхія — альбо пан, альбо прапаў. А мо і правакацыя — каб прарэдзіць трохі скучанасць. Хто тады ў гэтым мог разабрацца? Ахова пра паўстанне ведала: за ноч прыйшлі на падмогу танкі, наставілі дадаткова вакол лагера кулямётаў...

Факел загарэўся пасля поўначы. Пакуль кулямётная чарга зрэзала факельшчыка, ён паспеў уторкнуць кій у зямлю. Хлынулі на штурм тысячы, страшнае, поўнае адчаю «ўра!» уздымала, здавалася, на ногі і мёртвых. І тут разам успыхнулі пражэктары і ракеты, ударылі ва ўпор і з флангаў кулямёты... Людзі як звар’яцелі — лезлі і лезлі на агароджу, завісалі на калючках, завальвалі целамі прагал паміж першым і другім радам дроту, а новыя шарэнгі лезлі наперад і ўгору — па целах таварышаў, зрываліся мёртвымі ўніз, раскінуўшы крыжам рукі...

Нямногім тады ўдалося прарвацца, нямногім — выбегчы з-пад агню назад, схавацца за сцены казармаў. Бег з усімі назад і Мікульскі, спатыкаўся на трупы, коўзаўся ў лужах крыві...

Ціша пасля той крывавай бойні панавала ў лагеры жудасная. Рэшта ночы і дзень прайшлі ў чаканні — а што далей?

Пад вечар ахова заварушылася, пачуліся каманды, сабачы брэх. Выганялі з казармаў сілком, строілі ў калоны. Параненых загадалі адцягнуць убок, да гары трупаў, што засталіся пасля штурму, і прыкончылі з аўтаматаў.

Вялі іх на станцыю подбежкам — «Шнэлер! Шнэлер!». Хто адставаў — пускалі сабак: «Фас!» І людзі беглі, колькі было змогі, хістаючыся, а пераднавальнічны вецер шкуматаў на іх падранае адзенне, забіваў пяском нос і рот, засыпаў вочы.

З захаду напаўзала велізарная, на паўнеба, чорная хмара. Яе крамсалі, нібы распаленыя ў горне, крывыя кінжалы маланак. Мусіць, немцам самім не хацелася трапіць пад дождж...

І ў таварныя вагоны беглі трушком, караскаліся, падцягваліся на руках — высока падлога ў вагоне, на ўзроўні грудзей. А хто не мог, канвойны падмагаў прыкладам. І зноў стралялі: людзі падалі ўмітусь, крыж-накрыж, усё вышэй і вышэй, і наступным трэба было падымацца ў вагон па гэтых варухлівых, зыбастых прыступках. «Драй унд драйсіг... Фюнф унд зэгцых!.. Гундарт!» Забівалі вагоны дарэшты, па сто і больш чалавек...

«Навальніца будзе... Гэта добра! — падумаў Мікульскі.— І добра, што не краты на акенцах, а толькі дрот, калючкі...»

Пачакаў, пакуль ад’едуць ад Шапятоўкі, стаў лазіць-прадзірацца паміж палонных, намацваючы нагамі падлогу, каб не наступіць на каго.

«Таварышы, можна выратавацца! Таварышы, дрот можна паламаць, вылезці ў акно! Гэта ўсяго звычайны калючы дрот!» — Мікульскі тармасіў палонных за плечы. Бляск маланак вырываў з цемры зямліста-сінія, у шчаціне, людскія твары — зацятыя, з заплюшчанымі вачыма. Хістаецца, падрэгвае вагон. Хістаюцца ў бакі, уперад-назад спакутаваныя твары...

«Зломленыя ўжо... Няўжо гэта — толькі запужаны чалавечы статак?» — паліла горкая думка.

Тады сам будзе ламаць, адзін... Знойдуцца ахвотнікі... У гатовую дзірку лягчэй лезці... Столку за столкай... Тры драты ўдоўжкі, пяць — упоперак акенца... І два па дыяганалі... Гэта не так і многа...

Згінаў у пальцах сюд-туд, сюд-туд... На дзевятым ці дзесятым згібе пякло ў пальцы, як запалкай, і драціны бязгучна ламаліся. Выблытваў з драцяной сеткі-мярэжы канцы, загінаў угору або ўніз, улева ці ўправа... І зноў ламаў, зноў...

Воля дыхае з-за акна свежасцю, вецер студзіць спацелы твар... Бляск маланак высвятляе лес, блізкія кусты... Лес! Нібы знарок тое, што трэба... Такі блізкі, такі варухлівы, з шэра-серабрыстым лісцем... Здаецца, выцягні добра руку — і зловіш дубовую галінку, адчуеш прахалоду прыгожых, нібы выразаных, бліскучых лісцікаў...

І зноў трос людзей за плечы, цёр за вушы, будзіў:

— Таварышы, акно свабоднае! Я паламаў дрот, хто са мною?

Ніхто не адгукваўся, нібы ўсе разам аглухлі і анямелі. Ніхто не ўставаў...

І Мікульскі палез адзін... Спяшаючыся, пад гулкі стукат сэрца, стукат колаў... Штурхаў яго інстынкт самазбавення, голас гэтага інстынкту затуманьваў мозг, не даваў прадумаць усё да канца.

Світэр пасля начнога штурму ў Шапятоўцы быў парваны ў многіх месцах, матляліся ніткі. А цяпер, прасоўваючы рукі, галаву і плечы ў тугую свежасць ветру, пачуў, як упіліся калючкі і на грудзях, і на плячах, нібы драпежныя кіпцюры здзіралі адзежыну разам са скурай. Упёрся рукамі, падаў плечы яшчэ больш уперад, хоць калючкі рвалі, рэзалі цела па жывому. «Не згінаць трэба было... Зусім адкручваць...» — мільганула было ў галаве.— Але ж не вяртацца, не адступаць, не пачынаць усё спачатку!.. Толькі б ухапіцца за што рукамі, толькі б ухапіцца... Тады можна вывалачы і азадак і ногі... Не ляцець жа ўніз галавою... Верная смерць...» Залапаў далонямі па сценцы, намацаў жалезную ўточыну-рабрыну... Не, за яе не ўчэпішся... Хіба за дах? Хацеў крутнуцца ў акне-дзірцы на бок ці нават тварам дагары, каб дастаць рукамі дах, і пачуў, як за ногі ўчапіліся некалькі рук — ні адбрыкнуцца, ні асцяпнуць іх з сябе. «Нэт давай! Назад давай!» — закрычалі знутры. У вагоне варушыліся, тупаталі, саплі... Уцягнулі назад сілком, вылузваючы са світэра, і калючкі зноў распаласавалі яму цела.

Мікульскі яшчэ нібы адчуваў шчокамі, ілбом тугі паток прапахлага прэлымі лісцямі і дажджом ветру, адчуваў, як цякуць па твары халаднаватыя кроплі-дажджынкі. Ах, воля, воля!.. Удыхнуўшы таго паветра, ён ужо задыхаўся ад вагоннага духу — смуродна-густога, распаранага ад гарачых, даўно не мытых цел.

— Чаго маўчыш? Задушыць махноўця к бісавай матэры! — выкрыкнуў нехта з бліжэйшага кутка.

А яшчэ двое, што памагалі цягнуць Мікульскага назад, сядзелі на кукішках спінамі да сцяны з акном, маўчалі, бы набраўшы ў рот вады. Мікульскі сарваў з калючак світэр і таксама абсунуўся на падлогу, чуючы, як макрэе на грудзях і жываце — ад поту ці ад крыві — сарочка. Затрымцела маланка, і Мікульскі разгледзеў палоннага, што сядзеў першы ад яго: доўгі бледны твар, тоўстыя, як не свае, губы.

— Да, лучше сядь, паря... — прабасіў губаты.— Не время... Вишь — изнемогли все... А за тебя — каждого десятого расстреляют.

Мікульскі не адказваў, у яго кружылася галава — мо ад недахопу кіслароду, мо пачынаў захворваць. У дальшых кутках, за частаколам галоў, людзі ўжо стагналі, трызнілі, здзіралі з сябе адзенне. Ён чуў, як на грудзях і на плячах прыкарэлыя было струпы крыві зноў размяклі, з-пад іх, казычучы, папаўзлі па скуры кроплі.

— А об этом не беспокойся...— махнуў даўгатвары ўгору над сабою.— Я все заделаю, замаскирую... Покури лучше... Эй, кто там дымит? И так люди задыхаются... Передайте цигарку к окну!

Агеньчык цыгаркі плыў да акна зігзагамі, то ўспыхваў ярчэй, то ледзь свяціўся. Мусіць, кожны, хто браў цыгарку ў рукі, зацягваўся сам і перадаваў далей. Мікульскаму дастаўся пляскаценькі, заплямканы губамі акурак, не было чаго ў пальцы браць. Смактануў, апёкшы пальцы і губы, і закашляўся: у акурку ўжо не было тытуню, і дым быў едкі, пякучы, як саламяны. Кашляў даўгавата, угнуўшы твар да каленяў, і яму хацелася плакаць — ад чалавечай спагады і чалавечай жорсткасці.

 

...И беспреры-ывно гром греме-е-ел,

И ве-е-етры в дебрях бушевали-и-и...

 

Гэта нечакана праспяваў таўстагубы. Паціху, нібы ўсю песню да гэтага перабіраў у думках, а гэтыя словы вырваліся выпадкова. І далей песня ад яго не адставала, бо, намаўчаўшыся, праспяваў: «С рассветом глас раздастся мо-о-ой» — а радок «На славу и на смерть зовущи-ий» прамармытаў без слоў, адным голасам, не разлепліваючы губ. Бас у даўгатварага быў мала не гусцейшы, чым у Мікульскага...

...А трэцяя спроба была ўжо ў Польшчы, у Востраў-Камарове. Кожны раз прыдумляў новы спосаб. І гэта, мабыць, была памылка: лепш было б удасканальваць адзін. Аналізаваць недахопы, больш старанна рыхтавацца, правільней вызначаць час уцёкаў...

Выгрузілі эшалон у Востраў-Камарове. Мітусня, вэрхал, крыкі каманд... Частку палонных адразу пагналі далей сваім ходам — у Востраў-Мазавецкі, у Грэнды. Згубіўся недзе і даўгатвары — ці не трапіў ён у калону, што пагналі далей?

Шталагаў, пастаянных лагераў ваеннапалонных, было ў Польшчы многа. І канцэнтрацыйных лагераў... Гэта ён потым даведаўся, размаўляючы то з адным, то з другім. Дзіва, як у людзей усё пераварочвае вайна... Раней, каб спытаў,— скуль ты, чалавеча? — пачуў бы, з якога горада, мясцовасці ці краіны. А цяпер спачатку называлі лагер: Грос-Розэн, Борген-Бельзэн, Аўшвіц-першы, Аўшвіц-другі; і з-пад Баранавіч, з Колдычаўскага, з-пад Мінска і Гродна; з польскіх лагераў — з-пад Дэмбліна, Любліна, Пшэмысля, Пікуліцы, Хелма, Влодава, Замосця, Равы Рускай, Чэнстахова і нумарных шталагаў, дзе лік ішоў на сотні: офлаг 77, шталагі 315, 326, 328, 333, 366, 370, многіх шталагаў VIII з дадаткам літар «S» «С», «В»...

І з Востраў-Камарова ледзь не штодзень кудысьці вывозілі, ніхто не ведаў — куды. Крыгсгефангенаў — ваеннапалонных — тасавалі, як карты. Пагаворвалі, што знарок: каб хутчэй распаўсюджваць тыф і ўсякія хваробы, заразу, каб больш паміралі... І каб не паспявалі згуртоўвацца, наладжваць падпольную работу...

Памірала многа — дзесяткі, сотні людзей штодзень. Іх вывозілі ў шырокі роў за паўночныя вароты, прысыпалі нейкім парашком, што з’ядаў плоць да касці за некалькі дзён, і крыху зямлёю. Укладвалі трупы радамі — ногі да галоў, галовы да ног. Каб не было перакосу...

А спачатку, у першы ж дзень, абышоў Мікульскі ўвесь лагер. У плане ён прамавугольны, крыху выцягнуты. Старыя, яшчэ, царскія артылерыйскія казармы, ёсць і драўляныя баракі, і нейкія нізкія пабудовы з чырвонай цэглы — не то павеці, не то канюшні. Абнесена ўсё цагляным мурам. Паўзверх яго наснавана і наблытана калючага дроту. З унутранай стараны ідзе яшчэ адна агароджа — дрот на драўляных слупах. Слупы высокія, па метраў пяць, зверху прыбіты з нахілам у лагер надточыны-скосы. І на слупах, і на скосах — калючы дрот, дваццаць пяць столак — руку не прасунеш. З даўжэйшых старон агароджы па кутках і пасярэдзіне драўляныя, падобныя на пажарныя, вышкі. Адтуль тырчаць, скіраваныя на лагер, дулы кулямётаў, паглядваюць, як сычы з дупла, вартавыя. Меншыя стораны чатырохкутніка — з поўдня і поўначы, і там і там — вароты. Галоўныя тыя, што з поўдня. Пры іх прахадная будка і двое вартавых. Злева ад варот, калі глядзець з лагера, у кутку прыземісты будынак камендатуры лагера, яшчэ далей улева — кухня для палонных. Хоць камендатура і па гэты бок мура, яна не лічыцца на тэрыторыі лагера. Драцяная агароджа адыходзіць ад мура, выгароджвае камендатуру з лагернай тэрыторыі.

У паўночна-заходнім кутку лагера стаяла дашчаная пуня. За мурам і агароджай з заходняга боку блізка праходзіў тракт, за трактам чарнеў лес...

Не мог ноччу заснуць. Чаму гэта пуня так запала ў вока? Чаму не выходзіць з галавы? У думках ён зноў і зноў ішоў міма тарцоў казармаў, уздоўж агароджы... Ах, вунь яно што! Змяншаецца ў вартавога на вышцы сектар агляду, утвараецца невялікая мёртвая зона. І для другога вартавога так, для другой вышкі... Цікава, цікава... Ці нельга гэта як-небудзь скарыстаць?

Назаўтра ён яшчэ раз прашлёпаў па пыле драўлянымі башмакамі ў той бок. На такія дзеравяшкі ўжо многім палонным памянялі абутак. Процьма людзей бадзялася паўз агароджу — згорбленыя, угнутыя, кідалі сумныя позркі па баках, цікавалі, каб не прапусціць дзе траву — авось адскочыла, адрасла, можна сашчыкнуць і пакласці ў рот? Бачылі яны і лес за дротам, глядзелі і на пуню...

«Цікава, ці заглядаў хто з іх у гэты будынак?» — Мікульскі падышоў да сцяны... Шэра-чорныя, падгніўшыя дошкі прыбіты да шулаў, ёсць стойка і паміж шулаў, на ёй сходзяцца, сточваюцца кароткія дошкі. Павыкручваліся, пажалабаціліся, некаторыя ледзь трымаюцца... Адарваў адну, заглянуў... Цемнавата, у супрацьлеглай сцяне, што ад агароджы, прадаўгаватае акенца, заплеценае дротам. Вочы прывыклі, і ён убачыў, што падлогі ў пуні няма — ні драўлянай, ні цэментаванай. Ля аднаго, левага тарца,— вялікая яма, нібы абрушыўся склеп. Усюды нацярушана многа друзу — сена, трэсак, у кутках праглядваецца нейкі хлам. Мусіць, тут колісь было сена.

Прытуліў дошку зноў, прыстукнуў кулаком. Адыходзіў і чуў, як тахкае, аж у вачах цямнее, сэрца.

Да канца дня хадзіў як сам не свой: вось жа ён — шлях на волю! Можна з гэтага хлеўчука зрабіць падкоп... Пракапаць падземны лаз — туды, за дарогу, у лес... А там — памінай як звалі!

«Не, аднаму не справіцца з гэтым дзелам... Некалькі чалавек трэба: і капальшчыкаў падмяняць, і зямлю адносіць, маскіраваць, і на шухеры стаяць... Чалавекі чатыры трэба, не менш... І не больш... Бо дзе гарантыя, што не павялічыцца і небяспека правалу?»

Не выстраіць у лад думак... Калі капаць? Па начах, вядома, як усё замрэ ў лагеры... Па начах? Значыць, трэба мець, чым свяціць у нары... Калі не ўвесь час, то хоць сяды-тады пасвечваць, каб праверыць — ці туды, куды трэба, капаецца. Лепш за ўсё — электрычны ліхтарык. Ці захавалася ў каго такая бескарысная ў іх умовах рэч? Гэта не кацялок, ці лыжка, ці кансервавая бляшанка, якія хавалі за пазухі, клалі пад галовы нанач — каб не сцібрыў хто... А як знайсці аднадумцаў? Каб такіх, што на ўсё гатовы былі... Каб папаўся, скажам, адзін — і смерць прыняў, а не выдаў таварышаў...

Кожны вечар цягнула яго да пуні як магнітам. Яшчэ і яшчэ раз шпацыраваў ён сам-насам са сваёй тайнай, сваімі думкамі.

Раз убачыў: тую ж самую дошку, што і ён адрываў, адхіліў яшчэ адзін палонны. Танкіст — здалёк відаць па чорна-шэрым, у валіках і падушачках, шлеме... Прыхіліў назад дошку, прыстукнуў кулаком — ідзе насустрач. Значыць, не толькі Мікульскі такі разумны, многія заглядваюць у тую пуньку з-пад сена. Але чаго? Адно, калі шукаць якую пажыву, пацука ці мыш, а калі ў іх такія ж думкі, як і ў яго?

Размінаючыся, абмацалі адзін аднаго з ног да галавы позіркамі. «Якія ў яго цікавыя вочы...— здзівіўся Мікульскі.— Нібы толькі што нарагатаўся ўволю... Ці задумаў якую хітрасмешную штуку...» У іншых палонных галодны бляск у вачах, ці абыякавасць, здранцвенне, ці ўпартая зацятасць. Ёсць і зусім патухлыя вочы — што ў мерцвякоў. Гэта і кандыдаты ў мерцвякі: не сёння-заўтра іх вывезуць за паўночныя вароты, у роў... А ў танкіста такія вочы, нібы і не ў палоне ён. Нібы дзівіцца і не можа надзівіцца з усяго, што бачыць. І дужа твар шчыры...

Мікульскі не дайшоў да канца свайго маршруту, павярнуў назад. І той дзівак ішоў ужо насустрач. Параўняліся...

— Закурым, зямляк? — першы азваўся да яго Мікульскі.

— Закурымо...— аж схамянуўся палонны, нібы і сам хацеў штосьці сказаць, ды перахапілі.— А вы звідкіля? Хіба з Полісся?

— Амаль што... З-пад Слуцка. Мінская вобласць.

— А рычка Случ у вас е?

— Ёсць, а як жа.

— Чудасія... Ха-ха!.. І ў нас е, у Ровенскай вобласці...— раскінуў рукі для абдымку палонны. Яго ўсмешка была белазубая, з тых, што зразу абяззбройваюць.

Абняліся. Відаць было, што і смехатун пранікся даверам да Мікульскага.

— Білорус, значыць!.. Цэ ж трэба, а? Зэмлякы!

— Землякі... А што ў цябе з рукамі? — кіўнуў Мікульскі на яго рукі, насыпаючы яму ў паперку махорку. Навыменьваў на хлебныя пайкі.

— А тэ, мабуць, шчо і в тэбэ...— кіўнуў на ўскалмачаны світэр Мікульскага. Цыгарку круціў ён спрытна. Левая кісць у яго была сіняя, у шрамах. Мезенага пальца зусім не было, а безыменны — скурчаны маленькі сучок-култышачка, з яго нешта тырчала каструбавата-шэрае. Няўжо костка, фаланга?!

— Сакрэт?

— Які сакрэт? Вівчаркі...

— Аўчаркі?! Сабакі?!

— Захышчаўся рукамы, шыю прыкрываў — шчоб за в'язы не здавылы... Чуць нэ з’ілы... І тут порвалы, і тут, і тут...— ляпнуў і па плячы, і каля локця левай рукі, і па сцёгнах. Ляпнуў па азадку: — А ось тут добру котлэту вырвалы... Паганыя зубы ў вівчарок... Довго нэ гоілася...

— Ясна... А ў мяне другое. На калючках пакінуў палавіну світэра... У Шапятоўцы ішлі штурмам на калючкі... Горы нашых наклалі... Зямля ад крыві чвякала, як цеста...— Мікульскі ўздыхнуў, выпусціўшы струмень дыму.— А другі раз спрабаваў з акна вагона вылезці... Назад уцяглі, не далі ўцячы...

Абодва ішлі ўжо разам, зноў у бок той пуні. А параўняўшыся, абодва разам зірнулі на дашчаную сцяну, разам адвялі позіркі, пераглянуліся.

— Цімох мяне завуць. А цябе?

— Васыль... Шыпняк Васыль... Я розумію, шчо ты хочаш сказаты... Трудна і доўга...

— Зато вярняк... Абы падрыхтаваць усё як след, арганізаваць... За тыдзень-паўтара можна пракапаць.

— Да ну-у!.. Хоч бы за місяць, та і то гаразд.

Дамовіліся, што падбяруць па аднаму чалавеку, але каб надзейнаму на ўсе сто працэнтаў. Хопіць для падкопвання чатырох. А тады, як усё зробіцца, можна яшчэ каму падказаць. Таксама надзейнаму... Але гэта — паўсправы. Больш складана, як замаскаваць уцёкі. Бо за кожнага ўцекача расстрэльвалі па дзесятку чалавек. Лепш за ўсё было б, каб іх нумары прышыць трупам... Ды каб тыя трупы былі палічаны двойчы — раз за саміх сябе, а раз за іх... Толькі як ухітрыцца гэта зрабіць? Без надзейных таварышаў цяжка ўсё ажыццявіць... Значыць, хочаш не хочаш, а кола змоўшчыкаў расшырыцца...

Але гэта потым, потым... Спакваля будуць прыглядвацца да людзей, лезці ў дружбу да капо9, заваёўваць іх давер...

Таго даўгатварага рускага сустрэў Мікульскі выпадкова. Разыходзіліся з апель-пляца пасля вячэрняй пераклічкі і сутыкнуліся ў таўхатні паміж будынкамі.

— А-а, это ты, паря...— узрадаваўся вагонны знаёмы.— Жывы яшчэ, не вывезлі на фляйшвагене?10

— Як бачыш. Цябе ў які блок сунулі?

— У чацвёрты.

— А я ў першым. Капо ў вас як — звер?

— Га-ад... З «зялёных», рэцыдывіст. Выслужваецца. Блок-фюрэр і то ўжо лепшы, з немцаў Паволжа.

— А ў нас капо, здаецца, нішто хлопец. Крычыць, праўда, як недарэзаны, калі гоніць на пастраенне.

Яны ў той раз пра справу не пагаварылі, толькі абмяняліся «каардынатамі». А з наступных сустрэч Мікульскі даведаўся, што даўгатварага зваць Кім Акцябрскі. Не Клім, а Кім, ён сам расшыфраваў — Камуністычны Інтэрнацыянал моладзі. Мог бы і выдумаць якое прозвішча — усё роўна дакументаў няма. Прозвішча ўвогуле тут мала каго цікавіла — у кожнага прышыты на грудзях нумар. А вось жа не замяняе, не маскіруецца. Гадаваўся ў дзіцячым доме, там і падабраў сабе такое імя. У трэцюю ці чацвёртую сустрэчу-гаворку прызнаўся Кім, што камуніст. У першы дзень, як выстраілі на апель-пляцы, загадалі ўсім камуністам, камісарам і яўрэям выйсці на тры крокі ўперад. Акцябрскі тады не выйшаў, як не выйшаў і Мікульскі. А некалькі чалавек выйшла. Іх тут жа адвялі да драцянай загарадкі, паставілі тварамі да тыльнай сцяны турмы і пастралялі. Немцы выконвалі спецыяльны «камісарэн-эрлас» — «загад аб камісарах». Выклікалі потым інжынераў, урачоў, усіх, хто мае вышэйшую адукацыю... Мікульскі не выйшаў, не аб’явіўся і Акцябрскі, хоць здаў ужо, як потым расказваў, кандыдацкі мінімум, збіраўся стаць вучоным-фізікам. Афіцэр, капітан па званні...

Усе гэтыя весткі пра яго Мікульскі ўведаў паступова. А пакапалі разам, то і зусім прыцерліся, пасябравалі.

Шыпняк парушыў угавор, падабраў не аднаго, а двух чалавек. Прывёў для знаёмства і адрэкамендаваў: «Свае ў дошку!» Адзін назваўся Міронам. Ваяваў у тых мясцінах, што і Мікульскі, у палон трапіў таксама пад Лазавенькамі. Мясцовасць ведаў да драбніц, пра перыпетыі тых баёў расказваў падрабязна. Здаровы быў дзядзька, не такі схуднелы з твару, як астатнія палонныя.

Паверыў яму Мікульскі...

А другі быў маладзенькі хлопец — Тоня.

— Як гэта Тоня? Ты ж не дзеўка!

Засаромеўся, счырванеў.

— Мама гэтак звала... А так — Антанін... Загадвай, камандзір...— а сам глядзіць Мікульскаму ў вочы, на павеках трымцяць слёзы. Чамусьці ўсе яны былі ўпэўнены, што Мікульскі — з камсаставу, толькі не прызнаецца.— Што хочаце буду рабіць... Хочаце — пайду голымі рукамі дрот ламаць?

— А нашто? Было такое ў Шапятоўцы, кінуліся з голымі рукамі... Сотні людзей ляглі. Нам пад дрот трэба! Ну, а як зловяць, катаваць пачнуць — вытрываеш? Не выдасі нас?

— Мяне доўга не будуць катаваць. Я адразу на кулю нарвуся.

— Куля — не самае страшнае. Многія хацелі б, каб адразу куля — і ніякіх пакут...

Тоня закрыў твар рукамі і пайшоў.

— Стой! Вярніся! — загадаў яму Мікульскі. Хлапчына яму спадабаўся больш, чым той здаравяка Мірон.

— Я ж добраахвотнікам пайшоў на фронт. Не бралі з ФЗН мой год, разумееце? Хацелі нават бронь прышпіліць... Добраахвотнік — і палон... Як гэта можна сумясціць?

І яшчэ многа чаго гаварыў ашчасліўлены Тоня, і хлапчукоўскія, мо па паўкулі, слёзы цяклі па схуднелых, абапятых скурай шчоках.

Тысячы людзей, тысячы лёсаў... І, можа, столькі ж варыянтаў запалонення. А такога, як у суседа па нарах — цераз праход ён ляжаў, на трэцім ярусе,— такога варыянта яшчэ не сустракаў.

— А я сам кінуў вінтоўку... Сам! Вера мая не дазваляе браць аружжа... Отча наш, іжэ ясі на небясех... Да свяціцца імя твае, да прыйдзець воля твая, яко на небясі і на зямлі... Хлеб наш насушчны даждзь нам днесь...

Моцныя нервы былі ў гэтага багамольца. Яго абсмейвалі там, наверсе, і справа, і злева, і з сярэдніх ярусаў закідвалі па слову, а ён гундосіў сваё.

— Ты ж прысягу прымаў, святая душа?

— Прымусілі — прыняў.

— Дык жа ты парушыў яе, злачынства зрабіў!

— Не павучай мяне, ліцамер... Вымі прэждзя бервяно са свайго вока, а тады ўбачыш, як выняць сучок з вока брата твайго...

— М-мяне кантузіла, вош... ты... тыфозная... Іначай не ўзялі б! — заікаўся ад гневу нехта над галавою Мікульскага.

— Не пераступай клятвы, сказана, але іспалняй перад госпадам клятвы твае... Калі вы будзеце прашчаць людзям саграшэнні іх, то просціць і вам айцец ваш нябесны.

— Цьфу, каб ты прапаў! — нерваваўся той, што ляжаў над Мікульскім.

— Ды не зважай ты! Што індык, што ён талдыча — адзін клёк! — уступіў у размову і сусед, што ляжаў пад багамольцам, як і Мікульскі — на другім ярусе.

Чарнявы, з пажоўклым тварам, ён адмоўчваўся больш за ўсіх. Мікульскі звярнуў на яго ўвагу яшчэ ў першую ноч — браў чалавек жменяю валасы, знімаў з цемя, нібы яны былі толькі слаба, як не адным потам, прыклеены. Разглядаў іх цёмнымі, нібы два патухлыя вугельчыкі ў ямках, вачыма, моўчкі абцярушваў з пальцаў на праход.

Багамолец пасля кожнага адбою доўга разглагольстваваў на сваім логвішчы, крахтаў, уздыхаў, прапаведаваў святое пісанне, маліўся, нешта хаваў, масціў пад галаву, прывязваў да ног і да рук коўдру, каб ноччу не ўкралі. І хроп так, нібы круціў хто трашчотку.

Мікульскі, хоць і выматваўся за дзень да апошняга,— выганялі, разбіўшы на каманды, будаваць дарогу,— засынаў не скора. Перашкаджаў і гэты трэск-храп, і стогны-трызненне людзей, і раз’юшанае расчэсванне нямытых, абкусаных скочкамі, клапамі і вошамі цел, і ўдушлівае, мо без кропелькі кіслароду, паветра...

Для падкопу ўсё амаль гатова. Ёсць рэчавы мяшок, ёсць полка рагожы. Караткаватая, праўда, вяроўка: сточвалі, звівалі, што толькі можна было знайсці — кавалкі кабелю і рамянёў, шнуркі ад башмакоў, разрэзаныя ўдоўж абмоткі, рубцы ад адзення, парваў Мікульскі, пакруціў на вяроўкі нават свае споднікі. Капаць вырашылі вечкам ад кацялка — Тоня ахвяраваў,— абломкамі дошак — гэтага хламу валялася ў пуні нямала. І ліхтарык электрычны выменялі на тры пайкі хлеба — добра ім падсвечваць у нары.

...Багамолец перастаў храпці, перавярнуўся на бок, прамармытаўшы: «Ізыдзі, сатана, сказаў Хрыстос, і бесы пакінулі яго...»

Пачнуць з заўтрашняй ночы капаць. Выйдуць праз гадзіну пасля свістка капо — «Спаць!». Каб ніхто не чуў, не бачыў і не ведаў... Бо людзі ёсць усякія...

* * *

Анюта зняла з шыі Мікульскага аўтамат — мо спатрэбіцца... Падумала, патапталася — зняла з сябе санітарную сумку, кінула тут. Набрала свяжэйшай вады, паклала фляжку каля правай рукі Мікульскага... Што яшчэ? І шкада, і боязна пакінуць — каб хаця чаго не здарылася, каб не зваліўся ў рэчку. Але і зрабіць больш для яго нічога яна не магла...

Не, усё-такі ён не пераканаў яе... Яна ўсё яшчэ лічыла, што іх абходны манеўр — дарэмшчына, пустая трата сілы. Немцы пакінулі мост на шашы — нашто ён ім? Яны ж, мабыць, з аховы чыгункі, а да шашы не маюць ніякага дачынення... Пастаялі, пастралялі і пайшлі... «А мы, дурні, палезлі з пуду ў балота...» А калі не з чыгуначнай аховы немцы, а з якое часці з Лунінца? Такое магло быць, мог паслаць камендант падмогу... «Хэ, пятнаццаць чалавек? На мосце ж чалавек пятнаццаць было...» Яна на вока тады прыкінула, больш пятнаццаці не будзе. Ну, забілі мо яшчэ столькі, мо на чыгунцы засталося некалькі... Дык што — адзін узвод? Такое малое падмацаванне? Камендант каб пасылаў, то не менш роты ці батальёна... Як збіраліся на блакаду партызан, усе райцэнтры былі забіты войскамі. Нават рэгулярныя часці з-пад фронту завярнулі сюды... Сама бачыла, сама данясенне пасылала партызанам з Бялевіч.

«Забылі правіла хаджэння па балоце...» — успомніліся ёй словы камісара. І яна, ідучы, пачала прыглядвацца да прырэчных зараснікаў. Паклала аўтамат, паспрабавала зламаць алешыну — таўставатую, з руку. Нават не нагнуць!..

Каб быў у яе крыху большы вопыт ды выбрала такі адростак-ствол, што адскочыў ад старога карча, то магла б адшчаміць, адкалоць. Анюта такіх тонкасцей не ведала і пусціла вольху. Выламала дзве такія, як лыжныя палкі, мо крыху таўсцейшыя. Наламала абярэмак вецця — мо спатрэбіцца дзе падмасціць?

Пад нагамі закалыхалася, засіпела...

Не зразумець было, хто на каго наступаў — балота на рэчку, засяваючы берагі аерам і чаротам, сітнікам, ці рака наступала на луг, усё больш і больш забалочваючы яго. Ісці было цяжка, вязка, у ботах-хромавіках Анюты даўно ўжо чвякала слізкая гразь, асабліва ў правым — адарвалася падэшва.

Не дабралася яшчэ да канавы, а карацейшае вецце ўтахціла дарэшты. Кінула алешыны, на іх — аўтамат, вярнулася на сушэйшае. Трэба наламаць яшчэ, можа, каля канавы і не трапіцца... Прыступілася да вербалозавага куста — гнула, ламала, круціла, а сцябліны не пераломваліся. Паспрабавала і зубамі грызці, аддзіраць галіны-атожылкі, і тады лазіны раздзіраліся напалам ажно да кораня, і гэтыя палавінкі сцяблоў таксама было не адарваць. Намучылася, пакуль наадрывала невялікі пучок галін, пайшла сваімі слядамі да аўтамата.

Прымайстравала аўтамат пад самую шыю, як Мікульскі, кідаючыся ў канаву, падхапіла алешыны. Лісце іх чаплялася за трысцё, шамацела так, нібы везлі па вузкай лясной дарозе воз ламачча. Яна аглушвала гэтым шумам сама сябе і раз-пораз прыпынялася: ці не чуюць ужо немцы? Ці не бягуць на перахоп? Але перамагала страх, зноў падавалася наперад...

Здаецца, і галінку кінула на багністае месца, а правая нага ўсё роўна правалілася да калена. Выбавіла яе, апёршыся на алешыны, і ўбачыла — бот разявіўся, бы кракадзіл. «О божа...» — як не прастагнала ў роспачы Анюта ад гэтай новай напасці, хоць на яе пачало звальвацца ўсё ўсякае яшчэ з досвітку, калі... Калі Васіль...

Не, не, яна ні пра што не будзе думаць, звязанае з Васілём. Толькі пра цяперашнія клопаты... Будзе вызначаць сабе заданне нават на кожную наступную секунду... Хоць дробязнае... «Сесці трэба...» На галлё. Выскрабці з бота гразь... Вось так... Выціснуць, выкруціць крыху шкарпэтку...» — і яна сцягла шкарпэтку, не знімаючы бота, праз дзіру-«рот», пажмакала яе рукамі. Не выціснуць, як у клеі ці ў цесце... Гразь — лепятуха на Палессі яе завуць... «Ну — і куды цяпер гэтую шкарпэтку? От, дурніца, не трэба было выцягваць...» З грэблівасцю адкінула яе ад сябе.

«Падвязаць бы чым падэшву, не пройдзеш, не падвязаўшы...»

Добра, што акрамя штаноў надзела на сябе яшчэ і спадніцу... Упілася зубамі ў ніжні край-рубец, ірванула... «Ого, перагрызаць трэба... Дурная, не зняла з той ламачыны аборку з бінта, як флягу прывязвала... Цяпер бы спатрэбілася». Яшчэ раз, мацней ірванула — тр-р-р... Хопіць рубца ўвязаць бот і з аднае полкі, пярэдняе...

Здаецца, і добра прывязала, а бот усё роўна шчэрыўся, чапляўся «зубамі» за траву. А горш за ўсё было тое, што нага слізгала па вусцілцы, пальцы вылазілі ў дзірку і наколваліся на «зубы»-цвікі... І ад гэтых уколаў ажно прысядала, хоць, здавалася, ішла асцярожна, наровячыся, накульгваючы.

Умасціла ўсё вецце, яшчэ не дайшоўшы да канавы. Алешын не кідала. Усё валакла за сабою, глушыла сябе шумам. «Трапіш немцам у лапы, трапіш...» — стукала-пульсавала ў галаве.

Канава каля рэчкі была намнога шырэйшай, чым там, дзе фарсіравалі з Мікульскім. Берагі бугрынкамі-купінкамі шыліся ў трысцё, у раку нават далекавата, паступова сыходзілі на нішто, знікалі пад вадою. А ўлева, далей ад ракі, раскашавала кустоўе, гушчэча лазняку была першабытна дзікай. Анюта азірнула свае алешыны, паглядзела на ваду ў канаве — сцялося сэрца: і аднае і другое хопіць толькі, каб дастаць да зялёнай раскавай пялёнкі каля таго берага. Каб воз такіх угаціў сюды!..

Тады ім куст памог, куст выратаваў. А тут добрага куста пры вадзе няма ні з гэтага, ні з таго боку.

Абцырклявала адну алешыну, паторкала ў ваду, узяўшы за гузыр. Не зразумець, ці на паўметра вады, ці на метр... А колькі на дне яшчэ гразі? Перакруціла таўсцейшым канцом уніз, зноў папоркала... Гразь на дне, здаецца, тужэйшая, чым на месцы іхняй пераправы. Але ж куста няма з таго боку, няма за што ўчапіцца!..

Занудзіла пад грудзьмі ад страху. «Божа, і чаму я так баюся вады?.. Можа, мне суджана ад яе загінуць?»

На мяцёлку трысціны, сіва-рудую, як спіна ў зайца, села тоненькая блакітная стрэлка, пагойдалася. Каля самага твару Анюты... «Ваяка... Нават нейкая казяўка цябе не баіцца».

Пайшла ўлева, у гушчар кустоў, алешын не кінула. Яна не ведала яшчэ, што рабіла памылку, не скарыстаўшы намацанае больш тупкае дно. А яно і праўда было цвярдзейшае каля рэчкі, сюды нанесла ў разводдзе пяску.

А вось і куст на тым баку — ракіта з жоўта-чырвонымі галінкамі, доўгімі серабрыстымі лістамі. Галоўны ствол, трохі разгаты ўжо, і атожылкі-сяголеткі, яшчэ не ўдзеравянелыя, травяністыя. Ёсць і леташнія дубцы, у палец тэўсці. Як скарыстаць гэту ракіту? Як яна можа памагчы? Думай, Анюта, думай... У цябе ж галава, у цябе ж розум... Хоць мо кароткі, а валасы доўгія... Не, і валасы ў яе кароткія, грабянец не закладзеш. Хлапечая прычоска, лепш з такою ў лясных умовах...

І на гэтым баку недамерак-куст, хоць і нахіліш яго да вады, нічога не паможа...

Думай, Анюта, думай... Калі хочаш сама ўратавацца і камісара ўратаваць. Ён жа дзіцё бездапаможнае... Невідушчы... Ён прападзе адзін. Значыць, табе, Анютка, нельга захлынуцца... Твая пагібель — і яго пагібель...

«Думай, Анюта, думай!» — нібы пачула яна загад камісара.

Каб той куст прыгнуць сюды... Таго б куста да палавіны канавы хапіла б... Да палавіны...

«Думай жа, думай!» — загадвала яна сабе.

Нельга паварочваць назад, не выканаўшы задання. І час ідзе, як хутка ідзе час! Нават прыпарваць пачало ўжо, хоць і сонца не відаць... А мо проста ў пот яе кідае?

Каб пятлю якую на канец прута прывязаць... Накінуць на ракіту, пакруціць трохі, каб не саскоўзвала, і цягнуць сюды, прыгінаць... А можна і не прыгінаць... Галоўнае — каб за той куст трывала ўчапіцца, тады можна і ў ваду лезці... Трымацца за прут, перабіраць рукамі, падцягвацца...

Дык жа добра прыдумала! «Ай ды Анюта! Хто сказаў, што ў цябе кароткі розум?» — нібы пачула яна голас Мікульскага.

Зноў упілася ў ніз спадніцы зубамі — р-раз! А цяпер і рукамі можна... Пакручвала на сабе спадніцу, адрывала стужку ўжо з задняе полкі. «Схуднела як... Целяпаецца, як на калу...» Дайшла да рубца, дзе сточаны полкі ўмесца, зноў пусціла ў ход зубы... Спадніца ўкарацілася сантыметраў на дзесяць, унізе целяпаліся мохрыкі. «Во — і новая мода! Здохне Райка ад зайздрасці...» — успомніла санінструктара Раю Дышаль. Прыгажуня, модніца, многім партызанам галовы задурыла.

«Прывязаць пятлю трэба не за абсмыканую алешыну... За другую, у тае ўсе галіны на вяршэчку. Мацней будзе, не саскаўзне. А ніжнія можна паадрываць, каб не перашкаджалі брацца за гузыр... «Быць табе, Анюта, пасля вайны...» — нібы зноў пачула насмешлівы голас Мікульскага і адагнала яго, пачала думаць пра мост... Мост, вось што для яе галоўнае зараз, трэба добра разведаць мост... «Пагляджу, што там каля моста... Быць не можа, дабяромся з камісарам да лагера... А там можна і пад кулю. На любое заданне папрашуся... Чым хутчэй налучыць куля, тым лепш... Няма жыцця мне без Васіля... І не будзе! Але спачатку — камісара ўратаваць...»

Пятля доўга не надзявалася на верх куста ракіты, а трошкі надзеўшыся, не хацела налазіць далей, перашкаджалі галінкі. Млела выцягнутая над пратокай рука, нямелі пальцы. Далікатныя пальцы... Пакручвала імі алешыну, каб лепш укруціць, увіць пятлю ў вяршаліну ракіты, і ажно трымцела ад напружання і страху: вось-вось упусціць сваё прыладдзе. Нават уяўляла ў думках, як гэта здарыцца: чыркне, падаючы, гузыр па вадзе, уздрыгне, выпростваючыся, ракіта, тузане за сабою яшчэ далей алешыну. А яна астанецца ні з чым, зноў будзе адкінута ў сваіх намаганнях на зыходны рубеж. І, калі не скрышыць яе адчай, пачне ўсё спачатку: пашукае новую ламачыну, адарве ад спадніцы новую стужку...

І Анюта ўсё пакручвала ў пальцах няўклюдны, слова добрага не варты альховы цурбалак, і вяршаліна яго разам са стужкай і верхам ракіты звівалася ў жгут. Нешта злёгку патрэсквала... Толькі — што: вольха ці ракіта? Цягнуў яе самую ў ваду мо пудовы аўтамат...

«Ну — до...» — пусціла раптам з левай рукі каўтуны купчастага куста і кінулася бокам у ваду. Пырскі ўзляцелі вышэй галавы, раска каля таго берага выплеснулася на траву і завісла зялёнымі капейкамі. Аўтамат увесь схаваўся ў ваду...

Анюта хутчэй заперабірала рукамі па дзеравяцы, падцягваючыся, а ракітавы куст спружыніў, не хацеў згінацца, і нешта ўсё больш патрэсквала ў жгуце за кожным яе рыўком. Боўтала нагамі, мясіла твань, не даючы ботам апусціцца глыбока ў гразь, і чула, што дно тут такое ж, як і ў тым месцы, дзе яны «купаліся» з камісарам. Ствол алешыны прапускала паўз левы бок, пад руку.

І раптам у жгуце пачуўся мацнейшы трэск, алешына моцна каўзанула ёй пад паху — плюх! Нібы ўзрадавалася ракіта, устрапянула галавою — выпрасталася...

Ногі адразу паехалі ў твань, у ледзяную калатушу, і перасталі слухацца — не варухнуць. З адчаю яна замалаціла па вадзе рукамі, а холад падымаўся па целе ад ног усё вышэй, ціснуў за сэрца...

Над галавою, адкуль толькі яны і ўзяліся, закружыліся, роспачна закрычалі кнігаўкі...

 

3

...Ах, якая задуха была ў той нары, у тым доўгім і цёмным лазе!.. Бедны Тоня-Антанін не мог вытрываць і сямі мінут. Мікульскі трываў дванаццаць — пакуль удыхі і выдыхі не рабіліся сутаргава-бязладнымі, а сэрца пачынала трапятацца, як звязаная птаха, недзе пад горлам. Чыста рабочых мінут — дзесяць, дзве мінуты на тое, каб залезці, вылезці. Мірон па гадзінніку засякаў, у яго чамусьці не адабралі гадзіннік немцы. Усё справядлівасці дабіваўся — каб пароўну кожнаму сядзець. Над Тонькам насміхаўся, сволач, і той упаў раз без памяці: «Кругі закруціліся ў вачах... Чырвоныя, зялёныя...» — гаварыў. Ледзь вывалаклі адтуль за ногі...

Ліпкім потам заплываюць вочы, пясок набіваецца ў валасы, у вушы, наліпае на твар, на карак... Скура робіцца спачатку як наждачная папера, а тады з яе ападаюць, саскрэбваюцца калюча-ліпкія скарынкі...

Мусіць, здуравалі яны крыху... Чаму б не рабіць лаз з самага пачатку і шырэйшым і вышэйшым, каб можна было хоць на каленях і локцях прапаўзці? Пашырылі толькі тады, як з Тонькам бяда здарылася.

Дурні... Думалі: меншае сячэнне нары — хутчэй пракапаюць. Баяліся, што, калі капаць і шырай і вышай, не змогуць замаскіраваць увесь пясок у пуні і давядзецца выносіць на двор. Тую яму ад склепа даўно ўжо засыпалі пяском, прысыпалі пацярухай.

Амаль трэць лаза засталася вузкая, не папраўлялі, не пашыралі. А далей браліся ўжо свабадней, каб можна было паўзці на каленях і руках, лягчэй было капаць. Затое шанцаў уратавацца ад абвалу паменела: пашырылася столь, вышэйшымі сталі сцены.

У пуні было цёмна. Праз шчыліны ў сценах ледзь прыкметна цадзілася ружаватае святло — ад ліхтароў на слупах агароджы. Святлела толькі тады, калі вартавы з вышкі, кончыўшы абмацваць пражэктарам блокі, двор, апель-пляц, пераводзіў сноп святла на агароджу, на страху пуні. І тады ва ўсе шчыліны нібы хто ўбіваў сліпуча-белыя пласціны і кінжалы, яны пранізвалі, успорвалі цемру. Людзі заміралі, хапаліся за вочы.

— Хлопцы, бярыцеся як мага раўней...— Мікульскі выпаўз з нары, дыхаў глыбока, на ўсе грудзі...— Скляпенне вырэзвайце паўкругам... Мацнейшае будзе...

Мірон з Шыпняком забралі з рук Мікульскага мяшок, высыпалі з яго на рагожу зямлю.

— Ты, Мірон, быў перада мною ў нары... Залішне ўзяўся ўправа: так не выправіш, а зноў у лагер завернеш...

— А чорт яго зарыентуецца ў цемры! — вылаяўся Мірон.— Корпаешся, як крот.

— Ліхтарыка другога няма, а гэты трэба берагчы. Батарэйка садзіцца: не будзе нават чым пасвяціць, каб замаскіраваць накапаны пясок.

— Глыбамі на галаву падае! Магілу сабе капаем! — голасна шаптаў Мірон, адносячы з Шыпняком у кут зямлю.

— А што ты прапануеш? Адмовіцца? — Мікульскага нерваваў яго занудлівы шэпт.

— Цс-с...— цішыў і Шыпняк.— Стаміўся — відпачні шчэ раз. А дурную балачку кынь... Я можу без чэргі лізты.

— Тише и ты, горячка. Моя очередь...— Кім забраў мяшок, прысеў каля сцяны, дзе пачынаўся лаз, і знік. Мяшок прымайстраваны прыкладна пасярэдзіне цяжа, за адзін канец можна даставаць яго з нары, за другі — цягнуць унутр, і не трэба самому лазіць сюды-туды.

Мікульскі і Тоня прыселі каля лаза, прыслухаліся, як замірае там, у сырой цемры і цеснаце, шоргат. Абодва нібы бачылі, як Кім паўзе на локцях, папіхваецца каленямі, трэ спінаю па скляпенні. Паўзе спачатку крута, градусаў пад сорак уніз, на глыбіню метр — метр дваццаць... Тады гарызантальна — метраў пятнаццаць. А можа, і больш. Як паўзеш па нары, дык здаецца доўга, доўга — як на той свет.

— Давай мне... Ідзі павартуй...— лёгка пастукаў Тоньку па плячы Мікульскі, забраў канец вяроўкі.

Тоня ідзе да той сцяны, дзе ў іх адарваны дошкі, укленчвае каля шчыліны. З яе відаць амаль увесь двор.

У кутку шэптам сварацца Шыпняк і Мірон.

— Чы тобі павылазыла? Відгарны... Нэ сып, кажу, на цю труху... Маскуватэ нэ будэ чым.

— А хто ў гэту хібару палезе? Дзверы дошкамі забіты... Нікому і ў голаў не стукне.

— Нам жа стукнула!

За ноч паспявалі злазіць у нару па тры, ад сілы па чатыры разы кожны. Чыстага рабочага часу мелі гадзіны тры, і пачынала світаць. А трэба ж было яшчэ замаскіраваць добра ўсё, што выграблі з нары, пачысціць адзін аднаго...

Начныя «бдения» (слоўца Акцябрскага) выматалі ў іх, здавалася, апошнія сілы. Пры тым мізэрным харчаванні, што ім давалі,— літр баланды і сто пяцьдзесят грамаў шэрага, з тырсы і вотрубяў хлеба,— людзі хісталіся нават ад лёгкага ветру. Многія распухалі, набрыньвалі вадою. Паходзіць, пасоўваецца, растапырыўшы рукі-ногі,— кулець! Той сусед злева, што жменямі здзіраў з галавы валасы, сказаў быў Мікульскаму ў першы ж дзень: «Займай гэту дзіру... Учора вызвалілася... Ледзь дасталі з клеткі папярэдніка твайго... Як калода...» Сам чарнявы не пух, ён ссыхаўся, як мумія, усе суставы ператвараліся ў няўклюдныя булдавешкі.

І Мікульскі не пух, ён таксама худзеў і ўсыхаўся. А багамольца не мінула «чаша сия». «Не забоццеся для душы вашай, што вам есці, што піць, ні для цела вашага, у што адзецца...» — прапаведаваў ён і, здаецца, гніў зажыва. Ад яго ішоў цяжкі дух, палонныя адганялі прапаведніка ад сябе, не давалі станавіцца побач на паверцы. Замахнецца хто, а ён захіліцца рукою: «Любіце ворагаў вашых, благаслаўляйце праклінаюшчых вас, благатварыце ненавідзяшчых вас і маліцеся за абіжаюшчых і ганяшчых вас...»

...Пад раніцу адзінаццатай ночы Тоня вылез з нары і заскакаў, як вар’ят, палез абдымацца.

— Машына над галавою праехала! Да дарогі дакапаліся! Таварышы, няўжо праўда?! Няўжо свабода скора?! — і абсунуўся, абяссілены ад гэтага выбуху пачуццяў, не то смеючыся, не то хліпаючы ў нервовым плачы.

Пад дарогаю пабраліся яшчэ глыбей. Там вялікі пласт насыпнога грунту, думалі, што ад сатрасення ён можа абваліцца. Яшчэ дзён праз тры пачулі — грукочуць машыны па нагах. Дарогу, значыць, мінулі...

— Пяць тысяч чалавек! Пяць тысяч, не лічачы жанчын і дзяцей, накарміў Хрыстос пяццю хлябамі... І яшчэ дванаццаць карабоў кавалкаў назбіралі... Во якія цуды былі на свеце! Во якую сілу меў сын божы!

— Чаго ж ты, Ілья-прарок, не ўпросіш свайго Ісуса, каб цяпер цуда сатварыў? Няхай бы хоць адну буханку скінуў табе...— гаварыў яхідна сусед, што ляжаў над Мікульскім.

— Па веры ваздаецца... Калі верыце, значыць, будзе тое, у што верыце. Перапраўляўся Хрыстос з вучанікамі ў зямлю Генісарэцкую... Ішоў Хрыстос па моры, акі па суху. А Пётр пытае: «Калі ты — гэта ты, зрабі, каб і я прайшоў». І пайшоў Пётр па моры, але раптам стаў правальвацца, тануць. «Нашто ж ты ўсумніўся ў маёй сіле?» — Хрыстос яму на гэта. І прасцёр руку над ім, і выратаваў Пятра...

— Цецярук! Хіба ад адной веры рухнуць аковы і цямніцы? Пад ляжачы камень і вада не цячэ...— хваляваўся той, што ляжаў над Мікульскім. Цімох Андрэевіч ужо ведаў, што ён з Краматорска, токар з машынабудаўнічага завода. Не раз і размаўляў з ім, упэўніўся — свой чалавек. Яму ён скажа пра іх намер уцячы, пра падземны лаз... Токар паможа яму прарабіць маніпуляцыю з трупам... А тады хай карыстаюцца лазам, хто захоча.

Капалі яшчэ дзве ночы, каб быць пэўнымі, што прайшлі за кювет, у кусты. І рашылі так: адну ноч адпачнуць, падрыхтуюцца, а наступная — іх...

Адразу пасля адбою стаў задыхацца і драць сябе за грудзі «Ілья-прарок». А малітвы не пераставаў шаптаць:

— Госпадзі... Паклаў ты ўжо сякеры пры смакоўніцы, не прынасяшчай плоду... Ачышчаю душу сваю перад табою, госпадзі... Спасі і памілуй мя... Не ўвергні ў геену вогненную... Ці не ты казаў: уніжаюшчый сябе вазвысіцца? Ці не ты казаў: ядушчый маю плоць і піюшчый маю кроў набудзе жыццё вечнае? Прасці, госпадзі!.. Прасці і памілуй мя, грэшнага, да ізбаві ад лукавага... Іба ўвёў ён ва іскушэніе... Еў я чалавечыну, акі пёс смярдзяшчы, адвергнуты...

Хто яшчэ не спаў на бліжэйшых нарах, той доўга пасля гэтага не мог заснуць. Шмат наглядзеліся людзі, а ад гэтага шэпту кроў стыла ў жылах і варушыліся на галаве валасы.

Мікульскі спазніўся ў пуню ў тую ноч на гадзіну.

— А мы думалі — ты таго...— Мірон схіліў набок галаву і вываліў язык.— Капут, думалі, табе...

Мікульскі расказаў, якія малітвы шаптаў на адыход багамолец. Гаварыў, а самога аж патрэсвала, халаднела скура на спіне.

А пад раніцу, пасля работы ўжо, калі краўся ён на сваё месца і завярнуў у свой цёмны закутак паміж нарамі, штосьці халоднае стукнула-драпнула ў лоб. Адхіснуўся, ледзь не ўскрыкнуў: зверху звісала слізкая, з тоўстымі, крыху растапыранымі і сагнутымі пальцамі рука «Ільі-прарока». Нагнуўся пад гэтую руку, залез у сваю ячэйку. Прыплюшчыў вочы, каб засяродзіцца, падумаць, а ўваччу ўсё пагойдвалася рука нябожчыка — сагнуты пытальнікам указальны палец нібы пагражаў, папярэджваў аб нечым. Шчымела на лбе тая мецінка, дзе шкрабнулі пазногці нябожчыка, і Мікульскаму здавалася, што ад гэтай драпіны разыходзіцца па целе нейкая зараза. Не мог звесці павекі, нават баяўся заплюшчыцца, уздрыгваў і расціраў сабе рукі-ногі, прамываў слінаю драпіну.

«Труп ёсць, і паблізу... Памяняць трэба анучку з нумарам, прышыць яму на грудзі свой... Цікава, ці ёсць у токара ці ў таго, што валасы скуб на галаве, іголка з ніткаю? Будзіць трэба, пытаць... А пасля пад’ёму аб’явіць, каб усе пачулі, што памёр ён, Мікульскі, свой нумар капо сказаць... Гэта раз... А труп трэба самому напрасіцца вынесці... Да пад’ёму яшчэ, як на дварэ людзей няма... Разбуджу пайду капо і скажу — так і так, трэба даваць рады, а то не вытрываць, аж нос зрывае... Засуну труп у прыямак каля падвальнага акна, прыкрыю смеццем... А пасля ночы, як уцяком, токар дастане труп, другі раз прад’явіць, пад сваім нумарам ужо... Прыхаваць трэба чужы нумар... От зараз, крыху паляжу і пачну... Адну хвіліначку... Хай крыху аціхне ў грудзях...»

Здаецца, нейкую хвіліну-дзве паляжаў Мікульскі, прыслухоўваючыся, як коле пад леваю лапаткаю, а паспеў, мабыць, задрамаць і нават сасніць нейкі жах: быццам цягне ён гідкае і слізкае цела багамольца і ніяк не можа выцягнуць: расцягваецца яно, як цеста ці смала, ужо наскідаў сабе пад ногі гэтага цела аж да грудзей, прываліла самога, душыць...

І раптам прачнуўся: нехта моцна тузануў за нагу. Падскочыў, стукнуўшыся аб верхнія нары. Немцы!.. Блок-фюрэр з волгадойчаў, памочнік каменданта лагера і два з аховы.

— Прагуляемся з намі. Быстра! — аб’явіў блок-фюрэр.

Вялі, а ў галаве ліхаманкава стукала: «Хлопцы — як? Мо не зачэпяць іх, не возьмуць? Мо выпадкова, на якую праверку?»

Павялі ў камендатуру.

У прыёмнай за сталом шамаціць паперкамі эсэсаўка. Павялі міма яе, у кабінет каменданта.

Дарэмна спадзяваўся: і Кім, і Васіль Шыпняк, і Тонька-фабзаяц стаялі спінамі да ўваходных дзвярэй перад сталом каменданта, Мірона — не было.

Яшчэ двое дзвярэй — справа і злева ад стала каменданта. Сам камендант азызла разваліўся не за сталом, а ў масіўным, з чорнай скуры, крэсле каля глухой сцяны. Курыць вялізную сігару, чухае пад незашпіленым кіцелем грудзіну, пазяхае. За камендантавым сталом упэўнена, як за сваім, сядзіць незнаёмы штурмбанфюрэр, у яго фігура барца, карак — дугі можна гнуць, на цемі сівая шчэць, тугія, ажно блішчаць, чырвоныя шчокі. З-за шчок амаль не відаць маленькія, ружовыя вушы. Гэты курыць не сігару, а цыгарэтку, попел страсае ў жоўтую попельніцу — нібы адпілаваная з какосавага арэха місачка. Зачэпіць крыху цыгарэтаю, і попельніца адразу пакачваецца, ледзь чутна грукоча... «З чаго гэта попельніца?» — думаецца Мікульскаму, і раптам здагадваецца: з чалавечага чэрапа!

Мікульскі сіліцца адарваць позірк ад гэтай попельніцы, разглядае дэталёва камендантаў стол. Старасвецкі, з выразнымі на кутах тумбачак і ножках кветкамі, грушамі, вінаградам, фантастычнымі птахамі. На стале каля попельніцы мармуровы чарнільны прыбор з бронзавымі чарніліцамі. На накрыўках — ангелы і завітушкі. У куце стала лямпа з абажурам у кветачкі, нібы ў спальні якое паненкі. З левага боку ад эсэсаўца-афіцэра столік з двума тэлефонамі, з другога — высокая жалезная шафа, расфарбаваная пад дрэва.

Некаторы час маўчаў і афіцэр за сталом, і камендант. Разглядалі іх, як дзікуноў ці прышэльцаў з іншай планеты: адзін — збоку, другі — ва ўпор.

Маўчанне гняло, і арыштаваныя таропілі вочы хто куды — пад ногі, пад столь у куток, дзе павук душыў муху, і яна цененька ныла-енчыла, міма блок-фюрэраў і памочніка каменданта — у вокны. Прэнцікі-краты на іх стваралі малюнкі — узыходзяць сонцы, распырскваючы праменні...

Блок-фюрэры два — з казармы Мікульскага і Кіма, у аднаго ў руках гумавая дубінка.

— Ну-с, пазнаёміліся, а цяпер пачнём...— чыста па-руску сказаў афіцэр-эсэсавец з-за стала.— Пачнём наш адкрыты прафсаюзны сход. Хто першы просіць слова? — і зачапіў цыгарэтаю чэрап. «Гыр, гыр, гыр...» — азвалася попельніца.

Палонныя пераступалі з нагі на нагу.

— За гэты час, што вы ў лагеры, хоць якія весткі мелі з фронту? Не? — паглядзеў на гадзіннік, адшморгнуўшы рукаў чорнага кіцеля.— Шкада, няма якраз перадачы ў гэты час, паслухалі б апошнія паведамленні. Дык вось, вайна скора скончыцца. Нашы доблесныя войскі авалодалі Данбасам, Крымам, ідуць на Кубань і Каўказ, падыходзяць к Дону і Волзе... Хто адкуль родам? Можа, хочаце напісаць пісьмы дадому? Скора можна будзе пісаць аж да Урала...

Ніхто нічога яму не сказаў.

— Не жадаем, значыць... Дарэмна! Сваякам прыемна атрымаць вестачку, што жывыя і здаровыя, што фюрэр забяспечыў вас усім неабходным... Га? Я ведаю, вам вельмі хочацца напісаць... Я дваццаць гадоў жыў у Ленінградзе, не мог сваякам у фатэрлянд паслаць ніводнага слоўца. Я ведаю, як гэта пакутліва...

«Шпіёніў, значыць... Дваццаць гадоў! Бог мой, няўжо ён не хлусіць? Няўжо можна беспакарана дваццаць гадоў шпіёніць і не быць выкрытым? — з нянавісцю думаў Мікульскі.— Мацёры воўк...»

— На што ж вы спадзеяцеся пры такім ходзе вайны? Ну пракапалі б, ну ўцяклі б... А куды? — афіцэр выйшаў з-за стала, паказаў цыгарэтаю на Шыпняка.— Куды?

Васіль агледзеў штурмбанфюрэра сваімі дзіўнымі, поўнымі іроніі вачыма.

— Не ведаю, гер... пра што вы гаворыце.

— Я пра падкоп гавару. А ты таксама нічога не ведаеш пра гэта? — падчапіў Тоню за падбародак тымі ж пальцамі, што трымалі і цыгарэту. Хлопец адхіснуўся: мабыць, пекануў знізу агнём...

— Не прыкідвайцеся дурнямі і мяне не лічыце дурнем...— афіцэр-эсэсавец націснуў пад сталом кнопку, і ў кабінет зайшла тая мадама ў мундзіры, што сядзела за столікам у прыёмнай.

— Ахову!

Іх вывелі цераз той жа прыёмны пакой. Каля стала эсэсаўкі ўжо сядзеў і папіваў каву... Мірон! У незнаёмым, колеру тытуню, мундзіры.

— А-а, гніда... Эрзац-кавай брацкую кроў запіваеш? — Мікульскі падаўся да яго, і Мірон ускочыў, адхіснуўшыся.

— Сабака яму брат...— працадзіў скрозь зубы Кім.

Іх павялі міма казармаў проста да той пуні-хлеўчука. Дзверы ўзламаны, усярэдзіне ўсё здрасавана, успорана — нешта шукалі. Мо зброю? Падвялі і да дроту. Ход быў абвалены праз кожны метр.

— Вось ваша работа. Як бачыце, не ўсе так шчыра капалі, ірваліся на волю...— пацяшаўся здаравяк-афіцэр.

— Неразумна капалі... Укосікі... Многа лішняй работы... Мы б такую дарэмшчыну не рабілі,— сказаў Мікульскі.

— А гэта... А гэта што? — паказаў эсэсавец на іх зашмальцаваныя аб пясок штаны — на баках, там, дзе падраныя кішэні.— А такое чым растлумачыць? — вывернуў ён кішэню Шыпняку, вытрас на далонь мо жменю пяску.— А можа, Мірона пазваць, ён раскажа, як капалі, пра што дамаўляліся, гаварылі.

Далей адмаўляцца не было сэнсу.

Зноў паставілі іх у кабінеце каменданта, толькі ўжо тварам да вокнаў. Блок-фюрэры і памочнік каменданта стаялі пры дзвярах. Камендант сядзеў за сваім сталом, зашпілены на ўсе гузікі.

— Дык што за мэта вашых уцёкаў? — нервова прабегся перад палоннымі штурмбанфюрэр, тыцнуў пальцам у Шыпняка.— Адказвайце вы!

— Праверыць, ці хлусяць зводкі гэрманьціў.

— Вы! — паказаў на Мікульскага.

— Дабрацца да фронту і біць вас зноў.

— О-о! — адкінуў назад галаву афіцэр, а камендант адразу перапытаў, што яны адказалі. Калі штурмбанфюрэр пераклаў, камендант таксама сказаў — «О-о!» і дабавіў: «Гу-ут зольдатэн!»

«Хутка Мірон пачапіў мундзір... Даўно спецыялізуецца на правакацыях... Знарок падсаджваюць, каб выяўляў змоўшчыкаў... Шкада — не задушылі гада...— думаў Мікульскі.— Ішлі міма, трэба было хапануць за шыю — хрэп гарлячыну... Усё роўна расстрэл...»

— Пытанне фармулюю так: хто кіраваў падкопам, хто арганізоўваў уцёкі?

Дурное пытанне задаў эсэсавец. Раз падказалі, каго хапаць, хто ўдзельнічаў у падкопе, то сказалі ж, хто і кіраваў.

Злева ад Мікульскага стаяў Кім, справа — Шыпняк. Тонька замыкаў левы фланг.

Не прыглядаўся раней добра да твару Акцябрскага... Ён не проста доўгі, не толькі тоўстыя ў яго губы. Нос цікавы: востры, храшчаваты, закрылкі ажно прасвечваюцца. Бровы вечна насупленыя, між іх дзве глыбокія складкі. Позірк шэрых вачэй проста ніжа... Вушы адтапыраныя, нібы ў хлапчука... А Тонька збялеў, глядзіць сабе пад ногі, пакусвае губы... А Васіль нібы знарок сочыць за кожным крокам і рухам мардатага афіцэра-эсэсаўца, нахабна ўтаропліваецца яму ў вочы. І эсэсавец часам не вытрымлівае: унікае яго погляду.

— Хто яшчэ ўваходзіў у вашу арганізацыю? — мардаты ўзяў з рук блок-афіцэра дубінку і стаў насупраць чацвёркі, падчэкваецца на дыбачках.— З цябе пачнём... Вочы твае не падабаюцца,— ступіў крок да Васіля, рэзка ўзмахнуў гумаю — г-гах!

Па шыі каля ключыцы ўдарыў... Васіль адразу расставіў рукі, як лунацік, захістаўся, і Мікульскі абхапіў яго за сярэдзіну. А эсэсавец, раз'юшваючыся, біў Васіля і па руках, і па галаве, пападала і Мікульскаму.

— Генюгенд! — спыніў яго камендант.— Даволі! — і загаварыў быстра, Мікульскі не мог улавіць пра што. Здаецца, пра тое, што тут не месца для экзекуцый, што ёсць для гэтага спецыяльныя памяшканні. І што не ўсіх адразу трэба дапытваць, а па чарзе... І не адною жорсткасцю трэба дзейнічаць...

Іх вывелі ў правыя дзверы, што за спінаю ў каменданта. Чаму не цераз прыёмную? Хіба там яшчэ сядзеў Мірон?

Трапілі спачатку ў невялікі, без акон, пакой, а з яго — у калідор, паўзмрочны, з лямпачкамі на столі. Справа і злева па трое дзвярэй. Калідор заканчваўся дзвярыма на дзве палавінкі. Праз іх выйшлі на дворык з кветнікамі. З дворыка праз тыя ж варотцы ў драцянай агароджы, праз якія яны ўжо праходзілі, міма вартавога. Потым цераз апель-пляц і да выхаду з лагера. Вартавы прачыніў толькі адну палавіну варот — бярвенчатую раму-крыжавіну, пераплеценую калючым дротам. З варот павярнулі ўлева. Тут, з усходняга боку лагера, стаяла казарма эсэсаўцаў-ахоўнікаў. За ёю, яшчэ далей, аднапавярховы будынак-турма. І казарма і турма былі з цёмна-чырвонай цэглы.

— Пачакаць! — загадаў мардаты і зайшоў у казарму ахоўнікаў. На першым паверсе была эсэсаўская сталоўка і кухня. Праз кухоннае акно, зацягнутае пацямнелай ад копаці марляй, выляталі такія пахі, што рабілася млосна, а страўнік хапалі сутаргі. Мікульскі задраў галаву, стаў глядзець на высокія ліпы. Раслі яны паўз казарму і паўз турму. Другі рад дрэў ішоў каля самага мура — цаглянай сцяны. Якраз пасярэдзіне паміж радамі ліп была праскрэбена ў траве і высыпана пяском дарожка метры на два шырыні.

Адцвітаюць ужо ліпы... Але пчолы яшчэ сям-там зумкаюць у голлі, шукаюць спажыву... Задраў галаву і канваір, глядзіць угору.

Афіцэр-эсэсавец вынес перад сабою вялізную місу-таз рысавай кашы — ірдзее, паблісквае на сонцы ад тлушчу, як скрышталізаваны снег. Ад аднаго выгляду гэтай кашы ў страўнікі нібы ўвагналі кожнаму па нажы. «Сволач... Ух, сволач!..» — Мікульскі зноў падняў вочы на ліпу. Лепш глядзець туды... Адцвітае ліпа... Ліпавы цвет — лякарства... Маладыя лісцікі ліпы ідуць на салату... А цвет, калі высушыць, ад прастуды добра...

— Ну — што ж вы, героі, не бераце? Хто не будзе вельмі ўпарты, такую кашу зможа есці кожны дзень — во, дасхочу! — чыркнуў далонню па горле афіцэр.

Ніхто з чатырох не працягнуў да місы рукі.

— Ешце, ешце, яна не атручаная! — прыціснуў афіцэр місу да грудзей леваю рукою, а праваю падчапіў трыма пальцамі кашы, кінуў у рот.— Ах, смаката...

— Дешевый прием, гер офицер,— паківаў галавою Кім.— Мне стыдно за ваши умственные способности.

Афіцэр закашляўся, стаў ліловы ад натугі.

«Усё роўна якім паміраць,— галодным ці пад’еўшым... Усё роўна расстраляюць...» — падумаў Мікульскі, а таварышам сказаў:

— Ешце, хлопцы, сілы спатрэбяцца...

Але толькі зачэрпнулі далонямі Васіль і Тоня, як афіцэр шпурнуў місу пад казарму і доўга, па-нямецку, вылаяўся.

— Марш! Форвертс! — паказаў на прыземісты будынак.

«У турму...» — здагадаліся ўсе.

Сустрэў іх начальнік турмы Зелянеўскі — у такой жа форме, што і Мірон. Не разабраць было па вымаўленні — паляк ці апалячаны беларус.

— Якія ёсць рэчы і дакументы — здаць! Рамяні — здаць!

Хлопцаў павялі ўлева па калідоры, пасадзілі, здаецца, разам, а Мікульскага спусцілі ў змрочны, халодны падвал, адамкнулі дзверы адзіночкі-карцэра. У нос ударыў едкі пах хлёркі...

Не пакой, а пенал для алоўкаў. Паўтара крокі ўшыркі, чатыры ў даўжыню. Замест дна — жолаб з белаю ад хлёркі вадою. Паўз берагі застылі шматкі брудна-шэрай пены, мутныя пухіры плаваюць па ўсёй паверхні ад дзвярэй да знадворнай сцяны з закратаваным невялікім акенцам. Ні сесці, ні стаць... Паўз самую сцяну, на скосе, як мага прыціскаючыся лапаткамі да халоднай цэглы, доўга не настаіш...

Узяў з кутка ля дзвярэй велікаватую, мо двухлітровую, кансервавую бляшанку, што служыла за парашу. Пераскокваючы ад аднае сцяны да другое, наблізіўся да акна-амбразуры, паставіў кансерву ўгору дном, ступіў на яе дзеравяшкаю. Падаконнік скошаны, рукамі не ўтрымацца — саскоўзваюць пальцы. Але можна крыху так пастаяць-павісець, каб твар быў бліжэй да свежага паветра. Але ўсё роўна вочы слязяцца ад хлёркі, і калі працерці іх, відаць за акном дзікі бур’ян, далей — верх драцянай агароджы лагера і кавалачак неба над ёю...

Мікульскі то пераступаў з правай нагі на левую, з левай на правую, то растапырваў локці ў бакі і стаяў без падстаўкі-бляшанкі і ўсё задзіраў галаву, каб лягчэй дыхалася. Але дыхаць рабілася ўсё цяжэй і цяжэй, хлёрка пякла ўжо не толькі ў нос, у вочы, але і ў горле. У грудзях шчымела і балела, амаль няспынна дзёр кашаль.

Колькі так можна прастаяць, колькі вытрымаць? Ну — гадзіну, дзве... Паўдня... А далей што?

Калі забалелі ў каленях і клубах ногі і ён першы раз не стрымаўся, стаў у ваду, забразгалі ля дзвярэй ключы.

— Дэзінфекцыі загадана падбавіць табе...— усунуў галаву Зелянеўскі, гыгыкнуў і адступіў з дзвярэй, расчыняючы іх насцеж, даючы некаму прайсці. Паказаўся сагнуты ў крук вусаты наглядчык — выплюхнуў пад ногі Мікульскаму вядро свежага раствору хлёркі...

«Падлюгі...» — Мікульскага затузалі шалёныя прыступы кашлю...

* * *

...Анюце хацелася закрычаць, нешта хрыплае сарвалася нават з губ. Але яна прыдушыла гэты крык-стогн. Каму крычаць — немцам? Мікульскаму? А сама плюхала нагамі, грэбла і рукамі, і шастом, кінула алешыну ўперад. Канец яе ўткнуўся ў сухую асаку і нейкае зелле каля ракіты. Нагамі не пераставала бултыхаць пад вадою, а рукі то круцілі алешыну, то ўсё ўзмахвалі, загрэбвалі ваду; калі пагружалася да рота і каламута дыхала ў самыя вочы жудасцю, зноў хапаліся круціць алешыну... І ўкруціўся сучкаваты кончык, як кручок у кудзелю, і пачула Анюта, што трымаецца алешына моцна, нават мацней, чым за ракітавы куст, і падцягнулася ўсім целам раз, другі, і яшчэ, і яшчэ...

Ужо седзячы пад кустом, на той сухой асацэ, усхліпваючы наўзрыд ад перажытага страху, яна няўцямна глядзела, як сцякаюць, споўзваюць з яе камякі калатушы з раскай, як капаюць з махроў падранай спадніцы рудыя буйныя кроплі, і думала, што памерці, выходзіць, не проста. Страшна паміраць вось такою смерцю, захлынаючыся ў гнілой канаве, на балоце, як ваўкалака які, у адзіноце, калі ніхто не бачыць і не ведае — як ты гінеш, дзе... Страшна паміраць, калі ведаеш, што не зрабіў тут, на гэтым свеце, усяго, што мог, чаго ад цябе чакаюць... Калі ад твайго жыцця ці смерці залежыць — жыць ці загінуць яшчэ і другому чалавеку.

Анюта агледзела аўтамат. Увесь мокры і брудны, можа, і страляць не будзе... Але няма калі разбіраць і чысціць — зняла толькі з яго наліплыя травінкі і зелле, цярнула па ім рукавом і ўстала. Трэба ісці, і так ужо прайшло ліха ведае колькі часу...

Прыгнуўшыся і накульгваючы на нагу, абутую ў падраны хромавік, яна шылася па трысці ўсё ўперад і ўперад, а калі скончылася яно і па ўзбалатку густа рассыпаўся хмыз — ад куста да куста. Анюта дзівілася з сябе, што абудзілася ў ёй нейкая звярыная прыроджаная чуйнасць і асцярожлівасць, што яна не адчувае на сабе ні мокрага адзення, ні аўтамата, не чуе болю ў праколатых пальцах — нібы прыйшло другое дыханне. Здаецца, менш і галіны кустоў шамацяць, цішэй сіпіць і чвякае пад нагамі вада.

Апошнія дзесяткі метраў да дарогі ледзь не паўзла. Па адхоне на шашу ўскараскалася па-пластунску — і замерла за апошнім, ля самага палатна дарогі кустом, у нейкіх пяцідзесяці метрах ад моста...

Як у ваду глядзеў Мікульскі: маглі пайсці немцы з моста, а не пайшлі, нават ахову выставілі. Адзін вартавы з аднаго боку, другі — з другога. Падыдуць насустрач адзін аднаму да сярэдзіны насцілу — разыходзяцца. Пастаяць з краёў, стане сумна — зноў ідуць. За мостам, пад старадрэвінай-вярбой, дуплістай, з абламаным голлем, сядзяць і ляжаць немцы, стаяць у козлах карабіны, валяюцца аўтаматы і круглыя, доўгія, як чурбакі, процівагазы. Вывернуўшы пярэднія колы на сярэдзіну дарогі, прыткнуліся адзін да аднаго тры матацыклы з каляскамі, за імі — адкрыты зверху, плямісты бранявік з гумавымі коламі спераду і гусеніцамі ззаду. Над кабінаю браневіка тырчыць павернуты ствалом у бок балота кулямёт. Каля кулямёта сядзіць з падкасанымі рукавамі, курыць немец.

Калі яны пад’ехалі? Здаецца ж, дарога перакапана і завалена не толькі на левы бок ад Бобрыка, а і па той... Чаму не чуваць было гулу і траскатні матораў? «А мо і чулі, а палічылі за далёкую страляніну...»

Не збіраюцца, значыць, кідаць мост на тракце... Наадварот, нібы чагосьці ці кагосьці чакаюць... Значыць, пра вяртанне сюды не трэба і думаць. Адпадае гэты варыянт канчаткова...

Недзе з-за насыпу, з кустоў, падняўся на дарогу афіцэр, штосьці скамандаваў. І немцы адразу паўсхопліваліся, загагакалі, як гусі. Палавіна іх хутка пачала раздзявацца — дагала, пасыпалі ўніз, да ракі. Перасталі хадзіць вартавыя па мосце, падышлі да парэнчаў. Павярнуўся тварам да ракі і той, што сядзеў на браневіку каля кулямёта. Тыя, што засталіся на ўзбочыне, з зайздрасцю глядзелі, як іх таварышы галяком, узбрыкваючы нагамі, сыпаліся ўніз, да ракі.

Анюта ссунулася назад па адхоне асцярожліва, не скаціўся ніводны каменьчык.

Так, немцы чагосьці чакаюць. Мо падыдзе якая рамонтная часць? А мо ўжо гоняць сюды людзей з няблізкіх вёсак?

Анюта ішла назад сваімі слядамі хутка, манеўравала ад куста да куста. Усё даводзілася рабіць у адваротным парадку ды часцей азірацца...

«А мо і не спяшыць перабірацца на той бок Бобрыка? З гэтага боку менш дарог, менш людзей... І немцаў, паліцэйскіх менш. А тады ўжо, як мінём возера, перабярэмся... Не, не, не — менш людзей, менш шанцаў і на помач... Што я зраблю адна з камісарам? А раптам зусім абнядужае!.. А па той бок і сувязны, і партызаны хутчэй трапяцца...»

Вось яна, тройчы выклятая канава... Вунь і той ракітавы куст... Няўклюдны шасток-алешына так і застаўся плаваць, уткнуўся вяршалінай у асаку пры камлі. Каля яго, як каля загаты, назбіралася ўсякіх церушынак і смецця, зялёнай раскі. Каля алешыны нешта варушылася ў вадзе, расштурхоўвала зялёныя кружочкі раскі ў бакі, закружвала іх. Раптам на альховы масток ускарабкалася жабянятка. Пасядзела секунду, перадыхнула — клёўк! — паплыло зноў, пакіравала сюды, да ракітавага куста. Відаць было, як рытмічна падрыгвала яно заднімі ножкамі...

Анюта пацягнула алешыну да сябе і ўбачыла, што раска зусім не падобна на капейкі — лісцікі намнога драбнейшыя і не такія ўжо круглыя. Па тры, па чатыры разам, а знізу целяпаюцца белыя бародкі карэньчыкаў. Маленькія бародкі, па сантыметру...

* * *

Пры кожным уздыху, кароткім і сутаргавым, калола і нудзіла ў грудзях. У горле і ў носе шчымела, нібы там садралі скуру, фізічна адчувалася, як распухае слізістая абалонка, сухім і непаваротлівым робіцца язык. А слёзы цякуць і цякуць, і Мікульскі перастаў іх выціраць.

Лёгкія зноў нібы ўзарваліся. Мікульскага скурчыла ад прыступу кашлю ў крук. Здаецца, усё рвалася ўнутры на шматкі, выварочвала вантробы, таркаю дзёрла гартань.

Зверху ў столь нечым пастукалі, мусіць, бляшанкай — гук металічны, брынклівы. «Мо хлопцы? Можа, іх камера якраз нада мною?» — Мікульскі пераключыў увагу і думкі на хлопцаў, і кашаль нечакана сціх. «Дзіва... Выпадкова, ці ў гэтым ёсць нейкая заканамернасць?» Ён пачаў услухоўвацца ў стук, але зразумець нічога не мог. Ці гэта выстукваюць што па азбуцы Морзэ, ці ёсць якая спецыяльная турэмная? Шкада, што ён не ведае ні той, ні другой... Хадзіў некалькі разоў у гурток Асавіяхіма да вайны, вучыўся стукаць на ключы. Інструктар у тым гуртку смешны быў — на кожную літару ці лічбу лічылку гаварыў, каб лягчэй было запамінаць. Та-та-ці-ці-ці — «Дай, дай, закурыць!» Ці-ці-ці-та-та — «Ідуць танкісты!» Ці-ці-та-та-та — «Я на горку йшла!». А што гэта — лічбы ці літары? Начыста ўсё з галавы выветрылася. На фронце яго ўзвод таксама займаўся дротавай сувяззю, а не радыё...

«Хто гэта з іх стукае? Васіль? Тонька ці Кім? Што яны хочуць сказаць?.. Быццам упрасціліся іх сігналы... Та-та-та... І зноў: та-та-та... Тры разы, іх таксама трое... Усё ясна, хлопцы, вы гэта, вы! Усе разам, значыць... Усе жывыя...»

Мінула паўдня, надышоў вечар, а Мікульскага не чапалі, не трывожылі. І ён то стаяў каля акна, то сядзеў пад ім на бляшанцы. Спрабаваў быў зноў стаяць на ёй — то на адной, то на другой назе. Дзве не месціліся... Ногі дрыжалі, падкошваліся, пруцянела спіна...

Ён і спаў так, прыхінуўшыся спінаю ў кут, каб не было куды падаць у бакі, верхам на бляшанцы. Прачынаўся мо праз кожныя дзесяць мінут, выпростваў-згінаў ногі, расціраў іх рукамі, біў сябе па здранцвелых сцёгнах. Вострыя краі бляшанкі, здавалася, прарэзалі скуру да касцей... І зноў садзіўся, прыплюшчваў вочы — не так выядала іх хлёрка, не так рэзала святло лямпачкі — адной-адзінай лямпачкі пад столлю з уздзетым на яе драцяным чахлом-сеткай.

Кароткая летняя ноч, а не перажыць, не перачакаць. Змучаны дашчэнту, ён урэшце заснуў больш моцна, падклаўшы пад сябе падэшвамі ўгору дзеравяшкі. Босыя ногі растапырыў на плінтусы, каб не так шчыпала іх, раз’ядала хлёрка.

Чаму ён так жадаў раніцы? Мабыць, жыла нейкая спадзеўка, што развіднее — і скончацца пакуты. Але пакуты сама пачыналіся...

Разбудзілі яго крокі і шум у калідоры, наверсе недзе. Ці не бралі на допыт хлопцаў? Як толькі заціхла там, у столь пастукалі: та-та... та-та... та-та... Па два разы ўсё. Але чаму па два, а не па тры? Дзе трэці? «Узялі трэцяга...— здагадаўся ён.— Толькі — каго?»

Праз якую гадзіну прыйшлі і па Мікульскага — незнаёмы ахоўнік і Зелянеўскі. Павялі ў другі канец турмы, таксама ў падвале.

Пакой, амаль пусты... У кутку, пад такім жа закратаваным акенцам, як і ў яго адзіночцы, невялікі столік з грубых дошак. На табурэце сядзіць, узлёгшы локцем на столік, учарашні афіцэр-эсэсавец з барвовай мордай. Зайшлі, і ён адразу падняўся, паказаў цыгарэтаю на прычыненыя дзверы ў сумежны пакой.

— Прашу азнаёміцца і зрабіць вывады. Думаю, што вы будзеце больш згаворлівыя...— і пайшоў паперад Мікульскага, таўхануў далонню дзверы. Эфектна адступіў убок, даючы яму дарогу.

Мікульскі ўхапіўся за вушак.

На жалабастай, з драўляных рэек, лаўцы тварам уніз ляжаў Кім Акцябрскі. Ногі прывязаны да лаўкі-рашоткі рэменем, шыя прышчэмлена жалезнаю, як літара «С», скабою, рукі скрыжаваны пад лаўкаю і таксама звязаны. Голая спіна скрываўлена — рваныя раны, палосы-кровападцёкі. Пад рашоткаю на цэментнай падлозе матава бліскаюць лужы крыві. За лаўкай, кулакі ў бакі, стаіць у майцы здаравіла, раздзімае ў цяжкім дыху ноздры, губы скрыўлены ў нялюдскай ухмылцы. З правага кулака звісае паўз бок канчук — некалькі столак рамянёў, змацаваных заклёпкамі з ірванымі, няроўнымі краямі, на канцы бізуна — тры драцяныя кручкі.

— Налюбаваўся? І вывад зрабіў? Абліць вадою — хопіць яму адпачываць...— выставіў афіцэр палец на Кіма і дабавіў нешта па-нямецку.

Кат развёў рукамі — хвост канчука матлянуўся, як гадзюка з трайным языком:

— Капут!

— Ідыёт! — вылаяўся эсэсавец і першы выйшаў у пярэдні пакой, паклікаў за сабою Мікульскага.

«Загубілі, гадзюкі... Ах, Кімушка, светлая галава...» — Мікульскі спыніўся за тры крокі, амаль не бачачы стала, расставіў шырэй ногі, каб не збілі з першага ўдару, і прыплюшчанымі вачыма пагардліва ўтаропіўся ў афіцэра.

На срабрыстых маланках у правай пятліцы эсэсаўца пырскі крыві — мусіць, і ён прыклаў рукі да Кіма. Ці стаяў блізка...

Афіцэр прабег пальцамі па борце кіцеля, расшпіліўся, зайшоў за столік.

— Хто яшчэ ўваходзіў у вашу арганізацыю? — забарабаніў па стале.

— Кепскія ў вас агенты. Я не трымаў бы такіх ні аднаго дня, калі за імі трэба пераправяраць,— сказаў Мікульскі.— А за лжывыя весткі павесіў бы ў першую чаргу іх.

— Чаму дрэнныя? Узялі ж вас як міленькіх, у самы крытычны момант. Па-другое, мы самі як-небудзь разбяромся, у якім парадку і каго вешаць.

— А калі вы задаволены імі, то вам даўно данеслі, хто ўдзельнічаў у падкопе. Вы ўсіх і ўзялі — пяць чалавек... Правільней — чатырох. Каб былі замешаны яшчэ людзі, то іх таксама прадалі б усіх. Як вы думаеце — лагічна?

— Лагічна.

— Дык прашу вас — не здзекуйцеся над людзьмі, ніхто вам больш нічога не скажа. Прымайце хутчэй рашэнне — расстрэл дык расстрэл, пятля дык пятля. Мы ўсе салдаты, і добрыя салдаты — сам камендант сказаў, пастараемся імі і застацца.

— І вы былі арганізатарам?

— I я быў арганізатарам.

— Пахвальна, пахвальна...— Трык-трык-трык пальцамі па стале.

Невядома, што было пахвальна: ці тое, што Мікульскі пацвердзіў вядомае ім, ці тое, што аказаўся арганізатарам і прызнаўся.

— І вы можаце даць чэснае слова савецкага афіцэра, што больш ніхто не ўваходзіў у вашу групу, не збіраўся ўцякаць?

— Магу даць чэснае слова, калі для вас яно нешта значыць. Толькі не афіцэра — не лавіце мяне. Я — салдат.

— Ну, што ж — так і даложым... Так і даложым...— схіліўся над сталом, крамзануў нешта ў паперах.— Засталася фармальнасць: запоўніце самі тытульны ліст пратакола допыту...— і ўстаў з-за стала, даючы месца Мікульскаму.

Цімох Андрэевіч прысеў да хісткага століка. Пісаў механічна: год нараджэння — 1914, месца нараджэння — Мінская вобласць, партыйная прыналежнасць — беспартыйны, адукацыя і спецыяльнасць — настаўнік геаграфіі. Ці прыцягваўся раней да крымінальнай адказнасці... Ці супрацоўнічаў з германскімі ўладамі... Ці жанаты... Хатні адрас сваякоў... Не пратакол допыту, а чорт ведае што... Адказаў на першыя чатыры пункты, больш нічога не пісаў. Мог бы наогул пайсці на той свет з адным лагерным нумарам ваеннапалоннага...

Калі перастаў пісаць, афіцэр вышмаргнуў з-пад яго рук лісток, прабег вачыма.

— Вы смелы чалавек, у вас выдатныя дадзеныя. Вы маглі б заняць афіцэрскі пост у рускай нацыянальнай дружыне Блажэвіча, непадалёку адсюль яна фарміруецца. Што вы на гэта скажаце?

— Я савецкі салдат, а не здраднік. Больш ад мяне не пачуеце ні слова.

Афіцэр падпёр губамі нос, паўглядаўся ў яго празрыстымі, бы вадзянымі, вочкамі, кінуў на стол пратакол, нібы якую непатрэбшчыну, махнуў на Мікульскага рукою.

Яго завялі назад у карцэр. Зелянеўскі суправаджаў ахоўніка да самых дзвярэй і радаваўся:

— Жывы? Цэлы і непашкоджаны? Даўно б так! Так яно, браце, лепш!

«На здраду, сука, намякае...» — змераў яго Мікульскі пагардлівым позіркам.

— А мы тут табе апартаменты абнаўляем... Каб не гаварыў, што германскія ўласці ніц не клапоцяцца аб здароўі сваіх супрацоўнікаў.

Дзверы карцэра былі адчынены, каля ўвахода стаяла вядро, цераз берагі збягалі пацёкі густога шумавіння — набоўталі свежай хлёркі. У камеры шкробаўся той вусаты наглядчык, збіраў бляшанкаю лішкі вады ў другое вядро.

— Вось... Ты ж не хочаш плаваць, не? Бяры тады вядро і збірай сам. Маглі б, зразумела, абслужыць васпана па вышэйшай катэгорыі, але...

— Ладна, заткні халяву...

— Ай-я-яй... І такі інтэлігентны твар носіш... Такая каралеўская асанка — і грубіян? Не сорамна? — Зелянеўскі ўкрадліва-спакойна ступіў у камеру і нечакана ўдарыў яго з ляўшы пад дых. Мікульскі схапіўся за жывот, скурчыўшыся ў тры пагібелі.

— Што, шкура... за гэта табе здзельна аплочваюць? — Мікульскі задыхаўся, не мог удыхнуць, нібы паралізавала лёгкія.

Зелянеўскі зноў ступіў да яго на крок, але Мікульскі хуценька чарпануў вядром у жолабе, замахнуўся на яго. Зелянеўскі выскачыў у калідор.

— Адрыгнецца гэта табе, галубок...— асклабіўся ён з-за дзвярэй.

Калі Мікульскі даліў вядро, чэрпаючы бляшанкаю, зайшоў вусач, забраў. Зелянеўскі ледзь даў старому выйсці, як схапіў другое, з растворам, шухнуў у камеру. Мікульскі паспеў адскочыць, але папала крыху на бок і на штаны, у дзеравяшкі.

Бразнулі дзверы, загрымелі ключы...

«Паяц і садыст... З людскіх пакут пацеху сабе робіць...» — Мікульскага затрос цяжкі, балючы кашаль.

Праз мінут дваццаць ці паўгадзіны каля дзвярэй зноў забразгаталі ключы. Вусач прасунуў конаўку вады...

— Загадана пасуду забраць...— прагаварыў змрочна, расцягваючы кожнае слова.

Мікульскі каўтнуў. Вада была салёная і з хлёркаю. А можа, здалося? Можа, у яго ў роце скісла ўсё, згоркла? Кожная клетачка цела енчыла, пакутавала ад атруты — хлору.

— Вы не ў курсе, як там трое навічкоў? — спытаў у наглядчыка, аддаючы конаўку. Мікульскаму здавалася, што вусач яшчэ не страціў усяго чалавечага, хоць і страшэнна хмуры быў на выгляд. Сказаў «трое» знарок, каб лягчэй было зразумець, каго меў на ўвазе.

— Трое? Было трое... Стала двое...— вусач на момант падняў на яго вочы, нібы зацягнутыя плёнкаю смутку, і зачыніў дзверы, замкнуў.

«Было трое... Стала двое...— паўтарыў пра сябе Мікульскі.— Двое... Ах, Кім, Кім... А ты ж мне здаваўся стальным чалавекам... І на сэрца нікому не скардзіўся... Хаця розная бывае і сталь. Залішне загартаваў ты сябе... Перагартаваў... І стаў крохкі, ломкі. Сэрца не вытрывала, нервы пэнкнулі. А ў нашых умовах толькі «адпушчаная» сталь вытрымае, не скрышыцца... Гібкая, як спружына. Каб згіналі цябе і не маглі сагнуць да канца... Каб можна было імгненна разагнуцца — і ўдар, як з прашчы...»

Да фізічных пакут дабавіліся душэўныя. Яны то заглушалі боль у целе, то адступалі, і верх браў фізічны боль, у грудзях гарэла агнём. Усё мацней пякло ў горле і ў носе, няспынна цяклі слёзы. Толькі ў страўніку боль прытупіўся, як выпіў вады, але было млосна і нудзіла.

Не вельмі ўжо сцерагучыся вады, але па звычцы кідаючы ногі ў дзеравяшках управа-ўлева, ад сцяны да сцяны, дайшоў да акна, зноў стаў, упёршыся ў сцены, задзёр падбародак — як учора. Можа, правентыліруе крыху лёгкія, зменшыць у іх боль, асадзіць млоснасць... Але зноў усчаўся кашаль, закружылася галава, пацямнела ўваччу. Упёрся мацней рукамі ў сцены.

«Вампіры... Па кроплі жыццё высмоктваюць... Сыпнулі б вядро парашку ў гэту ваду пад ногі, то доўга і не мучыўся б... Усё ў іх разлічана — у якой прапорцыі разводзіць, колькі разоў на дзень падліваць... Каб адразу не здох... Каб канчаўся і кожную мінуту адчуваў, што канчаешся...»

Напаўнялася цяжкім, злым болем галава, пранізліва звінела ўвушшу... Паспрабаваў затыкаць вушы, каб прыглушыць звон, але ён не аціхаў, а мацнеў. Зняў світэр-транты, прысеў на перавернутую бляшанку. Адразу кінула ў дрыжыкі. Даўжэйшыя ніткі паадрываў, каб не целяпаліся, сям-там пазвязваў канцы, пазапіхаў махры пад петлі, зноў надзеў. Большага рамонту голымі пальцамі не зробіш... Добра, што ёсць у яго світэр: можна і без хлёркі дайсці ад сырасці і холаду. Не верыцца, што за акном — лета, што недзе ёсць сонца і спяваюць птушкі.

«А можа, у мяне падымаецца тэмпература? Калі гарачка, то таксама кідае ў дрыжыкі...»

Больш ні ў гэты дзень, ні ў наступныя Мікульскага на допыт не вадзілі. Не выклікалі і хлопцаў, ён пытаў пра гэта ў вусача. Ды яны і самі стукалі на дзень па некалькі разоў: тук-тук... тук-тук... тук-тук... Удвух, значыць, сядзяць... Жывыя пакуль што.

Кожную раніцу паўтараўся рытуал з вёдрамі: спачатку Мікульскі набіраў вядро старога раствору з-пад ног, і тут жа замест яго ў жолаб улівалі свежы. Канцэнтрацыя яго кожны раз павышалася... З харчу — конаўка вады на дзень.

З носа кроў пайшла на трэці дзень. Кашляць кроўю пачаў на чацвёрты.

Першы раз згубіў прытомнасць на пяты дзень. Закружылася вельмі галава, павяло ўбок — і як у чорную прорву праваліўся. Колькі праляжаў бокам у вадзе, прыхіліўшы абабітую галаву да сцяны, не ведае — не мог ужо арыентавацца ў часе. Ачуняў і доўга не мог зразумець, дзе ён, што з ім... У гэты ж дзень некалькі разоў млеў ад голаду, слабасці, страты крыві...

Трызненні, галюцынацыя...

То здавалася, што яго вараць у кіпені — шчыміць і гарыць ад болю скура, злазіць кускамі са сцёгнаў, з бакоў, з локцяў... То нібы наяву бачыў, як прывязалі яго дагары на рашотчатую лаву і сілком улівалі кіпень у рот, заціскалі нос і рот падушкаю, каб задыхнуўся...

Боль быў зверху, боль шкуматаў нутро, расколваў галаву... Цяжкую галаву, нібы налітую чыгуном...

Нашто яны яго падвесілі ўніз галавою і раскачваюць? Новы від катавання?

Вісіць учыгунелая галава, матляецца. Кроў прыліла да галавы, стукае ў скроні, ледзь не лопаюць вочы ў вачніцах. А-а, гэта ён за акном матляецца, пастуквае патыліцаю і цемем аб дошкі, аб жалезныя канты-рэбры вагона... Зачапіўся за калючкі ў акне вагона, за дрот і не можа адарвацца, бомкае патыліцаю, а поезд імчыцца хутчэй і хутчэй... Тах-тах, тах-тах, тах-тах! — стукаюць колы... Па два разы, па два ўсё... Цяжэе, як не адрываецца галава, наліваецца крывёю, выпучваюцца, вылазяць з вачніц вочы...

«Пралез-такі праз акенца... Пралез... Адчапіцца б толькі ад дроту. Нічога, што ўпаду ўніз галавою... Гэта не страшна... І не балюча... Не так балюча, як цяпер... Абы вырвацца... Пусціце ж, не хапайце за ногі!.. Ідыёты, куды вы цягнеце! Адчапіце лепш... Мір-рон?! У мор-рду б-ботам... У морду... я табе зараз... Сволач, не цягні, грудзі рэжа... Нажы прымі! Нажы!»

— Таварыш камісар, што з вамі? Вы мяне чуеце? Гэта я — Анюта... Таварыш камісар, ну міленькі, ну ачніцеся!..

«Хлусіш, гад, не падловіш! Ніякі я не камісар — салдат я, салдат — зразумеў? Я прысягу прымаў!..»

«Брот! Эй! Брот, біттэ... Клеб! — нехта бубніць над галавою і чымсьці тоненька звініць.— Брот!.. Эссэн!.. Ам-ам!»

«Ах ты, гад, падкупіць хочаш?! Падавіся сваім сабачым куском! І шукай пятлю... Сам шукай! Па шматку раздзяром, пападзіся толькі ў рукі...»

«І вівчаркам выкынэмо... Нас воны ілы, хай і ёго... Сабакі сабаку зжаруць... Ха-ха!»

«Васіль, дружа, ты тут? Цябе таксама ў кутузку пасадзілі? Дай тваю мужную пажаваную руку... Як твая галава — не баліць? Моцна той бегемот па галаве табе здзяжыў...»

«Та нічога... Эссэн, біттэ... Брот!»

«І ты па-нямецку шпрэхаеш? А я і не ведаў... Заспяваем давай што-небудзь... На развітанне... Украінскую якую давай, я люблю твае песні...»

— Хлеба хочаце? Я пайду сухар размачу... Падмацавацца нам трэба, чуеце? Цімох Андрэевіч, гэта я, Анюта, не біцеся!..

«О скалы грозныя... д-дробятся с р-ревом-м волны!!! И, белой пеною крутясь...»

— Ціх-ха! Даражэнькі, ціха! Немцы блізка — пачуюць...

«Не заціс... Не заткнеце рот, г-гады! Я скажу ў вочы... Хоць расстрэл... Не перастраляеце ўсіх!»

«У яр, у яр скатвайцеся, абыдзем іх ззаду!»

— Ціха, ціха!..

«Дайце да канца арыю праспяваць. У мяне яшчэ ёсць голас, я ж лячыўся!..»

...Нешта злёгку стукнула Мікульскага па галаве, скацілася на рукі... Дзіва — зусім памаленьку стукнула, а быццам ачнуўся. «Што гэта ўпала?» — Мікульскі няўцямна таропіў вочы на рудаваты кавалачак і не разумеў, што ён бачыць. Урэшце ўшалопаў — хлеб... Акрайчык... Упаў удала, каля самай сцяны ляжыць, толькі з аднаго боку паспеў ужо набрацца хлёрнай вады, раскіснуць...

«Хто кінуў — вартавы? Быў, значыць, голас — «Брот! Брот!». Быў... Вартавы клікаў, хацеў у рукі даць... Паклаў на падаконнік, а хлеб з’ехаў — спадзіста вельмі... Есці ці не?» — вагаўся ён, а рукі рабілі сваю справу — крышылі, кідалі па крошачцы ў рот... Нічога, што падмок... І так увесь арганізм набрыняў хлёркаю.

На які ж гэта дзень быў той кавалачак хлеба? На шосты ці на сёмы? «Цікава, што за вартавы тады пахаджваў за акенцам? Калі яму зноў заступаць? Як часта мяняюцца вартавыя?»

Паставіў бляшанку дагары дном, але падняцца на яе не змог — выскоквала з-пад ступні, падгіналіся, як без касцей, ногі. Адгроб бляшанку нагою, упёрся рукамі ў сцены — пастаяць крыху, падыхаць. Але і рук было не ўтрымаць — млелі, ападалі, як не свае...

Прашасталі за акном кароткія і шырокія, як раструбы, боты, наблізіліся. У разбітую шыбу прасунулася сівая галінка палыну, пахвастала з боку ў бок, нібы ганяла муху. «Эй, рус! Біттэ!» З-пад верхняга абрэзу акна паказалася далонь, на падаконнік упаў акурак, пасунуўся, пакаціўся. Мікульскі злавіў яго...

Колькі ж гэта ён не курыў? Мо вечнасць... Зацягнуўся з прагнасці глыбока — і кальнула ў грудзях, закружылася галава. Не даў страціць прытомнасць кашаль, кашаль і кроў... Абсунуўся наніз, шоргаючы спінаю па шурпатай сцяне, і доўга адплёўваўся крывёю, угінаючы галаву між каленяў...

Ну яго, гэты акурак... Лепш схавае надалей. Можа, гэтага «далей» і не будзе, але няхай...

На ўзроўні вачэй крышку відаць драпіны-літары. Драпалі па завэдзганым тынку, мабыць, пазногцем: «Матанька мая, бывай! Карасёў П. К. 14/Х-41 г.» Можа, і яму пакінуць які пасмяротны надпіс? Бляшанкаю можна больш глыбока выдрапаць... Але ж трэба ўставаць, дацягвацца да яе аж пад самыя дзверы. А дзе ўзяць сілы? І ён сядзеў, няўцямна сочачы, як лунае шматок тапалёвага пуху. Заляцеў калісьці праз выбітую шыбу з волі і ўсё лятае і лятае... Падставіў далонь, хацеў злавіць, але варухнулася паветра, пушынка паплыла вышэй...

І зноў не то ява, не то сон-трызненне: шыбае ў нос пах свежага подавага хлеба — толькі што з печы. Быццам дома ён, на канікулах, спіць «без задніх ног». Накасіўся перад гэтым з мужчынамі, нагуляўся з дзеўкамі — ледзь не да раніцы ладзілі танцы каля Самковых. Насілі вёдрамі ваду, палівалі пыл і зноў тупацелі — «адчабучвалі» — танец за танцам.

— Уставайце ж! Цімох Андрэевіч, родненькі, ачніцеся! — будзіць маці, не дабудзіцца. Чаму на «вы», чаму «Цімох Андрэевіч»? Ён жа Ціма, Цімоша для яе заўсёды быў... Голас хоць і знаёмы, але ці матчын? Далікатна будзіць маці, бы шкадуючы: хай бы і паспаў, дзе ж толькі і паспаць, як не дома? Але трэба ўставаць, трэба кляпаць касу. Добра касіць з расою, а не тады, як падымецца сонца, прывяне, паробіцца, як ніткі, трава...

«Заспаў? Я заспаў, мама?» — «Не, не, яшчэ толькі пяць гадзін...» — «А во — чуеш? Кляпаюць косы...» — «Гэта Дразду старому не спіцца...»

Цімох выскоквае на двор, хапае пад паветкай цяжкую калодку з кавадлачкам, пачынае з ёю «забаўляцца»: перакідваць з рукі на руку і перад сабою, і за спінаю, выжымаць яе, прысядаць з ёю, ківацца ў бакі...

Раніца свежая, ядраная, пахне сырадоем і рачною цінай ці рыбай. Малыя боўталіся ў Лакнеі, навыцягвалі на бераг зелля і ціны, і цяпер яна пахне каторы ўжо дзень. Заліваюцца, шчабечуць на тэлефонным дроце ластаўкі...

Кляк-кляк-кляк! — чуецца з Драздовага двара.

«Ой, які ты засмалены ўжо — як цыганчук!» — дзівіцца, нібы пужаецца, маці. Як для жанчыны яна высакаватая, статная, з тоўстаю «куклаю» кос на патыліцы. Стаіць каля ганка (ганак — два пляскатыя камяні), наглядае за яго практыкаваннямі. Твар яе таксама загарэлы, але лінія загару нібы ачэрчана цыркулем: толькі твар бронзавы, а каля вушэй і ўся шыя белая — ад хусткі. Рукі пад грудзьмі, схапілі адна адну, кісці таксама загарэлыя, ажно карычневыя. «Каро-овы выганя-я-ай!» — нясецца пастухоўскі голас, «страляе» пуга. «Клён-клян-клін...» — няўмела звоніць малатком Аніська, гультаяваты хлопец-сусед. «Лопатняў наробіць, парве касу...— думае пра яго Цімох і абліваецца вадою.— У-ух! А-ах!» — «Застудзішся, глядзі...» — не то трывожыцца, не то захапляецца яго выдумкамі маці і падае яму ручнік. Цімох расціраецца, а маці глядзіць не наглядзіцца, як пад ручніком загараецца, яшчэ больш цямнее і чырванее яго мускулістае цела. Шырокі Цімох у плячах, тонкі ў поясе — «Кропелькі бацькавы пабраў!».

Каровы раніцаю тупацяць больш жвава, не сунуцца так засяроджана і задумліва, як вечарам. Маці адчыняе вароты на вуліцу, выпускае сваю Красулю, паляпвае яе па баку — «Хадзі, ну — хадзі ж...».

Цімох садзіцца на чурбачок каля калодкі з кавадлачкам, прыладжвае касу-метроўку. Дын-н, дрэн-н!.. Не, нядобра, горш, як у Аніські. Клек-клек-клек!.. Во, гэта амаль так ужо, як у Дразда, шчыльненька прыклаўшы да кавадла лязо, раўнамерна стукаючы, не больш двух разоў на адным месцы...

Смешны стары — гэты Даніла Дрозд. Пачынаецца сенакос, а ён усё трэцца каля магазіна — выбірае косы ўсім, хто папросіць. Кос усё менее і менее, скора і выбіраць няма з чаго, а ён выбірае — з дваццаці адну, з дзесяці адну, з трох адну... То важыць косы на вагах, торкаючы пальцам у адну ці ў другую шалю, і моршчыць лоб, то чыркае наском касы аб падлогу і слухае звон, то выстуквае касу пстрычкаю. «Ну што?» — у кліента ажно смягне ў роце ад хвалявання. А Дрозд не адказвае, вышчыквае з-за вуха волас, спрабуе перарэзаць яго касою. Глядзіць, як іграе «палатно» на сонцы, ці ёсць на паверхні фіялетавыя разводы — «Варанёная ці не варанёная?». «Ну — ужо?» — пераступае з нагі на нагу заказчык. «Імею паняцце — вось гэта лепшая...» — гаворыць урэшце Даніла. «Ну, то хадзем мо, дзядзька, зробім па сто грам...» — расшчодрываецца касец.

Але ж і касіў Дрозд! Ну й касіў! Як галіў — ні чубка, ні грыўкі, усюды роўная белавата-рыжая шчэць пакошы, нават на стыках, пад валком...

«Выпі цёпленькага...— выносіць маці Цімоху кубак малака і глядзіць, як ён цубіць, высмоктвае да кроплі і пастуквае пальцамі па донцы.— Мо яшчэ?» — «Не, до... Падрыхтую касу, а тады ўжо чаго ўкушу больш».— «Хочацца мне, Цімоша, папытаць і баюся... Каб не засердзіўся... Кажуць, ты за Валяй Макарэвічавай вельмі ўлёг...» — «Не слухайце, мама, што вам нагавораць...» — «Глядзі, сынок, я не няволю цябе. Але ж табе трэба яшчэ канчаць вучыцца... Хай-то Зіна выскачыла — дык тут ужо не адробіш. А ты ж мужчына, ты вучыся. І Валя не пара табе: шалапутная дзеўка...» — «Брэшуць, не слухайце... Яна харошая, баявая...»

Кляп-кляп, кляп-кляп...— мерна стукае малаток.

Ду-дах, ду-дах...— няроўна і гулка адгукаецца сэрца. Па два разы ўсё, па два...

А можа, гэта хлопцы зверху сігнал падаюць? Такі самы стук... Што яны хочуць сказаць?

Бразгацяць ключы за дзвярыма, скрыгічуць нязмазаныя завесы — здаецца ж, не скрыгаталі раней?

— Эй, вызваляй памяшканне! Чуеш? — памаўчалі і зноў: — Скапуціўся, ці што? Стары, страсяні, каб ляснуў зубамі...

Хтосьці нямоцна пацепвае за плячо, бурчыць:

— «Ляснуў»... «Ляснуў»... Выседзі тут восем сутак, то і здаровы дойдзеш... Слухайце, вы жывыя яшчэ? Уставайце... Пад рукі яго ўзяць, ці што?..

* * *

— Уставайце... Вам жа лягчэй седзячы... Вы мяне чуеце? Гэта я — Анюта... Вярнулася ўжо...

— А-а, санэпідстанцыя... Здарова! А я думаю — хто гэта мне галаву адкручвае, за плячо трасе... Ты, здаецца, хнычаш, танкіст?

— Не... Гэта я так... Я думала, ужо не ачуняеце...

Анюта плакала, старалася, каб ні гуку не прараніць, а ўсхліпы ўсё роўна прарываліся. Плакала, ненавідзела сябе за гэту слабасць і нічога не магла парабіць з сабою. Нібы адтайвала яе душа, брала сваё за той момант, калі закамянела была ад уструсу — смерці Васіля. Непрытомнасць камісара напужала зноў: а што, як не ачуняе? («Памрэ» — не давала сабе такое і падумаць.) Што тады яна будзе з ім рабіць — такім мажным мужчынам? Як будзе ратаваць, дастаўляць у атрад?

— Аг-га-а... Маўчыш? Каб ты, дзяўчынка, ведала, дзе я за гэты час пабываў!.. На тым свеце, у самым пекле... Такое праплыло перад вачыма! Як з голаду даходзіў у палоне... Як хлёркаю труцілі ў карцэры...

— Я вам сухар прапаноўвала, а вы адмахваліся, брыкаліся... Хочаце пажаваць?

— А ў цябе адзін ці два?

— Адзін, але велікаваты... Не разламаць...

— Давай я...— Мікульскі працягнуў да Анюты руку, крануў яе за рукаў пінжака.— О-о, здорава, відаць, нырала...

— Хадзіла... Немцаў намнога пабольшала, чалавек пяцьдзесят цяпер. Бранявік, матацыклы... Быццам нечага чакаюць, мо якая часць будзе рухацца. І патрулі два ходзяць, насустрач адзін аднаму.

— Значыць, шлях на мост заказаны... Не-е, даражэнькая, не кожны такое зможа... Сама, свядома палезла ў тую гідоту. Не-а, малая, ты проста малайчына. Ты яшчэ не ведаеш усіх сваіх здольнасцей і якасцей... І ніводзін чалавек пра сябе ўсяго не ведае. А прыцісне бяда ці патрэба — і чалавек паказвае ўсе свае магчымасці... патэнцыяльныя... Геніяльныя задачы нават у такім стане рашаюцца. Нібы ўспышка маланкі — так прасвятляюцца мазгі...

— І патэнцыяльныя слабасці... У мяне — адны слабасці.

— І слабасці. Колькі табе гадоў стукнула?

— Дваццаць другі ідзе. Я пасля сямігодкі педтэхнікум закончыла і адразу папрасілася, каб у Заходнюю Беларусь паслалі на работу. Год толькі і панастаўнічала... Я вам казала колісь, ды вы забылі...

— Чаму — забыў? Я так спытаў пра гады... Многія паўтараюць, звычка, ці што: сталасць не аднымі гадамі вымяраецца... А правільней — не столькі гадамі. Чаму на вайне чалавек сталее не па гадах? Бо многа перабачыць усяго, перадумае, перажыве! Другому і сотай часткі хопіць — на ўсё жыццё! Пры іншых умовах, мірных...

— А тым, ці можа чалавек прымусіць сябе не думаць пра нешта, не перажываць, ці можа трымаць сябе ў руках — хіба гэтым не вымяраецца сталасць?

— Брава-бравісіма! Толькі гэта, Анютка, крыху з другой оперы... Па-мойму — больш ад загартоўкі характару, выхавання пачуццяў і волі залежыць.

— А я не магу сябе перавыхаваць. Я палахліўка, румза і размазня...

— Ну, не карай сябе так ліха... Падолець у сабе страх, палезці зноў у канаву, падабрацца к мосту — трэба мець волю... Дзе тут фляга была? Памачыць сухар...

— Во... Чакайце, я ваду змяню... Нагрэлася ўжо.

— Што — можа, сонца паказалася?

— Не, няма... Смуга нейкая шэрая, усё неба зацягнула. А на ім цямнейшыя воблачкі праступаюць.

— Не распагодзіцца... Збярэцца, мабыць, на дождж. Але ж раса была!

— І ёсць, толькі невялікая. Тыя раніцы — хоць прыгаршчамі грабі. А сёння — не... Нам трэба далей адысці... Цімох Андрэевіч... Пачнецца на шашы вялікі рух, то...— данёсся трохі здалёк голас Анюты.

— Я хацеў табе гэта самае сказаць. Раз варыянт «мост» адпаў канчаткова, то трэба падацца вышэй. Ты правільна надумала.

— Во... Свяжэйшая...

— Слухай, а ў цябе там нічога больш у сумцы не завалялася?

— Яды? Не-а... Сухар гэты выпадкова застаўся... Усе думалі, што да снедання вернемся ў лагер.

— Раздражніш толькі апетыт...

— А вы кажаце, што я не дурніца... Схрумстала свой! А трэба было вам аддаць. Вы столькі крыві страцілі.

— Ну, што ты! Гэта я так... Засмактала ад успамінаў пра лагер... Ну, глядзі, каб нічога не забылі. І аўтамат гані сюды — дала ты яму дыхту... Ага, а пісталет дзе?

— Пісталет?.. Тут во, у шлеме...

— Не згубі. Хай пабудзе ў цябе пакуль што...

Анюта ўзяла Мікульскага пад руку, і яны паволі пайшлі ўзбярэжжам. Каб не такое незвычайнае іх убранне, каб не зняможаны выгляд, не аўтамат у руцэ Мікульскага, можна было б падумаць — прагульваецца закаханая пара. І яму самому нечакана падумалася, што гэта яго «падчапіла» Макарэвічава Валька. Valio — як смехам называў ён гэту круцёлку з хлапечымі замашкамі.

Час ад часу спыняліся, і Анюта, пусціўшы Мікульскага, знімала з кустоў навіслае сена, сухі плюшнік і аер. Напрыганяла, начапляла паводка... Анюта камячыла гэта ў жмут, падсоўвала сабе пад руку і зноў вяла Мікульскага. Груд то пераходзіў у поплаў і ўзбалатак з асакой, хвашчом і трысцём, то зноў пад нагамі пераставала цмокаць, рабілася сушэй. Кожны раз, як ісці рабілася цяжэй, Мікульскі прапускаў Анюту ўперад, браўся за яе плячо...

* * *

Яго і вусач тады вывеў з карцэра пад руку. Ногі ў Мікульскага нібы паралізавала, перастаўляў іх, падцягваючы і адстаўляючы ў бакі, як пратэзныя. Збалелыя лёгкія не адчувалі, што паветра стала ўжо чыстае. У грудзях гарэла, смылела, не разляпіць было губ...

Так дацягнуліся да канца падвальнага калідора, другога канца, не таго, у якім была камера допыту. Тут была лесвіца наверх. Трэба было адолець два пралёты, васемнаццаць прыступак. А тады ісці да сярэдзіны будынка, дзе выхад на двор. Не адразу на двор — вестыбюль ад калідора адгароджаны дашчанай перагародкай з шырокім, на ўсю перагародку, невысокім акном. Пасярэдзіне перагародкі дзверы, пры іх стол і крэсла вартавога-дзяжурнага. За дзвярыма ў перагародцы, Мікульскі добра ўспомніў, яшчэ два разы па тры прыступкі ўніз — у вестыбюлі і на ганку.

Яшчэ на тых двух пралётах лесвіцы з падвала Мікульскі чуў, што ногі перастаюць быць чужымі, пачынаюць ажываць — іх «точаць мурашкі», у лыткі ўпіваюцца тысячы іголак, а косці дрынкліва, нібы расколатыя, гудуць і дрыжаць.

Вусач правёў яго толькі да стала дзяжурнага. Акрамя дзяжурнага пры выхадзе стаялі яшчэ Зелянеўскі і салдат-ахоўнік, які павінен быў суправаджаць Мікульскага. Пакуль падыходзілі, Зелянеўскі глядзеў на яго ўпрышчур, выпнуўшы ніжнюю губу.

— Вось твая дзяга...— сунуў яму начальнік турмы замест яго добрага рэменя кавалак аборкі.— Вось пропуск...— кінуў паперку дзяжурнаму.— Вось на яго дакумент...— падаў канваіру.— І нех бэндзе, як бэндзяло, нех смердзі, як смердзяло.

— А тытунь? — пранізаў яго пагардлівым позіркам — на гэта толькі і засталося сілы — Мікульскі.

— Які тытунь? — прыкінуўся дурнем Зелянеўскі.

— Той, што забраў, як садзіў восем дзён назад.

— Ах, той! Няма, і дым развеяўся... Кісет бяры... Кісет бальшавіцкі мне не трэба,— дастаў ён з кішэні згорнуты трубкай і абмотаны шнурком бліскучы шаўковы мяшэчак з вышытай чырвонай зоркай.— Ведаеш, даўно я гродзенскай махоркі не курыў... Добрая была махорка, царства ёй нябеснае... Ты сам не гродзенскі? Мы хлапчукамі ўсё пыл тытунёвы збіралі пад вентылятарам фабрыкі. Навіснуць рудыя камякі, як снегу начапляецца мокрага — і бух!.. Прадавалі мы той пыл нюхальшчыкам. І курыць спрабавалі, змешвалі з тырсаю... Не той смак, а дым ішоў, уга!

— Падлюга ж ты...— абарваў яго балбатню Мікульскі.— Апошняе, што было, і тое выдраў.

— Н-ну-о, н-ну-о! Пагавары тут... Курэц знайшоўся... На тым свеце не спатрэбіцца.

Канваір яго не павядзе пад руку, гэта не вусач. Такіх дахадзяг, як ён, на маршы проста прыстрэльвалі. Трэба, значыць, самому пераадолець апошнія дзесяткі крокаў...

Падвязваў аборкаю штаны доўга, выгадваючы час, абдумваючы словы Зелянеўскага. «Значыць, расстрэл такі... Гады, маглі ж адразу хлопнуць — і ўсё па ўсім. Дык не — спачатку духі па кроплі выціснуць, скалечаць...»

— Шнэль! — падагнаў канваір, паказаў карабінам на выхад.

Мікульскі таўхануў кулаком дзверы, прытрымаўшыся рукою за вушак... Тры прыступкі тут... і тры на ганку... Не ўгору, а ўніз. І не лягчэй па іх ступаць, калі яны — крокі да твайго канца, калі з ног спадаюць непаслухмяныя дзеравяшкі...

Але чамусьці не было на двары машыны — ні газэнвагена, ні звычайнай пад расфарбаваным у плямы брызентам. Значыць, не павязуць яго нікуды. Тут будуць канчаць. Завядуць да рова з трупамі — кулець! На вачах у вязняў, у павучанне іншым... Там тысячы ляжаць ужо — рад на радзе. А роў усё прадоўжваюць і прадоўжваюць. Нядаўна пракапалі паралельна яшчэ два — глыбейшыя, чым супрацьтанкавыя. Нічога не зменіцца, калі да тых тысяч дабавіцца яшчэ і яго труп... Ці тры трупы — і Тонькі яшчэ, і Васіля. На апель-пляцы вунь ужо нейкі рух, мнагалюддзе... Ці не зганяюць гледачоў?

Ён ішоў, кашляў ад свежага, едкага ў сваёй свежасці паветра і амаль не хістаўся. А мо яму здавалася, што не хістаўся?

Самае небяспечнае месца для Мікульскага было, калі міналі нямецкую казарму. Ад смачных пахаў, што шыбанулі ў нос з кухні, закружылася галава, зарэзала ў жываце, і ён паспеў аперціся аб сцяну, каб устояць. Ішоў далей, перабіраючы па сцяне рукамі, ішоў сам, хоць здавалася, што зямля зыбаецца, хоча ўцячы з-пад ног, становіцца як не дыбара — нібы ў час тае бамбёжкі на аўсяным полі.

Колькі дзён прайшло, а ліпы адцвілі падчыстую. Чашалісцікаў, тычынак і песцікаў нацерушылася ў траву, ляжыць паўз краі дарожкі столькі, што хоць далонямі згрэбай. Акурат як гродзенская махорка!..

Зноў камендатура...

Толькі расчыніліся дзверы, як убачыў Тоньку і Васіля. Яны стаялі перад камендантавым сталом і зразу азірнуліся на скрып: твары пасвятлелі з радасці, хоць былі зарослыя, як у катаржнікаў. Пакуль Мікульскі дашкандыбаў, каб стаць побач з імі, глядзеў толькі на іх — змарнелыя, але, здаецца, без слядоў катаванняў.

Усё ў кабінеце было тое ж самае, як і ў ноч арышту. Толькі блок-фюрэраў няма каля вокнаў, а камендант за сваім сталом.

— А-а, прашу, прашу... Біттэ! — нібы зарадаваўся і мардаты афіцэр. Ён стаяў побач з камендантам, упёршыся кулакамі ў стол, абмацваў усіх позіркам.

Мікульскі, як стаў побач з Васілём, адразу намацаў за спінаю Шыпняка яго рукі. І Васілёвы адразу горача, сутаргава цісканулі яго. А далей трымаліся так: за скалечаную — Мікульскі, за другую — Тоня. Усе ўтрох шчыльна прытуліліся плечукамі адзін да аднаго. І ад таго, што ён стаіць нібы ў страі і адчувае плячо сябра, Мікульскі на імгненне адчуў сябе як не шчаслівым.

Пачаў гаварыць камендант. Пакручваючы попельніцу, як ваўчок: гр-гр-гр... Паволі гаварыў камендант і ціха, нібы стомлена, затое мардаты перакладаў яго словы з халодным пафасам.

— Наш фюрэр вучыць не толькі дабівацца перамог у славу найвялікшай германскай нацыі ва ўсіх краінах, на ўсіх франтах... Наш фюрэр вучыць паважаць сапраўдных салдат, вучыць быць велікадушным да пераможанага праціўніка. У гонар нашых выдатных сёлетніх перамог мы даруем вам жыццё... Мы даём вам магчымасць ацаніць нашу... як гэта... душэўную высакароднасць... Вы будзеце адпраўлены на работу ў райх...

Паспрабаваў сказаць па-руску камендант:

— Сейчас вы хадзіль па сваіх блоках... Будет дзелаць для блок-фюрэр даклад: усё ёсць благополючно. Будзет собіраць свой хаб унд гут — барахлішка. Потом камісія, многа ўрачы будзет пасматрэць здароф’е.

Не, рана ім яшчэ паміраць! Ім яшчэ столькі ўсяго трэба зрабіць, за столькі людзей адпомсціць.

Мікульскі ішоў да блока сам. Хлопцам дазволіў адно злёгку страхаваць сябе з бакоў. Спыняўся праз пяць, праз дзесяць крокаў, спыняліся і яны, выстаўлялі да яго рукі — каб не ўпаў! Нібы бацькі сачылі за першымі крокамі дзіцяці. Пры выхадзе з двара камендатуры стаяў у брамцы салдат-вартавы. Ён правёў за імі вытрашчанымі вачыма — зусім не арыйскімі, нейкімі цёмнымі, вераб’інымі.

Ля сцяны першага блока-казармы пад камандаю капо палонныя стаўлялі сталы. Паасобку, але ўпобачкі. Тры сталы... Ад лагерных варот да іх набліжалася група афіцэраў. Сярод іх былі людзі ў белых халатах, і не пазнаць — у цывільным яны ці ў мундзірах.

 

4

Моташна, аднастайна выстукваюць колы вагона. Нібы выгаворваюць: «На за-хад! На за-хад! На за-хад!»

Цесната і задуха яшчэ горшыя, чым тады, як ехалі з Шапятоўкі ў Востраў-Камарова.

Вагон меншы, нейкі гібрыд паміж таварным і пасажырскім, з прычэпленымі знадворку лаўкамі ўздоўж сцен. А напхалі палонных больш. Тады, здаецца, у іх вагоне памерла два чалавекі, цяпер не праехалі і трыццаці кіламетраў — чацвёра. Уяўляліся ж яны мацакамі, урачы адбіралі прыдзірліва: слухалі сэрца і лёгкія, мацалі суставы, заглядвалі ў зубы і ў вочы, правяралі скуру...

— Колькі кіламетраў да Віслы, хто ведае? — то ў аднаго, то ў другога пытаў Мікульскі.

Ніхто не ведаў, гаварылі па-рознаму: і сто, і пяцьдзесят. А хто і сарака не даваў.

Мікульскі разумеў — трэба выбрацца з вагона да Віслы. Паспрабуй потым перабярыся цераз такую раку!..

Былі ў гэтым вагоне і Тоня з Васілём. А каб крыху, то і раздзялілі б. Ішлі на станцыю доўгай, шчыльна збітай, ледзь насамі да патыліц пярэдніх не даставалі, калонай. Па чатыры ў рад... Аўтаматчыкі трымалі зброю напагатове.

На станцыі калону раздзялілі на чатыры калоны па аднаму. Кожную накіравалі ў асобны вагон, нібы распускалі вяроўку на столкі. Ішлі побач, іх павінны былі рассадзіць у тры розныя вагоны. Мікульскі імгненна ацаніў абстаноўку: на яго і Тоньчыным вагонах — рашоткі, на Васілёвым — калючы дрот! «Сюды!» — тузануў за рукаў Тоню і стаў за Васілём. Канваіры не заўважылі ператасоўкі...

Шнуркі людзей уцягваліся ў вагоны хутка. Клёк! Клёк! Клёк! — грукалі дзеравяшкі. Раслі каля дзвярэй горы драўляных чаўнакоў. Абутак адбіралі...

«У-ця-каць!.. У-ця-каць!» — настойліва ўгаворвалі колы вагона. «Не спі-це! Не спі-це! Не спі-це!» — свістаў за акном вецер.

У іх трох намеры ясныя, яны заадно. І спосаб той самы, які ўжо Мікульскі спрабаваў у Шапятоўцы. А тады знімуць закрутку з дзвярэй, насцеж іх — «Разбягайцеся, хто хоча!».

Ці многа захоча ўцякаць? Гэта не абы-якое пытанне... Каб не атрымалася так, як па дарозе ў Востраў-Камарова,— не ўцяглі за ногі назад. Палезлі па вагоне, не зважаючы на лаянку, штурханіну ў адказ, наступаючы на ногі, працуючы локцямі. «Хто... Хто хоча ўцякаць? Падрыхтуйцеся, збярыцеся з сілаю...»

Ахвотнікі знайшліся, але многія і не адважваліся. Страх глушыў у людзей розум — ці ўдасца выбрацца з вагона? Ці ўдасца дайсці да сваіх? Гэта ж не прагулянка, будзеш прабірацца па варожым тыле... А як зноў трапіш у іх лапы? Ды пачнуць катаваць?..

Тыя ж, хто намерыўся, збіліся ў кучку бліжэй да акна. Дрот ламаў Васіль, ён быў здаравейшы з іх тройкі. Памацаў праз колькі мінут Мікульскі яго рукі — ліпкія ад крыві. «Адпачні, недагрызены!» — адхіліў яго, пачаў сам. Важна было мець не толькі сілы, але і вопыт.

З бакоў і зверху драты паадгінаў да сцяны, знізу — паадкручваў, пазнімаў кавалкі з цвікоў і выкінуў за акно...

Ах, які ён яшчэ слабы! Як усё дрыжыць у ім ад напружання, залівае пот вочы...

Добра, што пагналі іх на камісію не ў той самы дзень, як выпусцілі з турмы. За суткі і выспаўся, і крыху адпачыў. Яму збіралі крошкі хлеба з усяго блока. Размочвалі ў вадзе і давалі жыжку праз гадзіну, праз дзве, як толькі маглі дабудзіцца. Сусед стараўся, што скуб жменямі сваю галаву. Той краматорскі токар меў нейкі блат у рэвіры, лазарэце, выпрасіў у знаёмага ўрача дзве галеты і грудачку самага сапраўднага маргарыну. Растаўклі тыя галеты, размачылі ў вадзе, заправілі маргарынам. Ежа багоў!.. Спажыў у два прыёмы, нанач, а пустую міску тут жа выхапілі з рук, каб вылізаць — мо дзе засталася хоць крошка?

«Хут-чэй жа вы! Хут-чэй жа вы!» — Змяніўся рытм стуку колаў.

Праўда, што дзіўны ў іх вагон. Тамбуры з аднаго і з другога канца, з дзвярыма ў абодва бакі. Дзверы ёсць і пасярэдзіне бакавін вагона, шырокія, на дзве палавінкі. Ніжэй дзвярэй на ўсю даўжыню вагона лаўкі; над дзвярыма, над акенцамі, што абапал дзвярэй,— жалезны прэнт. Трымацца, мабыць...

Лезлі не так, як Мікульскі тады. Адмоўны вопыт дае большую карысць, чым дадатны. Падымалі чарговага чалавека, як бервяно, соўгалі галавою ўперад тварам дагары. Чалавек адразу хапаўся за прэнт над акенцам. Хто выбраўся, выстройваўся на лаўцы, прыціскаліся да боку вагона. На тамбурнай пляцоўцы з аднаго канца вагона не было вартавога, не было і ў пярэднім вагоне.

Ужо стоячы на лаўцы, убачылі, што бакавыя дзверы закручаны тоўстым стальным дротам. Тоўсты дрот, ледзь не з аловак, і прасунуты ў прабоі, што на краях створак, канцы скручаны, як канат. Спрабавалі адкруціць дрот, і адной рукою, і дзвюма, трымаючыся толькі за гэты скручаны кончык, рызыкуючы сарвацца і паляцець уніз патыліцаю. Не мог даць рады нават самы здаравейшы...

Пакуль важдаліся з гэтым дротам, колы вагонаў нечакана застукалі на стрэлках, цягнік стаў прыцішаць бег.

Станцыя!.. Ніхто так хутка яе не чакаў...

— Саскоквай! Быстра! — гучна прашаптаў Мікульскі.

Пасыпаліся, пакаціліся пад адхон людзі.

— Ну!!! — прыкрыкнуў Мікульскі на аднаго палахліўца. Той і сам не скакаў, і другім замінаў прабірацца ў пачатак вагона: скакаць трэба было толькі там, каб не бачыў вартавы з задняй пляцоўкі.

Небараку Тоньку не пашанцавала: трапіў жыватом на рэйку-слупок... Тырчаў узбоч пуцей абрубак рэйкі з намаляванымі на белым крузе чорнымі лічбамі «32». Тоня і завіс на ім, як жук на шпільцы. У Мікульскага заняло дых ад болю, здалося, нібы яго самога працяла тая рэйка наскрозь...

Васіль скокнуў, здаецца, удала. А вось сам ён, пакуль прапусціў усіх, хто выбраўся, скінуўся ўжо на станцыі. Цягнік і хаду прыцішыў, а махнула яго ўперад так, што ледзь не адарвалася галава, ляснулі зубы. Ударыўся грудзьмі аб бетонны перон, на імгненне страціў прытомнасць...

Аббег перон з канца, ён толькі пачынаўся, папераскокваў рэйкі запасных пуцей, ламануў за штабель шпал, адтуль — за кусты-прысады елак і амерыканскага клёна... А на станцыі пачуліся крыкі, бабахнуў стрэл — мусіць, нешта заўважылі, падымалі трывогу. Але цягнік не думаў спыняцца, толькі крыху прыцішыў бег. На шчасце, і ніхто з канвою не тузануў ручку стоп-крана.

Убіўся Мікульскі ў загон бульбы. Сям-там на большых кустах бялелі ўжо кветкі. З цяўніку падалі на босыя ногі буйныя кроплі расы — халоднае, намнога халаднейшай, чым зямля, што ліпла да ног. На ўсходзе ўжо святлела неба, і на яго фоне мільгнулі дзве постаці ўцекачоў. Мікульскі яшчэ крыху прабег разораю і ўблытаўся ў цяўнік, без сілы ўпаў у міжраддзе, крышачы крохкія, сакаўныя сцябліны. Канец! Сэрца разрывалася, лёгкія адмаўляліся ўдыхаць паветра, грудзі ўстрэсала бязладна і сутаргава. Адкашляўшыся, хацеў свіснуць тым двум, але губы не слухаліся, лёгкія былі пустыя, без паветра. Урэшце слаба свіснуў, і постаці, угнуўшыся, падаліся да яго...

Пакуль чакаў тых, пальцы паспешліва разрывалі зямлю пад адным кустом, пад другім... Ёсць ужо клубянькі — як жалуды... Цярнуў аб сябе, пакідаў у рот.

Язык злёгку зашчымеў ад церпкага, вязкага соку, затрашчаў на зубах пясок.

Падышлі Шыпняк і незнаёмы палонны. Здаецца, той малы, што баяўся скакаць з падножкі.

— Каго яшчэ бачылі? Дзе астатнія? — сустрэў іх пытаннем Мікульскі.

— Нікога... Розбіглыся хто куды...— Васіль прысеў побач.

— Кепска, што не паспелі дамовіцца.

— А нашто домовлятыся? Токою юрбой й нэ пройдэш. Зразу зловляць... Найкрашчэ па аднаму ці дрыбнымі групкамы. Вам поміч трэба?

— Не... Мо сам як...

— То побіглы!.. Нам цількі б Антаніна найты...

— Не знойдзем... Яму ўжо ўсё роўна.

— Ш... Шчо?!

— Я апошні саскочыў. Бачыў — забіўся Тоня, на рэйку напароўся.

Васіль схапіўся за вочы, глуха застагнаў.

— Ну, уставайма...

Хутка бульбяны загон скончыўся. Лужок, у ногі закалола пакоша... У прыцемку бялеюць укарэлыя, прыплюснутыя копкі ўчарнелага сена. І касілі, відаць, тут позна, і сена не ўправіліся забраць — штосьці перашкодзіла.

Кіравалі проста на ўсход, дзе ўжо прасочвалася з-за берага зямлі чырвань. Ішлі паспешлівым крокам. Потым хаду давялося запаволіць — адставаў Мікульскі: не было сілы, як ён ні прымушаў сябе ісці. Пальцы на нагах пападколваліся, і кожны раз, калі трапляў у ранку новы ўкол, ногі самі падкошваліся ў каленях і ажно рабілася горача. Кульгаў, хоць і крочыў бадзёра, Шыпняк.

Дапалі да звілістага і вузкага ручая, разам панагіналіся ўхапіць вады. Мікульскі чуў, як па страваводзе каціліся тугія халодныя шарыкі вады, як ледзянілі яны пусты страўнік.

— Нам трэба збіваты слід... Шчоб вівчаркі нэ взялы...— Васіль кідаў у твар прыгаршчамі ваду.

— А што — з аўчаркамі будуць гнацца? — азваўся ўрэшце трэці спадарожнік. Голас яго палахліва ўздрыгнуў.

— Пакажы яму, Васіль, рукі. Не ўбачыць добра, то хай абмацае...

Васіль выставіў куксаватую, і незнаёмы са страхам утаропіўся ў яе.

Між алешын курыўся, нібы датлявалі нябачныя вогнішчы, туман. Брылі ручаём па калена, а то і па пояс у вадзе. Асвойтаўшыся, вада ўжо не здавалася такою халоднаю. Ногі амаль не грузлі, пясчанае дно было цупкае і спружыніла. Часам траплялі пад ногі слізкія камякі і карчы з вострымі патырчакамі, і трэба было асцерагацца, каб не прасадзіць нагу. Ішоў першы Васіль, за ім Мікульскі, апошні — навічок. Ішлі доўга моўчкі, потым Васіль прапусціў Мікульскага ўперад і, як бы працягваючы гаворку, паказаў незнаёмаму на свае сцёгны, локці, азадак.

— І тут, і тут, і тут порвалы... Іх спецыяльна трэніруюць на людыну кідацца, яны ведаюць, дзе хапаць. За гарляк! Крутывся, як вуж, а воны рвалы...

Праплюхалі вадою яшчэ метраў сто і выбраліся на пакошу, на другі бераг. Першы ішоў ужо той малы палонны. Праз некалькі дзесяткаў метраў пачалася няскошаная трава, і той палез цераз яе напрасткі да лесу.

— Стой! — вярнуў яго Мікульскі.— Раса вялікая, здалёк сцежку заўважаць.

Незнаёмы сышоў з някошанага, павёў рэй паўз траву, па пакошы, хоць гэта мала набліжала да лесу.

Зноў калола пад пальцы, і Мікульскі кволіўся, адставаў усё больш і больш. Ледзьве ішоў і Васіль.

Лес то праступаў з туману цёмнаю сцяною, то яго затушоўваў туман, то зноў праступаў, вабіў да сябе. Хутчэй бы туды! Хутчэй адолець гэтую адкрытую прастору! А там можна і прыцішыць тэмп, можна адсапнуцца. Гэта ўжо будзе кіламетры чатыры-пяць ад станцыі.

Душыла задышка, хворыя лёгкія не спраўляліся пастаўляць арганізму кісларод. Зноў пачаўся кашаль, часам адхарквалася з кроўю. Мікульскі адчуваў, што вось-вось упадзе — каб не ўстаць. І так невядома, з якіх засекаў знясіленага ўшчэнт арганізма выскрэбваў ён рэшткі сілы. Мусіць, перастаўляў ногі як не з гарачкі, і гэты нетрывалы «порах» ужо выходзіў.

Навічок, прыціснуўшы да бакоў локці, шыбаваў ледзь не бягом — ужо цераз траву, напрасткі да лесу, і Мікульскі больш не крычаў: няхай!.. Можна ўжо... А сам спыніўся, хістаючыся, прыціснуўшы далоні да грудзей.

Васіль узяў Мікульскага пад руку.

— Не трэба... Ты сам кульгаеш...

— А-а... дрыбныця... Расцяжэнне, мабыць. Нэ пэршы раз! — і не выпусціў яго рукі, павалок ледзь не сілком уперад.

Лес сустрэў маўкліва і змрочна. Пад шатамі ялін-старадрэвін было яшчэ зусім цёмна. Але вочы хутка абвыклі, і можна было заўважыць, што дол засланы пластам рыжай ігліцы. Ніякая трава не расла, толькі зрэдзь тырчалі з шыгульніку не то грыбы, не то нейкія храбусткія, сакаўныя храсткі — светла-жоўтыя, з размохранымі кончыкамі. Прарэзліва ўскрыкнуў, мільгнуў у галінах дзяцел. Як заведзеная, пачала моцна папіскваць, свістаць, як хлапчук на пішчалцы з аеру, нейкая пташка.

Многа было елак-вываратняў — мабыць, папрацавала бура: дыбара тырчалі высозныя, у рост чалавека, земляныя пліты, пераплеценыя каранямі. Потым ельнік памаладзеў і пагусцеў, усохлыя ніжнія галіны тырчалі, як пікі, перапляліся між сабою, прабрацца праз іх не змаглі. Забралі правей і ішлі, аж пакуль не скончылася гушчэча, не пачаўся змешаны лес. Густая, у рост чалавека, папараць, палянкі з зараснікам маліны і крапівы, скрыпеню. На адным прагалку, зарослым густою травою, стаяў ракам той, трэці палонны, і хапатліва шарыў каля сябе рукамі, паспешліва кідаў штосьці ў рот.

— Відпачнэм...— сказаў Васіль і ўпаў каля высокага яловага пня, выгаралага з сярэдзіны.

— Хлопцы, рана... Хоць бы яшчэ з кіламетр углыбіцца...— сказаў Мікульскі, але тут жа зваліўся і сам.

Уся паляна, як згледзець вокам, была ўсыпана пераспелымі суніцамі, у траве — буйныя, па напарстку.

Забылі пра час, пра ўсё на свеце. Поўзалі па траве, выбіраючы суніцы аберуч, хапаючы нават ротам, зарываючыся тварам у халодную, мокрую траву. Ягады раставалі на языку, хмелячы духмянасцю, нечуванай смакатою, як чарадзейным бальзамам, лагодзячы збалелыя ад галадухі страўнікі...

Нібы трапілі яны ў казку, жывую казку... Воля!.. Лес!.. І самыя смачныя ягады, якія толькі можа прыдумаць фантазія...

Мікульскі дапоўз да сеткі-павуціны, распятай паміж елачкай і бярэзінкай. Яна была ўсыпана тысячамі драбнюсенькіх кропелек, і кожная кропелька жыла, блішчала... Не хапіла адвагі парушыць гэтую прыгажосць. Упаў дагары, раскінуўшы як мага шырэй рукі ў казытліва-халодную траву, прыплюшчыў вочы...

— Божа, як у нас у ярах...— стагнаў дзесьці побач Васіль, таксама лежачы ў траве, але не перастаючы цмокаць.

— Не — якраз як у нас, пад Мінскам...

— Што ў вас за лес! Смех... От наша пушча — гэта лес...— азваўся малы палонны. Ён усё яшчэ поўзаў і чаўкаў. Твар яго можна было ўжо добра разгледзець: нібы завостраны, у буйных плямах рабаціння... Не, не рабацінне ў яго — пелагра. Ёсць такая хвароба, скура робіцца, як геаграфічная карта...

Мікульскі насіліўся і сеў.

— А ты адкуль будзеш? Завуць — як?

— Антак... З-пад Белавежы... Мястэчка тут ёсць непадалёку, па гэты бок граніцы, у Польшчы.

— Антон, ці што?

— Хай будзе Антон.

— Паляк?

— Мы беларусы, але католікі.

— Антак з Маняй жылі ў згодзе, збудавалі дом на лёдзе... Гэта не пра цябе?

— Не-а...— адказаў усур’ёз.

— Паставім кропкі над «і». Мы з Васілём будзем на фронт прабірацца. А ў цябе якія намеры?

— Фронт?! Дык немец жа Маскву забраў! Дзе той фронт!

— Гітлер тобі доклад робыв, шчо забрав Москву?

— Не ведаю, куды я...— адвярнуў твар Антак.— У мяне яшчэ замарачэнне ў галаве: так ніўзапна ўсяго нарабілася... Хіба я ўчора мог сніць, што буду тут пазёмкі есці? Што па лузе прабягу, па лесе? Сп’янеў я ад усяго...

— Та-а-ак... Можа закружыцца галава, можа... Ахвотна верым у гэта... Але і цверазець пара. П’янаму часам не тое здаецца, п’яны можа і такога нарабіць, чаго і сам не хоча...— Мікульскі сарваў чысты, падобны на капыт лісток, сівы і мякенькі спадыспаду, як замшавы, асцярожна працёр пад пальцамі ног праколы.

— А мо і на Урале ўжо немец... А ў нас ціха, можна жыць.

— Як зважаты на цю брахню, то й жыты нэ трэба.

— Так, лёгка ў гэтай катавасіі згубіць галаву...

— Не проста ўсё... От ты лісток сарваў... Адненькі лісток, а і тут загадка: адзін бачок у яго мякенькі, цёплы, другі халодны. Падбел, маці-мачыха, па-вашаму... Як да каго якім бокам прыхінешся... Халодным — то і да цябе будуць холадна.

— Бач ты які, зубр белавежскі...— нахмурыў бровы Мікульскі.— Чаго ж ты не пайшоў услугоўваць немцам яшчэ ў лагеры? Яны шукалі гэтакіх «лаяльных»...

— Я ім не слуга... Я сам па сабе...— Антак вышчоўкваў сцяблінкі метлюку, аджоўваў светла-зялёныя сакаўныя кончыкі.

— Дрымучы філосаф...— Васіль устаў і адразу охнуў, ухапіўся за бярозку. Каля костачкі нага выпухла, пасінела. Было такое некалі і ў Мікульскага: скакаў на фізкультуры цераз «каня» і няўдала прызямліўся. Тады яму нагу туга ўбінтавалі, вызвалілі на некалькі дзён ад заняткаў, сказалі ляжаць, не вярэдзіць. Спадала пухліна і сінюха марудна, а балела больш за месяц.

Цяпер жа ім трэба ісці, цяпер не было чым бінтаваць, і Васіль зламаў бярозку, абарваў вецце. Ішоў, скрыгочучы зубамі, апіраючыся на кіёк. І папіхаўся гэтым кіем, і спрабаваў скакаць на адной назе — часценька, высока, як заяц у густой сырадэлі ці канюшыне. І зноў ішоў, аддыхваючыся, змахваючы з ілба буйныя кроплі поту.

— А як ты ў палоне апынуўся? — гучна спытаў Мікульскі.— Антак мог не пачуць, ішоў уперадзе далекавата.

— Я ў польскай арміі быў. У трыццаць дзевятым здаўся, страляць не было чым.

— Каму здаўся?

— Вы падумалі — немцам? Вашым... А вашы пусцілі дадому. А перад вайною незадоўга мабілізавалі ў Чырвоную Армію...

— «Вашы»... «Нашы»...— нездаволена прабурчаў Шыпняк.

Выбіліся на сцежку. Яна вяла на паўночны ўсход, якраз насупроць сонца. Ішлі пад ляшчыннікам, дзе ўвесь дол быў у кратовых капцах, амаль без травы; па палянах, цераз зараснікі высокага, па плячо, малінавага скрыпеню. У буйных ружовых мяцёлках-суквеццях ужо зумкалі пчолы. Зноў прабіраліся густым чарналессем, ныралі пад елкі ў лагчынах, па дубровах, па пагорках з бярозавымі і асінавымі гаямі. Праз якія кіламетры тры наперадзе засвятлела вялікая паляна...

Пад дубамі стаялі хата і хлеў, пакрытыя ўчарнелаю дранкаю. Паляна вакол хаты акуратна агароджана, стала дваром, каля свінушніка прыхоплена ў агароджу нават некалькі арэхавых кустоў. Пад імі зямля ўзрыта, настармачана, відаць, лёжбішча свіней.

Прыстоялі за апошнімі кустамі, панаглядалі за сядзібай.

Цішыня...

У правым кутку двара, падалей ад будынкаў — маленькая стрэшка на двух слупах, калаўрот пад ёю — калодзеж. Пасярод двара пад высокім і гонкім, з абцярэбленымі ніжнімі галінамі дубам нешта дзяўбуць з карыта куры.

Хто тут жыве? Сябра ці вораг? Прачнуліся ўжо гаспадары ці яшчэ спяць? Не, мусіць, не спяць, курам жа штосьці кінулі, мо варанае бульбы... От бы заглянуць у тое карытца!

Васіль даўно ўжо апусціўся на дол, а Мікульскі і Антак рашыліся зайсці на двор. Антак адразу павярнуў да калодзежа, мо захацеў вады, а Мікульскі — да ганка. Кіраваў знарок паўз карытца, каб зазірнуць у яго. Але не зрабіў і колькі крокаў, як дзверы рыпнулі і на ганку паказаўся гаспадар. Высокі, відаць, колісь быў брунет, а цяпер пасівеў, у твары нешта каўказскае. У камізэльцы, сівых, з даматканага сукна галіфэ і добрых ботах. Ён не здзівіўся, убачыўшы іх, а адразу прыклаў палец да губ, як змоўшчык.

— Ціха, прошэ... У мяне начуюць гаёвыя... Добрага ранку, панове! — сказаў моцным шэптам і павёў Мікульскага за локаць да Антака.

Той замітусіўся, быццам заспелі на месцы злачынства. Да слупка калаўрота была прывязана вяроўка, канец з нейкім грузам апушчаны ў ваду, і Антак паспеў ужо яго напалову выцягнуць.

— Так, так, прошэ... Там млека... Я тэраз хлеба вынесу...— гаспадар павярнуў да ганка — спакойна, са стрыманай годнасцю.

— Стойце! — гэтак жа моцным шэптам загадаў яму Мікульскі.— Калі што надумаеце, то во — граната...— паляпаў сабе па адтапыранай кішэні, дзе было некалькі на хаду падабраных грыбоў-чырвонагаловікаў.

— Пано-о-ове! Панове, я не фашыстовец...— прыціснуў далонь да грудзей і гэтак жа спакойна і рашуча падняўся па прыступках.

— Хто такія гаёвыя? — спытаў у Антака Мікульскі, калі хутаранец схаваўся ў сенцах. Антак усё яшчэ камячыў вяроўку, не ведаючы, апускаць груз назад ці даставаць на борт.

— Гаёвыя — леснікі.

Дастаў-такі груз, алюмініевы бідончык, паставіў на зруб калодзежа. Зняў вечка — малака было да беражкоў... Адразу прыхапіўся піць, пырхаючы, захлёбваючыся.

Прыкульгаў з-за варот Васіль, а гаспадар якраз вынес круглы з белым ад мукі сподам пачаты ўжо бохан хлеба, тры алюмініевыя самаробныя конаўкі.

— Адвяжы пасудэк,— сказаў Антаку гаспадар.— Ходзьце тутай...— паказаў на вароты.

Паселі за плотам, пад арэхавым кустом, на рэдкай траўцы. Гаспадар выцяг за ланцужок вялікі складаны нож з крывым лязом, мусіць, садоўніцкі. Прыціснуў да грудзей бохан, адрэзаў тры вялікія лусты. Тут жа разліў па конаўках малако, падаў кожнаму. Усе жэсты яго былі закончана адточаныя, не мітуслівыя, у чалавеку адчувалася нейкая ўнутраная сіла і выхаванне.

— Сконд, панове, ідзеце? — спытаў як бы між іншым, адрэзаў адну скібку запасную.

Мікульскі ўсміхнуўся сам сабе: «Нішто панове... Босыя і абадраныя, скура ды косці...» Нечым брунет выклікаў давер, і Мікульскі хацеў быў сказаць праўду.

Але не сказаў.

— Адтуль...— махнуў рукою на захад.— І туды — на ўсход.

І тут жа папытаў, ці не праходзілі тут такія, як яны, сёння?

— Не... Нех вас буг броні... Не заходзьце нігды да гаёвых... Ім загадана такіх, як вы, затшымліваць, перадаваць немцам. А людзі ест усякія... І ўсе маюць зброю. Мне таксама выдалі карабін, я таксама естэм ляснік...

«Забраць бы зброю! — мільганула ў Мікульскага.— Але як ён тады адбрэшацца, дзе падзеў? Могуць замучыць... А чалавек, здаецца, неблагі...»

— Тэраз у вас ест мацунак... Бэндземы робіць так: пойдзеце напшэціў дома во па гэтай сцежцы... Там таке галэ мейсца ест. Вам тшэба схроніцца, спаць...— голас у лесніка быў такі, што не дапускаў спрэчак.— Я адпраўлю гаёвых, а мая гаспося згатуе сняданак... І тады паклічу. Млека можна браць, і хлеб, і нож...— ён адшпіліў ад дзягі ланцужок складанца, падаў Мікульскаму.— Беж, беж, ён вам спатрэбіцца. Бяры, кажу! Вам бардзо лекаж тшэба, але нема... О Езус, така навальніца на цалы свят...

І яны забралі з сабою, што недапілі і недаелі. Знайшлі і тую паляну, пра якую ўталкоўваў ляснік. Але ў апошні міг Антак спалохаўся: знарок сюды паслаў!

— Заснём — пабяруць, як куранят! Тут акружыць лёгка!

Перайшлі на метраў сто ўправа, на невялікі верасовы прагалачак, хоць Мікульскі быў чамусьці ўпэўнены: не падобны ляснік на фашысцкага прыслужніка, хоць і на службе ў іх.

Не спалася: а можа, лепш забраць астаткі малака і хлеба ды ісці далей? Каб не нарабіць якога глупства, затрымаўшыся... Але ж удзень многа і не пройдзеш у такім убранні, нават каб і сілы былі... Ночы трэба чакаць.

Заснуў ён пазней за ўсіх.

І ў сне — уцякаў... Між палаючых хат роднай вёскі, ажно, здавалася, скура лопаецца ад гарачыні, высмальвае вочы. Вось ужо і канчаецца вёска, пажар ззаду, і раптам у вочы б’юць пражэктары, слепяць — як тады ў Шапятоўцы. «Пан! Пан!» — чуе ён нечы агрубелы, хрыплаваты голас і чамусьці перакананы, што гэта — голас маці, а зыначыўся гэты голас ад перажытага, ад вялікай бяды. «Пан!» — трасуць яго за плячо...

Аж падскочыў: здалося ўжо, што гэта не маці, а немцы, як у тым бараку, успорваюць яго з нараў...

Сонца сляпіла вочы, скрозь сасновыя шаты цягнуліся долу залатыя драцінкі промняў.

Ляснік сядзеў побач з Мікульскім, спакойна курыў. Рэзка пазначыліся на яго кашчавым твары насагубныя складкі, большай здалася гарбінка на носе.

— Для чэго вы гэта зрабілі? Мы ест людзі лясныя, кажды сляд, як ксёнжку, чытам...

— Даруйце, мы не хацелі вас пакрыўдзіць...

— Я не мам кшыўды. Можа, і сам на вашым мейсцы зрабіў бы так.

Прачнуўся Васіль.

— Ш-шчо — ужэ? — смачна пазяхнуў ён.— Цількы вочы наламаў...

— Вы спалі...— дастаў ляснік з кішэні камізэлькі гадзіннік, шчоўкнуў вечкам.— Вы спалі тшы... тшы гадзіны. Таке буты з халявамі... Я чакаў тут пулгадзіны... Шкода было будзіць.

Васіль патузаў за вуха Антака. Той прачнуўся і адразу пацягнуўся да бідона, заглянуў — ці асталося ў ім што? Ускінуў яго нагном, пацяклі па барадзе струменьчыкі — закашляўся.

— Ты, жлукта... Разарваць можа ці пранясе з непрывычкі,— зірнуў на яго Мікульскі.

— У мяне страўнік жалезны... Ну во, цяпер можна ісці і падмацавацца.

— Так, так... Чэкам на вас. А то астыла ўсё.— Аднак ляснік яшчэ не ўставаў, а чакаў, калі разварушацца яго няпрошаныя госці.

Хата знутры выдавала пяцісценкай: перашалявана папалам, за перагародку вядуць дзверы з філёнкі. Страшэнна смачна пахла смажаным салам з цыбуляй і верашчакай.

Гаспадыня хутара стаяла пры печы — ненатуральна, як па стойцы смірна, прытуліўшы да сябе рукі. У адной — чапяла, прыціснутая да бока. Вочы яе нейкія бялёсыя, круглыя, як у птушкі. Яна спалохана азірала твар кожнага. Жанчына была ніжэй за лесніка, адзетая ў паўкажушак без рукавоў, нібы ціснуў калядны мароз, а не была сярэдзіна лета. Кожнаму яна не то ківала галавою, не то парывалася пакланіцца. Яна і гаршчок з верашчакай несла на стол, дробненька, па паўступні, соўгаючы нагамі, нібы баялася ступіць на поўны крок. Паставіла пасярод стала, азірнула ўсіх, здавалася, не ведала, што далей рабіць. І гаспадар паказаў у мыцельнік. Гаспадыня патупала туды, за другім разам прынесла лыжкі і чатыры глыбокія талеркі. Паселі за стол яны ўчатырох, адны мужчыны. Гаспадар адразу нарэзаў гару хлеба, сам разліў драўляным апалонікам верашчаку па талерках. Лыжкі былі металічныя, грубаватай работы, але лёгкія.

Ляснік заўважыў, што Мікульскі разглядвае лыжку.

— Сам адліваў... Тут самалёт недалёка спалёны... Браў пясэк, фармовал, растапліваў бляху і адліваў.

— Наш?

— Самалёт? Так ест... Радзецкі... Лётчыка там пахавалі мы, каля самалёта. Таке буты з халявамі...

Гаспадар еў спаважна і, пакуль жаваў, трымаў лыжку каля рота. Вочы невідушча глядзелі пад гаршчок, у цэнтр стала. Яны ж, палонныя, елі хутка, ледзь не давячыся. Ім здавалася, што нічога на свеце і няма смачнейшага, чым гэтыя свіныя шкуркі з тонкім слоем сала і мяса, скурчаныя, храбусткія, чым гэта густая поліўка з кавалачкамі падсмажанай цыбулі.

— Скажыце, а ў вашым лесе тыгры ёсць? — спытаў Антак гаспадара, сцэджваючы астаткі верашчакі ў лыжку.— Кажуць, немцы ў пушчу тыграў напускалі.

Зарагаталі ўсе, акрамя Антака.

— Ваўкі ёсць... І псы... Вільчуры здзічалыя... Як бо то... Аўчаркі нямецкія... Горш за ваўкоў — на людзей нападаюць.

— А то не дубы смалёны? — Антак перастаў аблізваць лыжку.

— Я хцял бы, жэ бы то была плётка...— ляснік развёў рукамі.

— А чаго ж хадзяюшка з намі нэ снідала? — позна спахапіўся Васіль, скробаючы па дне свае талеркі.

Гаспадар памкнуўся штосьці сказаць, зірнуў паўзверх галавы нізкага Антака туды, да печы, але не паспеў. Жонка заплюшчыла вочы, часценька заківалася ў бакі, пераступаючы з нагі на нагу: «Ой... Ой...» З кожным кіўком прыгаворвала, як стагнала, усё мацней і на паўтоне вышэй: «Ой! О-ой!! О-ой!!!» І ўжо хісталася ў бакі, як бяроза ў навальніцу, схапіўшыся рукамі за галаву, забыўшы, што ў адной руцэ чапяла.

Ляснік хуценька выскачыў з-за стала, прыабняў старую за плечы, асцярожна адабраў чапялу, кінуў у качарэжнік, павёў у пакой, таўхануўшы каленам дзверы. Мікульскаму відаць было, як ён сцеражліва кладзе яе на абы-як, па-мужчынску засланы жалезны, з завітушкамі ложак.

Становішча... Ці сядзець, ці вылазіць з-за стала, дзякаваць? Лыжкі паклалі, але яшчэ не ўставалі. І тут выйшаў гаспадар, асцярожна прычыніў за сабою дзверы.

— Што яна ў цябе — хворая? — заглядаючы ў гаршчок, бесцырымонна спытаў Антак.

— Так ест... Дужа ценжка! Сын застшэлёны пшэз немцув... Забілі швабы...— ён заміргаў часта-часта, левае брыво скокнула ўгору-ўніз.— Проша зачэкаць... Проша зачэкаць! — падняў папераджальна руку, выйшаў у сенцы.

— Што ж ён не...— паглядзеў Антак на прыпечак, дзе стаяла скаварада з насмажаным салам.

Усе ўжо вылезлі з-за стала і тапталіся пасярод кухні, не ведаючы, што рабіць.

Увайшоў гаспадар. На бохане хлеба прынёс кавалак сала ў крапінках кмену.

— На дарогу...— апусціў ношу на зэдлік.— У вас жа ніц нема... У торбу кладзіце...— зняў са сцяны прадаўгаватую, учарнелую ад старасці скураную сумку на раменьчыку, падобную на паляўнічы ягдташ. І сала, і хлеб запхнуў у сумку сам — як не сілаю. Накрыўка адтапырылася ўгору.

— Можа, у вас колькі запалак знойдзецца! І кавалачак каробкі з серкаю...— папрасіў Мікульскі.— Не ведаем, як вам ужо і дзякаваць... Вы столькі для нас зрабілі...

Ляснік крутнуўся да печы, стаў поркацца ў пячурцы. Падаў Мікульскаму не карабок, а заклееную ў сінюю паперку драўляную пласцінку, падобную на грэбень, і кожны зубчык быў з налепленай чырвонай серкаю.

І тут рыпнулі дзверы, рыпнулі і расчыніліся паволі, паволі.

У дзвярным праёме, як устаўленая ў раму, з’явілася леснічыха. Замерла пад іх позіркамі, як перад фотаапаратам. На галаве ўскінуты набакір, як у падгуляўшага панка, капялюш. У правай руцэ на вешалцы, выструганай з крывое палачкі, пакручваўся касцюм — карычневы пінжак і святлейшыя, у буйную рудую клетку, штаны. У левай трымала чорны бліскучы кіёк. Мікульскаму падалося, што леснічыха вельмі старая, як не маці гаспадару. Твар змарнелы, увесь у драбнюткіх маршчынках, вочы бляклыя, нібы патухлі навечна. Павяла гэтымі дзіўнымі, нібы сляпымі вачыма па Васілю, па Мікульскаму, падышла да Цімоха Андрэевіча, моўчкі працягнула яму адзенне.

— Так, так... Адзецься вам тшэба, мо падыдзе...— гаспадар хуценька забраў з рук жонкі касцюм, сказаў ёй: — Полбуты тэж давай... Гэта нашага сына... Нема для когось хаваць... Бярыце гарнітур, вам пільна тшэба... Зайдзіце да святліцы, скіньце гэту одзеж...

Мікульскі паслухаўся, ступіў быў у дзверы, халадзеючы сэрцам. «О божа... Як трываюць гэтыя людзі жыць на свеце?!» Але насустрач ішла ўжо леснічыха, у руках — той жа кіёк і туфлі, на галаве ўсё гэтак жа зухавата, па-клоунску ўскінуты капялюш. Паставіла туфлі перад Мікульскім, прыўзнялася на дыбачкі. Ён нахіліў галаву, і яна наклала яму капялюш, сунула ў рукі кіёк. Схіліўшы да аднаго пляча галаву, палюбавалася на яго... І адступіла ўбок, абмінаючы, пакіравала ў кухню. І раптам заспявала:

 

Йшла цурэчка по лесе,

по лесе,

Под фартуськем цусь несе,

цусь несе.

Кош чэрвоных груш!

Кош чэрвоных груш!..

 

Ужо з таго пакоя, пераадзяваючыся, Мікульскі бачыў, як ляснік, расставіўшы рукі, загароджвае дзверы ў сенцы, не пускае жонку на двор, і куточак вуснаў яго тузаецца ў нервовым ціку.

Мікульскі прычыніў дзверы... У вочы, у нос пякло, душыла і дзёрла ў грудзях, нібы ён зноў дыхаў хлёркаю, дрыжалі рукі. «Хутчэй адсюль... Самому звар'яцець можна, нагледзеўшыся...»

Касцюм падышоў, капялюш і «паўбуты» былі малыя, а кіёк — без патрэбы. «Нішто сабе панок — босы... Трэба даставаць дзе абутак, бо гэтак не выткнешся на людзі...»

Выйшаў на кухню, і Антак здзіўлена працягнуў:

— О-о-о, пан выглёнда на тысёнцу даляраў... Босы ходзіць, а з пепшам есць... Каб мне гэтакі гарнітур, то я пайшоў бы ўдзень, па дарозе.

— Нэ довго б ты походыв...— зазначыў Шыпняк, прымяраючы туфлі. Падышлі! Адну нагу можна абуваць, а як от быць з другою, з другім «паўбутам»? У кішэню засоўваць? На пояс чапляць?

Ляснік стаяў з жонкаю пры печы, супакойліва гладзіў яе па плячах. А яна ўткнулася яму тварам у грудзі, пераступала з нагі на нагу, нібы пачынала вальсіраваць, і напявала без слоў. Пагладжваў ляснік ёй плечы, а сам невідушча глядзеў на гасцей пачырванелымі, поўнымі слёз вачыма. І не было ўжо ў ім ні той паважнасці, ні самавітасці, з якімі сустракаў іх. Была безабароннасць і бездапаможнасць.

Горача падзякаваў гаспадару, падаўся з хаты... Хутчэй бы дыхнуць лясным паветрам! Бо разравецца, як хлапчук. Мікульскі сам дзівіўся — што з ім стала? Чаму гэтак нечакана размякла сэрца, нібы адпусціліся, разам «здалі» ўсякія тармазы.

— На... Беж, беж! — зняў з ног ляснік самаробныя скураныя тапкі.— Нядобра, пан зусім босы.

Тапкі падышлі, толькі трохі ўпіраліся вялікія пальцы. Мікульскі зноў памкнуўся да паляка — ці руку паціснуць, ці абняць гэтага добрага чалавека, але ў таго рукі былі заняты, трымаў жонку і толькі ківаў Мікульскаму: «Прошэ... Прошэ... Таке буты з халявамі...» Маўляў, «добра, добра, чаго там...». І нібы ён у іх прасіў прабачэння.

Пайшлі ўсе.

Следам за імі вывеў на ганак жонку і ляснік. Трымаў яе адною рукою пад локаць, другою махаў — «До відзэння!». І яны махалі гаспадару і гаспадыні і бачылі, як старая зноў заківалася ў бакі, завальсіравала на месцы. Чакалі, што яна вось-вось загалосіць, як тады каля печы, павышаючы кожны наступны ўскрык па тоне — «Ой... Ой!.. О-ой!!!». А яна заспявала:

 

Ты мне бузе даш,

Я це бузе дам...

Ты мне не выдаш,

Я це не выдам!..

 

І ўсё парывалася скрануць з месца і лесніка, каб той патанцаваў з ёю...

* * *

— Колькі ты назбірала сена?

Анюта перадала Мікульскаму абярэмак, сабрала з долу тое, што натрусілася, падаткнула яму пад руку.

— Мала... Разоў чатыры-пяць па столькі трэба.

— Капу?

— А што? Глядзі, мо дзе накошанае ёсць.

— Не відаць... Тут мо зроду не касілі — пераблыталася трава са старою...

— Асаку павінны ўжо касіць. Састарэе, то карова не ўесць...

— Хто палезе ў гэтыя нетры? Калі дзе і косяць, то бліжэй да хаты.

— Выпальваць давядзецца... Зімою лепш гэта рабіць, як ударыць галашчокам мароз... Мала цяпер касцоў у вёсках...

— Чакайце... Тут паварот у ракі, на кусты начаплялася ўсякага.

— Мяці пад мятлу... Плюшніку больш бяры, сітніку — яны напоўнены паветрам, лёгкія...

Мікульскі асцярожна прысеў, дзе стаяў. Пад нагамі было суха і тупка, мусіць, грудок. Бераг у ракі павінен тут быць вышэйшы, абрывісты.

— Асцярожней шчамляйся... Боўтнеш у ваду раней часу...

— Я асцярожна... Тут жмукамі вісіць.

Мікульскі паклаў на калені тое, што раней назбірала Анюта, перамацаў. Дзе сырэйшае, вывернуў наверх, расскуб. Мала аеру, сітніку — навобмацак пазнаць можна...

Паляпаў па грудзях кіцеля, па рукавах — сырая адзежка, цяжкая. А ў Анюты пінжак зусім мокры, яна яшчэ два разы акуналася...

Калі напхаць у кіцель і пінжак сена, пацярухі, толку будзе мала, уся пад’ёмная сіла паплаўкоў звядзецца на нішто, растраціцца на само адзенне. А мо якая крыха і ім перападзе? Пакуль праз тканіну пройдзе вада, пакуль змочыць усё сена...

Не, лепш павязаць тугія вязанкі сена. Чым найтужэй... Папругай са штаноў можна вязаць, два паскі ёсць — у процівагазнай сумцы і ў санітарнай... Паадрываць іх, паразрэзваць удоўжкі... «А рэзаць жа няма чым... І зубамі не парвеш...»

Як ён выскачыў на гэтую аперацыю на «жалезцы» без нажа? Насіў увесь час на поясе нямецкі штык-цясак, а на гэты раз вырашыў, што не спатрэбіцца, зняў. Нельга дараваць такую прамашку... Вопытным сябе лічыў, іншых вучыў, як лепш падрыхтавацца ў паход, экіпіраваць сябе. Ужо колькі разоў сёння спатрэбіўся б гэты нож...

— Анюта, нясі. І нарві мне травы... Глядзі, дзе даўжэйшая і больш змешана з леташняю. З яе добра віць вяроўкі.

— З травы — вяроўкі?

— Не бачыла хіба, як з саломы круцяць? Раней авёс жалі, ячмень — уручную... А яны нізкарослыя — чым звяжаш? От і круцілі з жытняй саломы... Наробяць дома вялізны пук перавяслаў і нясуць на яравы палетак... Ты калі-небудзь жала сярпом?

— Адзін раз спрабавала... Тут ужо, у Заходняй... Гаспадыня вучыла, у якой я на кватэры стаяла... Перапужала толькі і яе і сябе: шарах па мезенаму пальцу — скура і павісла. Во, шрам які, абмацаць можна.

— I я жаў. У дзяцінстве, праўда, маці памагаў... Займу палоску і ганю. А падрос, то снапы вазіў, касіў, за жняяркай вязаў... На канікулах... І малаціў, снапы падаваў.

Анюта кінула каля Мікульскага прыплаўнік. Цімох Андрэевіч абмацаў яго.

— Яшчэ хаця б столькі... Падвядзі і мяне да травы, у чатыры рукі будзем ірваць.

— Ой, вы б адпачывалі, набіраліся сілы...

— Набярэшся... Гэта ж не вады з рэчкі: захацеў — зачарпнуў.— Ён нагнуў голаў, і ў пустой вачніцы зноў запульсавала так, што, здаецца, расколвала, ламала на кавалкі чэрап. Мікульскі стаў на калені, потым зноў сеў, пачаў ірваць. «Хаця б не брыкнуцца тут... Трэба што-небудзь гаварыць, гаварыць...»

— Я нават матрацы ткаў з саламяных ці сенных жгутоў-вяровак і партызан навучыў. Гэта яшчэ ў першым партызанскім атрадзе.

— Як гэта?

— Проста, як у два ніты ткуць.

— А як гэта — у два ніты? Я бачыла толькі, як гаспадыня збіраецца ткаць... Але якраз на зімовых канікулах было, дык я дадому ездзіла. Прыехала, а яна наткала ўжо.

— Інтэлігенцыя... Дзе ж ты расла?

— У Гомелі... Я ж вам некалі казала: бацька — машыніст паравоза, маці — фарбавальшчыца на «Гомсельмашы». Мо чулі ці чыталі да вайны пра Сямёна Карпушонка? Грымеў мой бацька да вайны: давёў са сваёй брыгадай сярэднесутачны прабег лакаматыва да 750 кіламетраў. Рэкорд!

— Не чуў, Анечка... Хто якую партыю спяваў у Мінску ў оперным спектаклі, мог бы сказаць. Ніводнай прэм’еры не прапускаў.

— Дзіўна...

— Што?

— Колькі часу ўжо ведаем адно аднаго, як сто гадоў, а такія падрабязнасці даведваемся. А вы раскажыце...

— Пра оперу? Значыць, так. У спектаклі «Кармэн»...

— Не! Як вы матрацы ткалі...

— А-а... Навілі тоўстых вяровак... Дзесяць штук больш чым па два метры. Дзесяць — па тры... Кароткіх многа — па метру. Змацавалі тры калы. Футбольныя вароты бачыла? Два ўбілі, адзін зверху на іх прывязалі. Нізкія, у калена, вароты... Адступілі на два метры і ўвагналі дзесяць колікаў сантыметраў па дванаццаць адзін ад аднаго. Да кожнага кала і да перакладзіны ў «варотах» прывязалі двухметровыя вяроўкі. Палавіна асновы ёсць... Даўжэўшыя, трохметровыя, папрывязвалі ў прамежках паміж двухметровымі, а свабодныя канцы — за палку. Ты слухаеш мяне? Што ты смокчаш?

— Пальцы парэзала... Як брытвай...

— На табе... Як маленькая. Не ведаеш дасюль, што такое асака.

— Я сцераглася...

— Глыбока? Доўга будзе кроў ісці... І зажываць доўга... Крата ж мо ведаеш, кулямётчыка? У яго ступня сорак восьмага памеру. Шымшалевіч абяцаў яму боты сшыць, але доўга нешта калодкі стругае — так і вызвалення дачакаецца босы... Ішлі раз цераз балота, дык хлопцы падвучылі: «Знімі штаны, нашто вэдзгаць у твань? Выйдзем на сухое, тады і адзенеш...» Ён і паслухаў... І споднікі зняў! Скрывавіў ногі па самае... не ведаю што... Вызваляў яго Палуян на тры дні ад усяго — хадзіць не мог. Рая Дышаль усё вязалася да Крата: «Знімі штаны, ёдам памажу! Ходзіш, растапырыўшыся». А той і палыхае, як агонь...

— I ў Крата клёпкі не хапае, і ў Райкі... І сёння Іван, бачыла, не ў ботах, а ў лапцях.

— Сёння хоць у штанах... Ах!.. Каб цябе... На нейкія патырчакі ўзбіўся... Чакай, я адсапнуся трохі.

— Лявей бярыцеся.

— Вядзі лепш на сухое... Кажаш, ненармальны гэты Крот... Хто яго ведае! Цыбуліну з кулак — хруп, хруп, кусне два разы — і па ёй. Не зморшчыцца нават. Асілкі ўсе выдаюць ненармальнымі... Рахманыя ў душы, як дзеці... Ты не бачыла, як ён спіць? Ляжа дагары, закіне рукі да вушэй, сагнуўшы ў локцях... Пацеха — як дзіця... А ў партызаны ведаеш чаму Крот пайшоў?

— Чула крыху... Нявесту паліцай адбіў, ці што...

— Партызан з апошняга «прызыву»... З тых, што ішлі ў лес, калі асабіста ім прыпякала... А з дзеўкай яго так было: прыставаў да яе, заляцаўся адзін бобік. Ну, Крот яму раз прыгразіў, другі — «Не ліпні, не лезь!». А таму начхаць, сілу за сабою чуе... З Хартыніч, з гарнізона, спецыяльна да яе на веласіпедзе ездзіў... да дзеўкі... Праўда, і яна заігрывала з тым паліцаем: абяцаў заступіцца за яе, каб у Германію не забралі... Выйшаў раз Крот па ваду — босы, у адной кашулі... Чуе, хіхікае яго дзеўка, папісквае... Цераз вуліцу іх хаты стаялі, наўкасяк. Ён туды — сядзіць той паліцай на лавачцы, ціскае яго нявесту... Прабач, ну абдымаюцца там, ці што... Іван і ўзяў яго адною рукою пад калені, другою — за карак: ціскануў... А хрыбетнічак слабы ў паліцая быў — хрэп! Абмяк адразу, як мяшок... Дзеўка ў голас! Дык ён яе згамтарыў пад паху і панёс у хату — да яе бацькоў. Нясе і шлёпае па тым месцы, адкуль ногі растуць: «Не гуляй з паліцаем! Не гуляй!» Вярнуўся назад да паліцая, а той і не дыхае. Пагнуў яго веласіпед на калена, закінуў на страху. Карабін схапіў за дула, хацеў джвэгнуць аб дрэва. Раздумаў — пачапіў на плячо і — у лес.

— Збіраць больш сухога?

— Збірай, збірай... Ды будзеш памагаць вязаць.

— Вы не кончылі расказваць...

— Пра Крата? Пра яго на цэлы дзень хопіць анекдотаў.

— Не — як матрацы ткалі.

— Усё сказаў, хіба ты не зразумела? За палку даўжэйшыя вяроўкі то падымалі, то апускалі... Паміж вяроўкамі першай асновы яны заходзілі. А ўпоперак падкладвалі кароткія — уток. Так і перапляталася.

Анюта паціснула плячыма.

— Не ўцямлю...

— Э-э, ткачыха з цябе... Падыдзі сюды... Сашчапі свае пальцы... Та-а-ак... Як жабяняты рукі... Сярод лета... Не вырывай, давай пахукаю, пагрэю.

— Мне цёпла.

— Ну, добра. Бачыш, пальцы сашчапіліся праз адзін... Так і ў нас перакрыжоўваліся ніткі асновы... А во так... Дай я закладу ўпоперак пальцаў некалькі травінак... От гэтак мы клалі ўточныя вяроўкі... Апускалі ўніз — клалі, падымалі ўгору — клалі...

— А-а-а...

— Бэ, вэ, гэ, дэ...— Мікульскі не пускаў яе далоняў.— Так і праходзілі азбуку ляснога жыцця. Добрыя матрацы атрымліваліся. Яловых лапак наломіш, потым паверсе матрац — пад бокам суха... Шкада, не маглі з сабою насіць тых матрацаў — цяжкія.

Анюце здалося, што Мікульскі даўжэй, чым трэба, затрымаў яе рукі. І сцялася ў камячок — вырвала, пайшла да берага.

Мікульскі сумеўся, хмыкнуў.

Ён не бачыў, як Анюта адчайна шчамлялася, лезла на кусты, здзірала з сучча закарэлыя, выгнутыя дугамі жмені сена. Крыху распроствала іх, каб пакласці на руку, і выпетралыя на сонцы і ветры «пэйсы» трашчалі, курыліся пылам, з некаторых сыпаліся драбнюткія, як грэчка-ядрыца, ракавінкі.

Мікульскі круціў жгут, прыціснуўшы адзін канец яго ботам да зямлі, увіваў траву жменю за жменяй. Калі рукі, уючы, падымаліся да барады, абмотваў той канец, што пад ботам, вакол ступні. Зноў віў, зноў намотваў...

— Таварыш камісар! — азвалася Анюта.

— Угу...

Твар Мікульскага, убачыла яна, скрыўлены ад болю.

— Вы нічога не чуеце?

— Не... А што? Страляюць з моста?

— Гудзе нешта... Цяжка, цяжка... І густа... Не разабраць, у якім баку.

— У мяне ў вушах званы звоняць. Мо на шляху? Мо танкі ідуць? Слухай лепш...

Анюта ўслухоўвалася, круціла галавою, як птушка. Тузанула з галавы шлем, з яго вываліўся, стукнуў па руцэ пісталет. Механічна сунула яго за пазуху ва ўнутраную кішэню пінжака і зноў прыслухалася.

Гуло на ўсходзе, дабіралася да зеніту, узмацняючыся да магутнага, ажно стагнала паветра, рокату-рову, прыціхала на захадзе. А з усходу зноў падымалася хваля — тугая, ажно гняла, уціскала ў зямлю.

— Самалёты!.. Нашы!.. Ляцяць немцаў бамбіць! — закрычала яна.— Нашы, Цімох Андрэевіч! Нашы! Я па гуку пазнала!

— Ціха ты! Немцы блізка... Палічы, колькі самалётаў.

— Не відаць жа! Там недзе, над воблакамі... Нашы! Нашы!!!

— Цішэй, кажу... Я чую трохі... Цяжка нагружаныя...— Мікульскі ссунуў з вуха столкі бінтоў.— Стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі...

— Мо на Берлін!

— На Берлін ці не — не так важна. Значыць, скора фронт пасунецца.

— Вам мо лягчэй стала? Здаецца, весялейшыя...

— Не ведаю, Анюта...

— Я адбягуся, журавін назбіраю. Бачыла на купінах, як ішлі ад канавы.

— Журавіны яшчэ цвітуць, інструктар...

— Леташнія. Вісяць — мякенькія, як капшучкі з сокам. Жалеза многа ў журавінах, кроў робіцца з іх.

— Няма калі забаўляцца...— Мікульскі сціснуў далонямі галаву, мо хацеў спыніць звон у вушах.

— Ой... зноў? — наблізілася да яго Анюта.— Мо вады халоднай даць?

— Не... Пакуль што не трэба... Гудуць яшчэ самалёты?

— Равуць!

— Скора, скора нашы наступаць будуць... Ты куды пасля вызвалення падасіся?

— Не ведаю... У Гомель... Я ж тры гады пра бацькоў ніякай вестачкі не маю.

— А ты ж бы пісьмо напісала сваім. Гомель летась у канцы лістапада вызвалілі.

— Пісала... Ніхто не адгукваецца... І суседзям напісала — маўчаць.

— Вазьмі...— Мікульскі расшпіліў і скінуў кіцель.— Задрай на ўсе гузікі і набі сенам. Туга набі... Эх, каб які мяшок быў сухі, брызянтовы!

— А во — у сумку санітарную... І ў вашу з-пад процівагаза.

— Малыя... Торбачкі...

— Тады і ў мой пінжак або ў спадніцу.

Яна адшпіліла каля шыі шпільку, хуценька зняла сваю брудную і цяжкую апранаху.

— Што ты робіш? Адубееш, ты ж казала, што холадна.

— Я казала, што пацяплела.

— Адзень, пакуль не астыў з сярэдзіны. Мокры, цяжкі, зменшыць плывучасць паплаўка.

Анюта паслухала яго неахвотна. Набівала кіцель сенам, а ў галаву лезла жывасілам: «Як мы паплывём? Я ж па плаванні другое месца пасля сякеры займаю... А ён такі слабы... І не бачыць нічога...» І ў грудзях яе халадзела і халадзела, нібы піла яна крынічную сцюдзёную ваду.

* * *

Анюта і блізка не ўяўляла, які боль ён церпіць нават у такія вось, «зацішныя» хвіліны. Мікульскі часам не чуў самога сябе, часам забываў, пра што гаварыў, і стоена напружваўся, каб успомніць або ўцяміць сэнс слоў, каб не сказаць чаго лішняга...

Калі Анюта хацела пашукаць яму журавін, ён ледзь не расказаў ёй, як з Шыпняком елі грыбы... І спахапіўся: не трэба лішні раз пры ёй называць Васіля... Не трэба вярэдзіць свежую рану. Той шок і здранцвенне часткова ўратавалі яе — ён гэта разумеў. Але такі стан прайшоў ужо, яна ўсё больш ачуньвае... Ачуньвае і, малайчына, бярэ сябе ў рукі. А што з ёю будзе, як застанецца адна і надоўга, калі пачуцці зноў нахлынуць на яе? Вось толькі перабяруцца на той бок, дабрыдуць да партызанскага лагера, скіне з плячэй клопат аб ім... Гэты клопат толькі і ратуе яе.

Калі пытаў у яе, чаго ёй зараз больш за ўсё хочацца, думаў і пра сваё жаданне: добра паснедаць сопкай бульбай з мёрзлым салам! І адразу спахапіўся: уявілася тая скураная сумка з салам і хлебам, якую наладаваў на дарогу ляснік, уявіўся Васіль, такі, які быў пасля адной той вячэры...

Хлебам і салам лесніка яны толькі раз і паласаваліся.

Нёс сумку з харчамі Антак — самы малы, нягеглы з выгляду, але на той час самы дужэйшы з іх. У карцэры ён не сядзеў, нагі пры саскоку не выкруціў — чаму б яму і не несці?

Пакуль быў лес, ішлі ўдзень. Але скончыўся ён кіламетраў праз дзесяць ад сядзібы лесніка пагоркам, з якога было відаць кіламетраў на шэсць. З узлеску праглядваліся палоскі жыта і папару, цёмныя плямы хутароў, пустошы з вострымі пірамідкамі ялаўцу, абкружаныя каронамі кустоў.

Сонца было яшчэ высакавата, і Антак настойваў ісці далей, хоць бачыў добра, што яго спадарожнікі валяцца з ног: людзі ўмываліся потам, на касцюме Мікульскага праступілі белыя плямы солі. Большасцю ў два галасы рашылі застацца на гэтым пагорку. Нагу ў Васіля яшчэ больш расперла, напятая скура каля костачкі сіне паблісквала. Натрудзіў ён і руку, апіраючыся на кіёк, нацёр і расцёр вялікі мазоль пасярод далоні. А здавалася ж, што ўсе сучкі абрэзаў нажом лесніка, выгладзіў добра. У Мікульскага смылела ў грудзях, а ў крыжы нібы грызла што і тачыла.

Пападалі сярод верасу, чуючы, што зямля нібы прысмоктвае іх, нібы павялічылася ў некалькі разоў прыцяжэнне. Ляжалі і доўга зняможана маўчалі.

Антак сеў першы.

— А як жа з шамоўкай? За цэлы дзень не аграшыліся...

— Скора ты забыў...— гаварыў Мікульскі, не разлепліваючы цяжкіх, набрынялых павек.— Па той зарадцы, што атрымалі ў лесніка, можна яшчэ двое сутак нічога не есці... А калі раскінуць калорыі на лагерны рацыён — на паўмесяца хапіла б.

— Я прапаную — пошукаты воды, і на сёння хопіць,— дабавіў Шыпняк.

— Калоры, калоры... Нахапаліся вучоных слоў... Мы ж не ў пустэлі ідзём... Дасць бог дзень, дасць і харчы.

— Ну, калі ты гарантуеш, што будзеш даставаць прадукты хаця б дзён пяць, пакуль мы не станем на ногі...— сказаў Мікульскі.

Яму самому зараз горш хацелася есці, чым у карцэры на пяты-шосты дзень. Ад галадоўкі да яшчэ большага голаду не такі ўжо і рэзкі пераход. Цяпер жа страўнік раз’ятрыўся, нібы разам абудзіліся ў ім, прыйшлі ў рух усе сокі, балюча пяклі сценкі...

— У любой вёсцы, у любой хаце дастанем,— запэўніў Антак.— Тут жа наш народ жыве, амаль усе беларусы — Беласточчына...

— Давай цількі сюды портфэль...— пазяхнуў, устаючы, Шыпняк.— Давай, давай, не саромся... А то дай тобі волю распораджатыся... Ну, што ты мэнэ змушаеш уставаты?

— На! — пакрыўджана буркнуў Антак, перакінуў сумку бліжэй да Васіля.

— Ось так... Дай, будзь ласка, нож...— працягнуў Шыпняк руку да Мікульскага.— О-о, дывысь, Ціма, што оцэ куркулэня наробыла! Та він ужэ з’іў піўхліба! Як пацюк выгрыз...

— Я не грыз... Я пальцамі шчыпаў...— шморгнуў носам Антак, ледзь не плачучы.

— То і сашчыкаў сваю пайку... На, колы хош, шматок сала і — гэць!

— Ага-а! Вы не неслі... Вам д-добранька б-было...— Антак не то ўсхліпваў, не то заікаўся.— А я не мог т-трываць, такі пах ідзе з сумкі. Я хацеў не думаць пра яду, а сумка ўсё бух ды бух па сцягне...

— Васіль, за праяўлены гераізм у змаганні з самім сабою ўзнагародзь яго скібачкай...— Мікульскі яшчэ не ўставаў, а глядзеў, як паволі хістаюцца над галавою шаты соснаў, як прутка выгінаюцца, спружыняць камлі, і злёгку кружылася галава, здавалася, што вагаецца, як параход на акіянскіх хвалях, зямля...

— На! За тэ, што нэ ўсэ з’іў! — нарэзаў Васіль Антаку ў прыгаршчы крошак, падраўнаваў скарынку.

Мікульскаму ён працягнуў большы кавалак хлеба, чым сабе, амаль у два разы, ладны кавалачак сала. Убачыўшы, якімі вачыма правёў Антак і лусту, і скрылёк, сказаў:

— Еш, Ціма, табе трэба папраўляцца... Заўтра мусымо прайты кіламетраў з дваццяць.

— Замахнуўся! Гэта з тваёй нагой?

— Нага — што? А ось колы о тут...— ён пастукаў у грудзі,— підводыць, зовсім друге. Я чуў, што патрыбно багата тлушчу істы тому, у кого хворы лэгені.

— Гэта што — лёгкія? Не можаш сказаць па-чалавечы... Я чуў: у каго беркулёз у лёгкіх, трэба сабачае мяса есці і сабачы тлушч піць. У нас да вайны адна цётка вылечылася сабачым тлушчам і зёлкамі. Усіх шчанят у сяле пераела, людзі знарок не закопвалі малых сабачанят, а гадавалі для яе.

— Цьфу, шчоб тобі!.. Каму піп, каму попова дочка. Нэ сухоты ў нёга... Ему лёгкія раз'ела хлорам у карцэры, у турмі. Зумыснэ труцілі, гныдзяныя хрыцы...

— Але ж усядно хворыя!

— Я прайдуся ўзліскам, розвідаю дэшчо...— Васіль лёг на бок, падцягнуўся да свайго кійка.

— Ляжы! Ці сядзі...— ацішыў яго імпэт Мікульскі.— Дай спакой назе. Антак сходзіць...— І ўжо да Антака: — Ідзі асцярожна. Паглядзі, ці ёсць паблізу дарога на ўсход... Ці ёсць вялікія паселішчы... Ці ёсць у іх немцы або паліцэйскія... Ці далёка лес... Калі лес не скора, прыкінь, як лепш ісці цёмначы. І вяртайся хутчэй, будзем шукаць месца для начлегу — бо тут як на далоні. Выходзім гадзіны ў тры ночы, на досвітку.

— Нож дайце... У мяне ніякай зброі — як голы ўсядно...— папрасіў Антак.

Не было яго гадзіны дзве. Мікульскі з Васілём сышлі было ў даліну, паляжалі, пасядзелі, вярнуліся зноў на ўзлобак. Пачалі трывожыцца...

Урэшце ўбачылі — ідзе... І ён і не ён. На вушах завісла старая шапка, на плячах марынарка — пінжак ці світка з сівога даматканага сукна, з вялікімі накладнымі кішэнямі на крысах. Марынарка была вялікая яму — як балахон.

— Гэта вам...— дастаў з запазухі бутэльку малака, налітую па самы корак з кудзелі. Сеў, шумна, нібы супакойваючыся, уздыхнуў.

— Адкуль гэты маскарад? — суха спытаў Мікульскі.

— Х-хэ... пастух даў.

— Так і даў?

— Папрасіў — і даў. І малака... Вы — піце, піце, я ўжо напіўся.

— А як цэ бувае, шчо вжэ вэчар, сам пастух нэ раз ів, і ты пыв, а пляшка повна? — здзівіўся Васіль.

— А ён... гэта... Сеў пад карову і падаіў.

— У пляшку?!

— У пляшку. Два разы даіў.

Васіль паглядзеў на Мікульскага, Мікульскі — на яго, абодва — на Антака.

— А мэні здаецця, шчо ты сам загарбав яго одзяг. Ограбыв людыну! Для цёга ты і нож просыв...

— Мы мірна гаварылі, чынна. А тады я малака папрасіў... А тады шапку і марынарку...

— Нож даставаў?

— Ну-у... быў нож у руках, я ім дубчык стругаў. Ды піце малако! Яно яшчэ цёпленькае. Хворым добра сырадой...

Мікульскі выцягнуў зубамі корак, адпіў з паўбутэлькі, працягнуў Васілю і пляшку, і корак. Той піць не стаў — закаркаваў.

— Бачыў пастух, у які бок ты пайшоў? — толькі і спытаў у Антака.

— Не ведаю... Бачыў, няўжо ж не... Часта азіраўся ў мой бок.

Распытвалі ў Антака ўжо на хаду — што разгледзеў сам, пра што даведаўся. На паўночны ўсход ёсць вёска, Падляссе, у ёй, здаецца, няма ні немцаў, ні паліцаяў. Вёску з двух бакоў, поўдня і ўсходу, аточвае лугавіна. На ўсход лугі цягнуцца далекавата, кіламетры на тры, там рачулка, а за ёю зноў пачынаюцца лясы...

Ішлі ўзлескам на поўдзень кіламетры два і яшчэ па забалочаным лясным паўвостраве з паўкіламетра на ўсход — чарналессі, лазе, па крапіве ў рост чалавека...

Васіль спатыкаўся на лам’ё, скрыгатаў зубамі і памінаў усіх чарцей.

— Усэ злэ на тваю маты...— лаяў ён і Антака.

Надумаў чапацца з пастухом!.. А раптам той падняў у сяле шум? А раптам ёсць там немцы і паліцэйскія і яны ўжо ідуць на той сасновы ўзлобак, каб злавіць іх? Не распытаў жа па-добраму ў пастуха, не пагаварыў па-чалавечы...

Сноўдаліся яшчэ па кустах у прыцемку з паўгадзіны, пакуль не натрапілі на леташні стажок сена. Звалілі паўстога набок, дабраліся да свяжэйшага сена, хоць таксама густа пахла цвіллю і мышамі. Недзе гулі патрывожаныя чмялі ці восы: зачапілі гняздо...

Антак лёг з краю, побач з Васілём. Сумка з правіянтам ляжала паміж імі...

Прачнуўся Мікульскі ад таго, што Васіль поркаў кіем у сена і памінаў «бісаву маты».

— Што?

— Антака нэ мае... І харчы — цю, цю... Біля мэнэ сумка була — начэ віл языком злызав.

— Та-а-ак... Куркуляня ты на яго казаў, ці як?

— Яке куркулэня? Цэ справжній глытай... Навіць ту пляшку, што ты нэ допыв, забрав.

— Гэтага трэба было чакаць... Помніш, што ён гаварыў пра лісток падбелу? Што ў кожным чалавеку два бакі...

— У нёга дэсяць боків... Спасыбі, што хоч гэрманців нэ навів на нас.

Трава ўжо была мокрая, але раса, мусіць, сама садзілася, бо хмызы заснаваны туманам. Ён не так бачыўся, як угадваўся па халодных хвалях, што часам патыхалі імжой у твар.

Першы кіламетр новага дня Мікульскаму даўся цяжэй, а Васілю лягчэй. А можа, і наадварот, ніхто з іх не скардзіўся ні на што...

Выбіліся на састарэлую дарогу-летнік з глыбока прарэзанымі чорнымі каляінамі. Вяла яна, здаецца, якраз на ўсход.

— І нож у яго застаўся...— успомніў раптам Мікульскі.— Абяззброіў нас зусім.

— А сірныкі е?

— Запалкі? Тут... Каб палез мне ў запазуху, то я пачуў бы...

Дарога часам перарывалася глыбокімі, шырэйшымі за адлегласць паміж каляінамі, выбоінамі. Возчыкі, мабыць, браліся, аб’язджаючы разбалабучаныя западзіны, управа-ўлева ад каляін, па цаліку, яшчэ больш пашыраючы выбоіны.

Дарога заломвала ўсё далей на поўдзень. Хацелі ўжо яе кідаць і праставаць па лузе на ўсход, як раптам натрапілі на ўдзірванелую нізкую грэблю. Яе густа абселі, нават павыбягалі на само палатно, невысокія кусты. Дарога, не прабегшы па грэблі і ста метраў, сцуралася яе, сышла ўправа. Пастаялі, падумалі — рашылі трымацца грэблі. Ісці тупка, лягчэй, чым па забалочанай сенажаці. Але хутка грэбля перарвалася чорным правалам. Цьмяна паблісквала вада, тырчалі палі моста — радок паўз іх бок, радок — з усходняга боку. Ці не тая самая рачулка, пра якую гаварыў Антаку абрабаваны ім пастух?

Вяртацца на дарогу, што ўцякла ўправа, няйначай на брод, не схацелі. Раздзеліся дагала...

Вада была халодная, выдавала зблізку, асабліва калі заняла па самую шыю, цёмна-рудою. Пераходзілі, падняўшы адзенне на руках, і бачылі, што палі зялёныя і ўчарнелыя ад старасці, месцамі падзёўбаныя дзятламі, паточаныя жукамі і восамі. Спатыкаліся на нейкія слізкія карчы і бярвенні і, перш чым зрабіць чарговы крок, мацалі нагамі.

— Рыбная рэчка...— заўважыў Мікульскі, адзеючыся. Не сталі чакаць, пакуль абсохнуць. Сонца яшчэ не паказвалася, яно ўгадвалася на паўночным усходзе па агніста-залатых, дробных, як луска, воблаках.

Зноў ішлі грэбляю і праз якія паўкіламетра сустрэлі дарогу-бяглянку — вярнулася-такі да іх на грэблю. Выбегла і сцяжынка злева, з густога арэшніку з адзіночнымі старымі соснамі. Тут ужо грэбля мела больш выцерты выгляд. Нечакана, як хто адсунуў глухі занавес, пачулі кукарэканне пеўня і сабачы брэх — лявей недзе, з таго боку, дзе збіралася ўсплыць сонца. І, відаць, недалёка... Што там — хутар, вёска? Калі вёска, то пра яе нічога не гаварыў Антак. А можа, гэта ўсё-такі тая, пра якую ўспамінаў пастух? Можа, знарок сказаў ім няпраўду?

— Не, гэта другая... Тую мы даўно пакінулі ззаду і злева,— сказаў, паразважаўшы ўголас, Мікульскі.— Не могуць так далёка ганяць кароў, ды яшчэ на другі бок рэчкі...

— Заглянэмо...— прапанаваў Васіль.

Палезлі ўлева, у арэшнік. Пад высознымі кустамі яшчэ прыцемак. Сям-там бялеюць лысінкі арэхаў. Паспрабавалі на зуб — нават трашчаць слаба, ядраў няма, адна сухая, як вата, мякаць. Перайшлі маленькі ручаёк з халоднаю, што жалеза, вадою. За ручайком кустоў не было, праглядвалася вялізная, як згледзець вокам, паляна-пагорак. Адразу за ручайком стаяла невялічкая лазня, вышэй, на грудку, хаты вёскі. Стаяць рэдка, вакол кожнай сядзібы плот-пляцень. Садоў каля хат няма, мала іншых дрэў. Пракідаюцца толькі кусты ядлоўцу. Чахлыя, відаць, тут і гароды — пясок. Жывуць людзі з грыбоў і ягад — прапахла ўсё наваколле сушанымі грыбамі.

Перайшлі зноў ручаёк — вады па костачкі, прыстоялі пад лазняй, наглядаючы за вёскай. Тут ці не самы край паселішча, тры хаты. З-за крайняй справа выбягае, як атожылак, жоўтая сцежка, кіруе паўз ручай на грэблю. Асноўная ж дарога, шырэйшая, вядзе з вуліцы на паўднёвы ўсход, у лес. Вагаліся, заходзіць у якую хату ці не? Калі пачнецца сапраўдная пушча, не скора трапіцца ім чалавечае жытло. А ім жа трэба харчы...

Парашылі так: пойдзе Мікульскі, у яго больш «рэспектабельны» выгляд. Васіль пабудзе за лазняй, а потым пяройдзе ўзлескам на бітую дарогу, што вядзе на паўднёвы ўсход. Зборны пункт — метраў праз трыста на гэтай дарозе.

— Дай сірныкі, закурымо...— сказаў Васіль Мікульскаму і дастаў з запазухі папушку тытуню.

— Адкуль гэта ў цябе? — шчыра здзівіўся Цімох Андрэевіч.

— А цю «пушку» мэні ліснык дав, як ты пераодзягався.

— І маўчаў! Ну і сыпняк, ну і тыфус...

— Маўчаў... Баровся сам з сабою. Баяўся, што табе зашкодыць.

Васіль спрытна пагарнуў малесенькія цыгаркі, адкруціўшы з рулончыка паўліста. Без паперы, як горнуць сігары. Мікульскі адразу закашляўся, схапіўся за грудзі.

— А што я казаў? Кідай к бісу, бо здохнэш.

Махнуў на яго — «Адчапіся!» — і пайшоў з-за лазні. Якраз убачылі: ад крайняй хаты, спачатку па гародзе, потым, ад дзверцаў, па сцежцы спускаецца ўніз маладзіца ці дзеўка ў доўгай даматканай спадніцы. Мусіць, да ручая: на плячы каромысла і два вядры. Мікульскі выйшаў ёй насустрач, азірнуўся на ручай. Сцежка збягала да невысокага зруба, складзенага пасярод ручая, пад пагоркам. Вада вылівалася са зруба невялічкім вадаспадзікам. Глянуў зноў уперад і сумеўся: дзеўка ўжо стаяла, здзіўлена выцягваючы шыю, углядваючыся ў яго. Раптам віскнула, як парася, крутнулася бегчы назад. Адно вядро саскочыла з крука, брынкнула ёй пад ногі. Спатыкнулася на яго, ледзь не стала ракам. Упала і другое вядро з каромыслам... Адцуралася ўсяго, падхапіла рукамі спадніцу, прыпусцілася дадому.

— Татусь! Татусь!

Мікульскі падняў вёдры, нёс за восілкі ў левай руцэ, каромысла — у правай. «Во, дурніца... Пярэпалах падымае...»

Толькі дзеўка схавалася, праскочыўшы гародзік, у хаце, як з хаты выбег прысадзісты мужык са стрэльбай у руках. Угледзеўшыся, што Мікульскі ідзе не цераз гарод, а паўз плот, выганам, мяркуючы выбрацца на вуліцу, і мужык аббег хату з вуліцы, зайшоў яму насустрач.

Цімох Андрэевіч пакінуў вёдры, сваю «сігару» ціскануў у пальцах і ўпусціў знарок дадолу. «Папрашу закурыць для пачатку...» Калі паміж імі засталося метраў дваццаць, мужык наставіў на яго стрэльбу.

— Палахлівая ў вас дочка... Кінула вёдры, пабегла...— сказаў Мікульскі, набліжаючыся.

— Хто ты естэсь? Проша пшэдставіць паперы! — варухнуў тубылец квадратнымі вусікамі пад вялікім носам, утаропіўся ў яго цёмнымі і малымі, бы ў вожыка, вочкамі.

— Я ж у вас, дзядзька, дакументы не патрабую... Давайце лепш закурым! — палез у кішэню па пусты кісет. Бліскучы кісет, чорны, згорнуты ў трубку...

Мужык адскочыў крокі два назад, ускінуў угору стрэльбу — бабах!

— До мне! До броні!!! — закрычаў тонка, як заяц, якога дзярэ сава. Зноў наставіў разраджаную стрэльбу на Мікульскага, воч з кісета не зводзіць. Здаўся, мабыць, яму пісталетам.

З левай хаты і трэцяй, што стаяла за вуліцай, выбегла адразу трое чалавек. Адзін цыбаты з павязкай на рукаве забягаў злева, два беглі проста на яго. У двух у руках былі драбавікі, у левага нешта кароткае, ці не абрэз.

Мікульскі скеміў — «Жыўцом хочуць узяць...». Ямчэй узяў кісет, каб яшчэ больш быў падобны на пісталет.

— Вуйка! — раптам закрычаў той, злева.— Огень! Пожар! — паказаў абрэзам уніз, пад ручай.

Азірнуўся і Мікульскі — займалася полымем саламяная страха лазні. Васіля не было відаць.

Плот канчаўся метраў праз дзесяць, і Мікульскі рвануў наперад, на вуліцу, наставіўшы кісет на дзядзьку са стрэльбай. Той падняў рукі ўгору, адступіў убок. Другія два, чуў, хапалі ўжо вёдры, што кінуў Мікульскі, і крычалі:

— Пожар! Пожар!

Даўно ўжо так не бегаў Мікульскі.

Сустрэўся з Шыпняком там, дзе ўмовіліся. Саплі, як загнаныя.

— Ты ўсмаліў?

— Нэ знаю, як цэ і сталася. Бачу: вліп ты! А рука сама — чырк сірнычка...

— Не трэба было гэтага рабіць. Мы ж не бандыты якія.

— Здоровэнькі булы! А як бы ты выкрутывся? Воны ж, як хыжакы, выскочылы, думав, што злапаюць... Самаахоўцы...

— І ўсё роўна не трэба было. Цяпер яны цвёрда пераканаліся, што трэба ахоўвацца ад бадзяг.

— Ну іх під тры чорты! Ты жывы, здоровы,— а на ўсэ друге начхаты. Воны да вэчара новую лазню поставяць. Ліс кругом... Будзівля бо така...

Ішлі лесам, арыентуючыся па сонцы. Спыняліся толькі там, дзе былі чарніцы ці шчаўе.

— Ну, тэпэр мы злі, як звіры...— жартаваў Шыпняк.— У нас кажуць, колы ў хорта, у сабакі, чорна ў році, то він дужэ злы і зайців ганяе.

Ад ягад, і праўда, было чорна ў роце, губы ссінелі, як у тых мерцвякоў, што выцягвалі за канцлагер у равы.

Начавалі пад густою елкаю, на шыгульніку. Назаўтра таксама ішлі ўдзень, бо лесу хапала. Ішлі аб адных ягадах, ад іх мучыла пячайка і натха — смуродная адрыжка, ад аскомы балюча было звесці зубы ці моцна ўдыхнуць праз іх паветра.

Пад вечар другога ягаднага дня Мікульскі прылёг адпачыць, а Васіль развёў агонь, назбіраў грыбоў, наўзбіваў іх на галінкі, як шашлык, і смажыў — рыхтаваў больш пажыўную вячэру. За кіламетр ад іх на тракце гулі машыны. Але так было мо цэлы дзень, і на гэта не звярталі ўвагі. Мікульскі неўпрыкметку задрамаў.

Разбудзіў Васіль яго, як усё было гатова.

— Ось табе два шампуры шашлыку... Тай нэ кажы, шчо нычога нэ даў...

Елі і не маглі нахваліць яду: смачна, нібы адбіўная катлета, толькі што без солі. Мікульскі другі «шампур» не адолеў — стала прытарна, а Васіль умалоў абодва.

Падмасцілі пад бок яловых лапак, прыціснуліся адзін да аднаго, палеглі. Мікульскі — бліжэй да агню. Ноччу павінны былі памяняцца месцамі, паджывіць агонь...

Ачуняў Мікульскі ад болю — тлеў рукаў касцюма. Ляжалі яны чамусьці далёка адзін ад аднаго і ўмітусь — ногі да галавы. Мусіць, адкінуўся так у непрытомнасці, не чуўся, калі яго і званітавала,— заўважыў сляды гэтага на другім рукаве. Васіль яшчэ не ачуньваў, стагнаў скрозь сашчэмленыя зубы.

«Атруціліся!» — зразумеў Мікульскі. Хацеў устаць і адразу ж упаў: ніякай раўнавагі! А галава ўжо працавала: «Васіля ратаваць... Васіля...» Падпоўз да таварыша, пачаў тузаць яго, варочаць, прыслухоўвацца да дыхання. Пульс слаба намацваўся, лоб быў халодны, у ліпкім поце. Яшчэ мацней затузаў Шыпняка, прыпадняў за плечы — і таго пачало страшна рваць — прыступамі, сутаргава... Да памяці не прыходзіў, на сваё імя не адгукваўся.

І як гэта ён не паглядзеў ці хоць не спытаў звечара, што за грыбы падабраў Шыпняк! Вырваліся з пашчы смерці, з лагера, а тут ледзь не аддалі богу душу з-за нейкіх паганак. Яму нават не ў галаве было, што нехта можа не ведаць грыбоў. А выявілася, што такія людзі ёсць — Васіль... Няўжо ён не бачыў грыбоў хоць на малюнках? Ды ў іх жа, у Ровенскай вобласці, і лясы ёсць...

Пацягнуў Васіля — паўзком, як параненага з поля бою — на чысцейшае месца, падклаў яму пад галаву свой пінжак, кінуў на вуголле сушняку. Перасоўваўся на карачках, на ногі не падымаўся — не трымалі.

Толькі пад раніцу ачуняў Васіль.

— Пачастунак твой, грыбавар, выходзіць бокам... А ты з такім апетытам уплятаў — за абедзве шчакі!.. Ражна хоць не праглынуў разам з мухаморамі?

— Та цэ нэ мухаморы... Цэ дужэ гарні булы грыбы...

— Маўчы хоць... Устаць зможаш?

Шыпняк паспрабаваў — дыб, дыб, павяло паўкругам, брык!

— Будзь каля вогнішча... Нікуды не адпаўзай! Пайду вады пашукаю ці чаго.

«Пайду»... Каб жа ён ішоў! Падпоўз да сасны, падняўся на ногі, чапляючыся за камель... Разгледзеўся: блізка стаіць другая сасна, намерыўся на яе, махнуўся — хап. Нацэліўся на трэцюю — павяло, павяло ўбок... Злавіў! На чацвёртую — міма... Бурдэнц!

Галава была ясная ўжо, а ногі не трымалі.

Да брукаванкі дабіраўся доўга. Учора на ёй гулі машыны, цяпер яшчэ рана — цішыня...

Похапкам, азіраючыся, ідзе кабета. Зараней хіснуўся з-за дрэва, ухапіўся за галінкі куста каля прыдарожнай канавы, каб не перапужаць жанчыну знячэўку.

— Не бойцеся...

Жанчына паволі, насцярожана падышла.

— Вы паранены? — голас лагодны, спагадлівы.

Расказаў, што і як здарылася, хто яны, што Васіль выкруціў нагу.

— Вой, божухна... Мае ж вы людцы, а як жа вам памагчы? Я ж яшчэ і ў печы не паліла... У сястры ў Сойках начавала — баюся дома... Толькі Сойкі ды мой хутар ацалелі... Папалена ўсё ў пушчы... Людзей і павывозілі і пабілі... Чакайце тут, у мяне малако ёсць, і кіслае, і салодкае.

Дзякуй добрай цётцы, адратавала іх тады малаком. І на дарогу яшчэ дала бутэльку, і цэлы клінковы сыр, і тры халодныя, мо ўчарашнія, блінцы. Прынесла стужку з палатна і ў чарапку мазі — «З рагулек, жывакосці! Дужа памагае, як пералом ці скрут». Змазала Васілю каля костачкі, туга ўвязала.

Паспавядалася цётка ім:

— Вы не чулі пра Коўратаў? Во тут недалёчка быў яшчэ адзін хутар... Людзечкі мае, такога нарабілася — дасюль валасы не ўлягуцца на галаве... Зайшла вечарам да іх нейкая хеўра. Сваімі прыкінуліся, партызанамі... Ну, Коўраціха і пачаставала іх, і ўсё такое, пахвалілася, што давала ўжо партызанам не раз прытулак... А раніцаю... А раніцаю зайшла суседка, з Падгайскага хутара,— і як справіць лямант на ўвесь лес! Усе парэзаныя ў хаце — і гаспадар, і жонка, і дзеці... Адной толькі Юзі няма, старшанькай: выскачыла, мусека, у адной сарочцы, бо ўся адзежа на стульчаку ляжала, складзена акуратна... І дасюль не найдуць! Сойкаўскія сваякі шукалі-гукалі яе па лесе трое сутак... А хіба дагукаешся? Вялікі лес... Яны, сойкаўскія, і хавалі Коўратаў у адной магіле... Ой, а грудзі ў Коўраціхі паадрэзваны, і запіска шчэпкай з лучыны прыколата: «Так будзе з усімі, хто памагае немцам». І падпісана: «Партызаны»... Але гэта не партызаны нарабілі, каб я так жыла!.. І хіба немцам памагалі Коўраты? Воя-ёй, і ў мяне душа не на месцы... І я шкадавала людзей, брала грэх на сябе... Таму і дома баюся быць...

Маўчалі, адчуваючы, як студзянее ў жылах кроў, як расце, сціскаецца сэрца ад гневу. Правакатары!..

— Шкадаваць людзей — не грэх... Вылюдкаў — грэх! — толькі і сказаў жанчыне Мікульскі.

Далей Мікульскі з Васілём пайшлі толькі пад вечар. Усё чакалі, калі перастане правальвацца, уцякаць з-пад ног зямля.

 

5

Мікульскі выкручваў гімнасцёрку на беразе, за дубовым кустом. Анюта паласкалася ўнізе, пад абрывам. Заходні бераг у гэтым месцы быў намнога круцейшы, чым усходні, па плечы Анюце.

— Ну, як ты там — справішся адна? — гукнуў ёй Мікульскі.

Анюта не адказвала, плюхала і плюхала. Не чуе, ці што?

— Я кажу — мо памагчы выкруціць? — Мікульскі асцярожна наблізіўся да самага берага.

— Ах!..— прысела Анюта, прыкрыла рукою выраз у сарочцы на грудзях.— Як вам не сорамна!

— Дзівачка, я ж нічога не бачу...— збянтэжыўся Мікульскі, павярнуў назад.

Ён бачыў. Як скрозь частае сіта, але бачыў непашкоджаным вокам. Зрок крыху вярнуўся да яго ў самы напружаны момант, мо на сярэдзіне ракі,— як і тады, калі перабягалі шашу. Ён паспеў заўважыць дзіўнае ўбранне Анюты: танкісцкі шлем на галаве, мокрую сарочку, што абляпіла дзяўчыну, падкрэсліла формы яе цела. Спаднічка, штаны, мужчынскі пінжак ляжалі побач, на прыгнутым зеллі — няўклюдныя чорныя жгуты-скруткі. Анюта паласкала яшчэ, здаецца, кофтачку.

Каля рассцеленай на верасе гімнасцёркі прысеў. Закурыць бы!.. Як яму хацелася курыць — здаецца, усе клетачкі цела нылі-стагналі, прасілі дыму...

— Інструктар, што ў цябе ўсё-такі было ў сумцы? — спытаў зноў у Анюты.

Маўчыць...

Мікульскі хмыкнуў. Асцярожна, каб не парушыць на галаве бінты, сцягнуў споднюю кашулю, не напружваючыся, каб не так аддавала болем у вачніцы, выкруціў, страпянуў і зноў надзеў. Хай на плячах сохне — не так будуць дапякаць камары.

Дастаў з сумкі планшэтку. Мокра ўсярэдзіне, папсуецца карта. Накінуць на куст трэба, хай абветрае... Добра, што процівагазную сумку начапіў на руку, не ляжала на вязанцы-паплаўку, як Анюціна.

Штаноў не хацеў здымаць, выкручваць. Саромеўся? Можа, і так. Не трусы былі пад імі, а звычайныя салдацкія споднікі не першай свежасці. Не знімаў і ботаў, не выкручваў ануч. Ваду, праўда, збольшага выліў адразу, як выбраліся на бераг — задраў спачатку адзін, а потым другі бот, чуючы, як па лытках і сцёгнах цякуць халодныя, не паспелі нагрэцца, струмені.

На добрае месца яны выбраліся... Палянка на беразе, на ёй кусцікі бярэзніку і асінніку, хваінка, бліжэй пад гушчарнік, на захад, два ці тры пні і зараснік скрыпеню каля аднаго. Старыя ўжо, не пазнаць, ад якіх дрэў. З трох бакоў палянкі гушчэча — ельнік, затула ад чужога вока. І з-за ракі цяжка ўбачыць. Намацаў зноў кісет у кішэні, зноў выціснуў з яго ваду. «Закурыць бы!..» Развязаў, узяў шчопаць мокрага, з кісла-едкім пахам тытуню, пажаваў, з агідай выплюнуў.

— Ты што — засердзілася на мяне? — азваўся да Анюты. І зноў ні гуку ў адказ, толькі ціха плюскоча вада.

«Сама ўжо мыецца, ці што?» — стараўся па плёскаце пазнаць Мікульскі.

Анюта і праўда мылася, была ўпэўнена, што ён больш не будзе выходзіць на край, глядзець на яе. Скінуўшы і спаласнуўшы сарочку, яна не спяшыла адзявацца, а набірала прыгаршчамі ваду, акунала ў яе твар, узлівала ваду на плечы, на ўсю сябе, паціху гладзіла-вадзіла далонямі па грудзях, па жываце. І заміралі рукі, нібы да чагосьці прыслухоўваліся, што было ў ёй самой.

Была ў руках і нейкая трапяткая боязь, асцярожлівасць да таго, што яна чула ў сабе...

Каб Мікульскі мог у гэты момант глянуць у яе твар, то таксама здзівіўся б: вочы прыплюшчаныя, нават аднабокая ўсмешка-грымаса не такая страшная, нібы памякчэла яна, стушавалася, палагоднела.

«Хай умываецца... Хай купаецца...» — думае ён.

Гэтыя словы нібы набраны вялікімі афішнымі літарамі. Трымцяць, пакручваюцца, як вярбовыя лісты на вадзе. Мікульскі нібы бачыць іх унутраным зрокам і дзівіцца такому дзіву...

З глыбіні памяці ўсплывае перажытае, спазнанае і не спазнанае ў свой час...

Ён на рэчцы, вечарам, у выхадны дзень. Сонца зайшло, з-за Лакнеі, з кустоў, насоўваецца густы морак і прахалода. Ніхто так позна не купаецца. А ён любіць такую пару, калі вада здаецца цёплай, як шчолак, і не хочацца вылазіць наверх, у вячэрнюю прахалоду. Купаецца ён і Valio — Валька Макарэвічава. Не дамаўляліся так сысціся, само атрымалася. Тады наогул у іх усё ішло стыхійна... А можа, Валя і знарок прыйшла ў такі час, каб ён заспеў яе ў вадзе? Ніколі не здагадаешся, якога «коніка» яна магла выкінуць у наступную хвіліну.

«Успамінаецца што...» — гнаў ён ад сябе ўспаміны і не мог з імі саўладаць. Яму, цяжка параненаму, змучанаму чалавеку, у якога і сілы засталося нейкая крыха на самым донцы, успаміналася вельмі мірнае, даваеннае, казачна-летуценнае... Па кантрасту... Чалавеку ўласціва ў нейкія моманты марыць пра нязбытнае, немагчымае на тую хвіліну. Або пра тое, што магло колісь быць, але не адбылося, упусцілася, і невядома, па чыёй віне... Хоць чаму ж невядома? Па яго віне... па яго...

На вайне, у ваенных снах, Valio не раз прыходзіла да яго. У снах ён быў смялейшы, намнога смялейшы... Не раз ён думаў, як бы ўсё склалася ў яго жыцці, каб тое, што так імкліва насоўвалася на іх, адбылося, каб ён паддаўся стыхіі пачуццяў, акунуўся ў іх з галавою. Куды б яно ўсё выкіравала, колькі цягнулася б, чым скончылася?

Шлюбам? Ці толькі мужчынскай прыгодай?

Узбаламучаны тады, захмелены да дурнаты абуджанымі, дагэтуль не спазнанымі пачуццямі, ён гатовы быў боўтнуць у гэтае таемнае, як у вір галавою... Нават маляваў у разгарачаным уяўленні, як вядзе яе ў сельсавет рэгістравацца — на вачах ва ўсяго сяла, пад кплівыя ўхмылкі жанчын і хлопцаў! Як вязе яе з сабою ў Мінск... Хай гавораць-абгаворваюць, хай «мыюць костачкі» — напляваць яму на ўсё гэта. Ён дарослы чалавек, ён мужчына, ён — першы адказчык перад сабою, перад сваім сумленнем за свае ўчынкі...

Уяўленне тады не ішло далей — як яно складзецца ў Мінску? Дзе яны знойдуць прытулак са сваім каханнем? Як будзе з вучобай? Свядома абрываў свае думкі перад гэтымі пытаннямі — неяк жа будзе, не прападуць, яны ж дарослыя людзі...

А нават прыгодай не скончылася... Мо таму, што ён быў такі нерашучы, такі сарамяжлівы ў душы — у дваццаць тры гады! Раз на нейкай студэнцкай пірушцы прысталі да яго хлопцы, каб расказаў і ён пра свой першы грэх. Самі яны пляскалі языкамі ўсякае з бессаромнасцю і п’янаватай шчырасцю, а хто, можа, і выдумляў на хаду (ды напэўна ж выдумлялі). А ён памкнуўся было, ды так і не расказаў, як ні наставалі. Выпіў за гэта «штрафака» і заваліўся на ложак спаць...

Хіба можна пра такое, пра самае інтымнае — і некаму? Як плявузгаць пра яе? Пра тое, з чым чалавек даверыўся толькі табе?..

Не мог ён расказаць пра той спякотны, пераспелы жнівень... Малацілі жыта каля Вялікага гумна. Старанілі ў гумне толькі кожны другі ці трэці воз, калі не спраўлялася малатарня глытаць. А так возчыкі ўскідалі снапы з воза адразу на стол малатарні, выстойваючы адзін за адным у чарзе. І пакуль стаялі вазы, хлопцы лезлі да дзявок на салому...

«МК-1100» то прарэзліва, на высокіх нотах, завывала, то раўла густа, узахлёб, як не давілася, крэкала-ахала ад шкадобы, што не спраўлялася «жаваць». Працавалі з імпэтам, як часта было на тых перадваенных нядзельніках. Спяшаліся хутчэй намалаціць, першымі пусціць чырвоны абоз з хлебам у раён. Усе памагалі на малацьбе — і канторскія работнікі, і настаўнікі, і тыя, хто папрыязджаў на лета з горада. Мікульскі і на стале малатарні завіхаўся — рэзаў перавяслы, падсоўваў распатрошаныя снапы старому Лабашу, і той пускаў у цапы... Саскокваў на вазы падаваць снапы на малатарню, калі хлопцы-возчыкі лішне загульваліся на стозе... Кідаўся на дапамогу дзвюм жанчынам, што адбіралі салому ад малатарні — закручаныя ў хусткі, адны шчылінкі для вачэй пакіданы, на хустках пласты пылу і мякіны. Ён адзін адсоўваў ад жэрла малатарні больш, чым яны ўдзвюх...

«Ты нам памажы, нам! Таптаць не спраўляемся!» — задзірліва крычалі яму са сцірты саломы дзяўкі і маладухі. З хлопцаў з імі быў адзін толькі Аніська. Той не так фармаваў сцірту, таптаў, як яго самога тапталі, закідвалі. Дзяўчат на стозе добры гурт, і маладух колькі... Паглядаў на «бабскае племя» Аніська з панічным страхам — маглі і штаны садраць, як нападзе на іх шал, напхаць у іх саломы. Праўда, і Аніська часам казырыўся, хапаў каторую назолу, куляў у салому, спрабаваў «дурэць», як кажуць у іх сяле. «Вой, яшчэ і яно бярэцца!» — кпілі над ім дзяўкі. І гэтае слоўца «яно», быццам хлопец і праўда быў ні сё ні то, ліпла да яго абразаю.

«Трымайся, іду на помач!» — крыкнуў раз яму Мікульскі. Якраз малатарня спыніла свой ненажэрны гул — ці зляцеў пас, ці «пуцілавец» заглох. Усе, хто дзе стаяў, пападалі адпачыць: даваўся ў знакі тэмп.

«Трымайся!» — крычаў Аніську і карабкаўся на сцірту. На яго наваліліся, як на мядзведзя. Віск, крыкі... Хапаў па адной, па дзве, шпурляў у салому, падаў сам, зноў усхопліваўся, валіў усіх у «малакучу», на аграмадны варухлівы камяк разгарачаных цел клаўся зверху сам. У іх не лічылі такія жарты за грубасць, усё было звыклае і натуральнае...

Але неяк распаўзаліся, выбіраліся, зноў нападалі на Мікульскага. Валя Макарэвічава ўчапілася ў яго з усёй моцы, і ім адразу далі падножку, закідалі саломаю, наваліліся зверху — гнялі каленямі, падскоквалі і вішчэлі ад першабытнай, дзікунскай радасці: «Жаніцеся там! Хопіць вам прыглядвацца адно да аднаго!» У калючай духаце і цеснаце Валя раптам прыпала да яго твару, пякуча-кусліва пацалавала ў губы і раз, і другі, і трэці... Рванулася ад яго ўюном, выкоўзваючыся з рук. Не паспеў ні сціснуць яе добра, ні затрымаць: і разгубіўся, і вельмі ж забухала сэрца, кінулася ў галаву кроў. А Валька тым часам выбралася з-пад саломы і — гэх! — ускочыла зверху на дзяўчат. Крык і рогат пабольшалі...

А Мікульскі і не хацеў вылазіць на святло, паказвацца на іх вочы, чакаў, калі супакоіцца. Дзяўчаты раптам прыціхлі, прыслухаліся... «Ой, мо прыдушылі яго там!» — «Не задушыш такога здараўца... Эй, прасіся, выпусцім!» — «Здаюся!» — жаласна прастагнаў Мікульскі.

«А-а-а!..» — загарлалі ад радасці і задавальнення. З яго тут жа ссунулі салому, але ён не ўставаў, а толькі сеў, ніякавата ўсміхаючыся. І ўсе пападалі каля яго, зняможана задыхалі. «Во як табе, студэнцік! Мы не гарадскія паненкі, далікатнасцей не ведаем!» — «А які клёк з гарадскіх, які навар?» — «Будзеш весці пад ручку кралю з радзікюльчыкам, дык нас не забывай!»

Апошняе — «Не забывай!» — Валя сказала...

Не забывай... Паспрабуй забыць! У яго мо і сёння губы свярбяць ад яе пацалункаў-наскокаў...

Помніць ён прыемна-вабнае цяпло яе цела — тады, як купаліся змярканнем. Ён вучыў яе плаваць «на спінцы», а яна дурасліва, без толку біла нагамі па вадзе, «тапілася»: «Ой, нічога не выйдзе, няздольная вучаніца...» Ён падтрымліваў яе пад плечы, і яна станавілася на ногі блізенька ад яго. Вада ў «ямцы» ёй ледзь не па шыю, яму — па грудзі. І ён незнарок, а часам і знарок прытуляўся да яе пад вадою, а яна быццам і не заўважала. «Ой, якая ў цябе прыгожая скура — як атласная...» Праводзіла пальчыкамі яму па загарэлых плячах. Прыціскаў яе да сябе мацней, і яна спалохана-насцярожана зазірала яму ў вочы вялікімі-вялікімі зрэнкамі. Насмеліўся, пацалаваў сам у вочы, у губы, гатовы быў сціснуць яе так, каб хруснулі костачкі, а яна, гнуткая, трапятала ў яго руках — і раптам ірванулася, выскачыла на бераг, схапіла мокрымі рукамі адзенне, схавалася ў кусты адзявацца... А ён, аглушаны стукатам крыві ў вушах і страхам за яе і за сябе, не пабег следам, застаўся ў вадзе — «адмакаць»...

Так і не была пераступлена «мяжа»... Так і дасюль не ведае Мікульскі, што ў іх было — каханне ці толькі прага кахання, бунт хмельнай крыві.

Яму неўзабаве давялося выехаць у Мінск — выклікалі раней як камсорга факультэта, трэба было падрыхтаваць да адкрыцця заняткаў нейкае мерапрыемства для першакурснікаў.

Гэта было перад апошнім курсам вучобы...

Была і яшчэ адна рамантычна-вар’яцкая гісторыя... Можна сказаць, уліп, як муха ў патаку... Вінавата было яго захапленне операй і аперэтай, вінаваты быў адзін украінскі перасоўны тэатр. Так сабе тэатрык, але багема як не лютавала ў ім. Тады гэты тэатр прабыў на гастролях у Мінску больш за месяц. Мікульскі не прапусціў ні аднаго спектакля, у яго ажно галава кружылася ад голасу адной спявачкі...

 

— Вось і я!.. Ой, як на свет нарадзілася... Як добра, калі ў вадзе толькі мыешся, а не топішся...

Анюта падышла... Анюта...

«Грыпіна, яна ж Генрыета — на сцэне... Як правільна называўся ў тае спявачкі голас? Меца... мецасапрана? Забыў...» — не адпускалі ўспаміны Мікульскага.

— Ведаеце, што я надумала, пакуль паласкалася? — падышла бліжэй Анюта.

Мікульскі на яе голас падняў галаву — і нічога не ўбачыў. Зроку зноў як і не было!

— Можа, што і добрае надумала...— уздыхнуў ён стрымана.— Я разоў тры цябе аклікаў, а ты — ні гу-гу...

— Не трэба спяшыць лезці ў балота. Тут паселішчы ўжо ёсць, дарога на Заграддзе. Нам бы да возера дабрацца. Дасталі б лодку — і цераз возера. А там бы каня...

— Паглядзі на карту... Небяспечны гэты шлях, што на Заграддзе... Там жа гарнізон. Там, паглядзі, павінны быць дарогі ў наш бок, з поўдня возера агінаюць.

Анюта падышла да куста, абапятага картаю, паўглядалася.

— Ёсць, але не зусім у наш бок... Некаторыя на заштрыхаванае вядуць, на балота... Пункцірам паказаны, настрочана ўкосікі...

— Непастаянныя, значыць... Калі не «прывяжаш» карту да мясцовасці, мала яна табе паможа. Распытваць трэба ў людзей...

— Я падумала... Можа, мне часова пакінуць вас тут на беразе? На якіх пару гадзін... Пастараюся каня дастаць, калёсы... Вы толькі не хвалюйцеся і чакайце.

— Ага... У лесе мала для цябе арыенціраў, не знойдзеш мяне... Што ж, рабі, як надумала. Толькі асцярожна. Да Вайчука нам трэба, ён паможа...

— Толькі вы не ўставайце, самі нікуды не адыходзьце! А я скора вярнуся, от пабачыце. Я адна, без вас, ведаеце, як скора буду ісці? І есці чаго прынясу... Шкада, што сумка сплыла і фляжка ў ёй... Я вам у шлеме вады пастаўлю, не скора з яго выцячэ...

— Не трэба... Мне ўжо менш хочацца... Дый глыталі ж, як плылі...

— Дайце мне руку, я вас зарыентую на палянцы...

— Я напачатку трошкі бачыў... Агледзеў... Вунь там пні, каля елак...— Мікульскі паказаў на захад, але намнога правей тых пнёў.

— Трошкі не там... І нашто вам тыя пні? Гэта далёкі арыенцір для вас... Вось тут... Дайце ж руку!.. Упоперак палянкі, з лесу да берага вядзе маленькая разорка, ці раўчук. Зарасла чырвонымі дубчыкамі... Памацайце... Гэтая разорка, значыць, спускаецца да рэчкі, глыбее. Дзе мы стаім, пукацінка невялікая, а пад ельнік на захад, зноў спусціста. Там трава гусцейшая, сакавітая навобмацак... Запомнілі?

— Дзіва што... Каб яшчэ мне твае вочы...

— Раўчук, галоўнае, запомніце, ён к берагу вядзе.

— Прыпяла б мяне за куст, як цяля...

— Выдумваеце... Дый няма чым, каб і хацеў.

— Ты — золата, Аня... Я даўно гэта ведаў.

— Ой, перастаньце...

— Галоўнае, ты сама не хвалюйся. Думай, як ідзеш... На камлях дрэў з паўночнага боку моху больш... Мурашнікі — заўсёды з паўднёвага боку дрэў... І паглядай, куды хмары рухаюцца... Ідзі! Са мною нічога не здарыцца... Даю табе слова — не паміраць, пакуль не вернешся.

— Не гаварыце абы-чаго.

— А калі што — адратуеш... Я слокіту баюся — казытнеш за бок, і я ачухаюся... Пісталет мне пакінеш, ці як?

— Не ведаю...— прыціхла Анюта.

Змоўк і Мікульскі. Ён думаў не пра пісталет, а пра Анюту. Нешта ў ёй змянілася, нібы завялася спружына. І выгавар пачысцеў, не так ужо замінае тая сутарга-грымаса. Інтанацыі ў голасе інакшыя — рашучасці стала больш, упэўненасці, нават загаднасці. За адну ноч і раніцу аформіўся новы чалавек. А мо і не толькі за гэты час? Дасталося і на яе долю прыгод...

— Не моршчы лішне лоб...— Мікульскі асцярожна, наставіўшы перад сабою рукі, пайшоў назад — туды, дзе па яго разліку павінна быць гімнасцёрка і карта.— Самае непрыгожае, калі ў маладой дзяўчыны лоб у маршчынах.

— Я старая, старая жанчына... Мне сто гадоў!

— Бяры пісталет... Толькі прыхавай добра.

— Стойце, на гімнасцёрку наступіце...— Анюта ўзяла Мікульскага за локаць.— Лявей крыху...

Мікульскі апусціўся на дол.

— Сляпому пісталет — як зайцу барабан. Непатрэбны гук.

— Я забяру... Ой, ну што яшчэ для вас можна зрабіць? — усклікнула Анюта з болем у голасе, усхліпнула.— Таварыш камісар... Міленькі, даражэнькі, толькі нічога не думайце на мяне... Я не кіну вас! І мацуйцеся... Дайце я вас пацалую...— Анюта ўсхліпнула мацней.

— Па-а-айшла Мар’я за Якава зноў... Мы ж дамовіліся паменш вільгаці рабіць. І так... мокрыя ўжо каторую гадзіну... Дзе ты выбераш месца, каб пацалаваць! Заматала ўсяго... Хай бы ж прадугледзела такую магчымасць.

— Знайду! — Анюта стала каля яго на колінцы, пацалавала ў шчаку пад незабінтаваным вокам.— Знайду! — прытулілася губамі да барады, да губ.

Далікатныя, мацярынскія пацалункі... Губы цёплыя, мяккія, крыху шурпатыя... Мікульскаму раптам стала горна, упершыню пашкадаваў самога сябе. І не столькі сябе, як маці. Уявіў, што гэта і праўда цалуе яна яго, цалуе і плача над сынам-калекам.

— А цябе... можна?

— Пацалуйце...

Мікульскі злавіў «вуха» яе шлема, пацягнуў да сябе, прыгінаючы Анюціну галаву бліжэй. Прытуліўся губамі да яе шчакі, да лба... Хоць хацелася прыгарнуць яе да грудзей, зноў пачуць шурпатасць яе губ на сваіх...

— Ну — у добры час!

Анюта падхапілася на ногі.

— Я ўсё-такі пакіну вам вады... Не грэбуйце толькі...— сцягнула шлем з асцярогай, нахіліўшы галаву, выняла пісталет, сунула за ліф. Бр-р, які халодны. І нагрэўся, здаецца, у шлеме, а ўсядно...— Скокнула з берага да вады, зачэрпнула шлемам. Хуценька ўскараскалася наверх.

— Во тут вада будзе, пад кустом, справа ад вас.

Мікульскі сядзеў сцішаны, не адгукаўся.

Анюта зноў энергічна махнулася да вады. Дасюль яна завіхалася ў штанах і кофтачцы, цяпер устрэпнула спадніцу, накінула на сябе. Хай будзе, хоць абарваная... А пінжак страпянула і не надзела, ускінула на руку. Пранясе так крыху, можа, хутчэй абветрае.

— Ужо ідзеш?

— Іду, Цімох Андрэевіч. Пад ляжачы камень, як кажуць... Там мо разгон дае Прымак усім, а мы...

— Праўду кажаш... Ну, ідзі...

— Да сустрэчы!

— Чакай хвілінку... Скажы мне, медык лейб-гвардыі гусарскага палка... Ты напраўду нічога не ведаеш пра Эдзіка, ардынарца? Дзе ён мог дзецца?

Маўчанне... Доўгае маўчанне!

«Што яна — пайшла?»

— Аня! — крыкнуў моцна, як спужаўшыся.

— Я тут...— ціха адгукнулася яна.— Я тут... Няма Эдзіка... Мінаю яго, прамое пападанне...

Мікульскаму здалося, што нешта аглушальна пэнкнула ў вушах, нібы той выбух міны, што знявечыў яго. Моцна гайданулася, як ад фугаскі, зямля.

* * *

Анюта прыкрыла локцем твар і бокам рынулася ў немарач ельніку. Добра, што ў яе не доўгія валасы, а кароткая хлапечая стрыжка!

Адзін свой намер яна ўсё-такі ўтаіла ад Мікульскага: перш за ўсё дабрацца да шляху, што вядзе ад шашы на Заграддзе, на ўсходні край возера. Выйсці на бальшак і рэквізаваць самую першую фурманку, якую толькі можна будзе. Куды б яна ні ехала — да шашы ці да возера, абы толькі ехала адна, не ў гурце. Такіх шанцаў мала, людзі баяцца цяпер ездзіць па адным, але ж калі гэта ўдасца, то яна сэканоміць шмат часу. А да паселішча якога і дабірацца далёка, і ўсякае можа там здарыцца: удзень ты навідавоку ва ўсяго сяла.

Яловыя іголкі калоліся неміласэрна, даставалі праз кофтачку, і яна патрапала пінжак, прыгладзіла яго далонямі, патузала, распростваючы, рукавы. Апранала так, як вучыў яе колісь Васіль — павярнуўшы ўніз каўняром, да сябе гузікамі. А тады кідзець цераз галаву за спіну! Цяпер гэты фокус не ўдаўся, сажваканыя, сырыя рукавы з цяжкасцю ўссунула на рукі, а махнула пінжак цераз галаву, дык ён засеў на плячах, ледзь справілася абцягнуць уніз.

І зноў — уперад. Рашуча, з адчаем... Наперад, наперад!.. Адны думкі заставаліся ззаду — там, на рацэ... Яна яшчэ перажывала пераправу і — тое...

Нязведанае, дзіўнае і... нечаканае.

Хвалюючае, трывожнае і... радаснае.

Яно нібы прабудзіла яе ад здранцвення, і ўжо захацелася жыць, выжыць. Выжыць, што б ні здарылася, даць пачатак новаму жыццю.

Таму жыццю, што гэтак уладна пастукала ёй пад сэрца ў самы страшны момант пераправы...

Ішла з Мікульскім у ваду, наколькі можна было. Ногі грузлі ў іле, але пакуль выдзіраліся — ішлі, трымаючы перад сабою ўзбітыя на прут тры вялізныя паплаўкі — кіцель і дзве вязанкі. Кіцель быў пасярэдзіне, на ім ляжалі аўтамат, Анюціна санітарная сумка. Почапкі прасунулі пад гузікі, прывязалі, каб маёмасць не саскаўзнула ў ваду. Сваю сумку з планшэткай Мікульскі хоць і паклаў на кіцель, але запятліў почапкай за руку. Побач быў камісар, і Анюта ішла наперад пакуль што без страху — па грудзі, па шыю.

— Так ідзём? Ты глядзі, каб упоперак...— гаварыў Мікульскі. Паплаўкі леглі на ваду, закрылі ад вачэй заходні бераг, вада плюхнула ёй у нос, у рот, забіла дых. Анюта адразу закашлялася... «Бі нагамі па вадзе!» — скамандаваў Мікульскі. І яна заварушыла пад вадою ботамі часцей — каб адарвацца ад гразі. Іх збудаванне перакасілася, вязанка з яе боку ўся схавалася пад ваду. Мікульскі, каб ураўнаважыць, націснуў на свой бок, штурхнуў «плыт» уперад, замалаціў нагамі. Ад штуршка аўтамат плюхнуў у ваду, завіс на рэмені дзесьці пад кіцелем, у вадзе. «Нічога, ён прывязаны!..» — сказаў Мікульскі і грабануў рукою — раз, другі... «Па цячэнні плывём!» — закрычала Анюта. Камісаравы грабкі развярнулі «плыт» на дзевяноста градусаў. «Я прытармажу, ты грабі!» Анюта спрабавала грэбці левай рукою, мацней плюхаць нагамі, але «плыт» не слухаўся яе, паварочваўся яшчэ больш, пагружаўся глыбей. Не слухаліся ногі, нібы хто спутаў іх і моцна цягнуў на дно. Яна зноў удыхнула вады, закашлялася. Ад страху, што блізка канец, варухнуліся валасы на галаве, здалося, прыўзняўся нават шлем, зрушыўся з месца пісталет у шлеме...

У гэты момант і яно заштурхала — уверсе жывата, пад самымі грудзьмі... Востранька, мо хіба пяткаю.

«Абедзвюма трымайся! Я пацягну за сабою!» — крычаў Мікульскі, цягнучы за прут. У тую хвіліну, мабыць, убачыў і ён ваду — рудавата-зялёную, каламутную. Гэта было на самым воі, на самым быстраку.

Анюта ж задыхалася ад дзікага, з ірвотаю кашлю, ад страху, вочы як не лопалі з натугі. Вязанка выкаўзнулася з-пад рук... Мікульскі кінуў «плаўсродак», схапіў яе за каўнер.

— Бераг жа блізка... Бераг... Трымайся на вадзе! Нагамі, нагамі працуй!

Ён плыў на спіне, цягнуў за сабою Анюту. І тут яна зноў пачула, як застукала, заварушылася ў жываце — ужо крышку ніжэй, не пад самымі грудзьмі, нібы хто злёгку пабарабаніў пальцамі па сценцы жывата — трум-па-па...

«Няўжо... дзіця?!» — яе страпянула, нібы токам. Крутнулася са спіны на грудзі... Раптам паслухмянымі сталі рукі і ногі, спрытным зрабілася цела. Яна тады нечакана адчула, што можа плысці сама — абудзіўся мільённагадовы інстынкт. Так нават сляпое шчаня, якое кідаюць тапіць у ваду, раптам пачынае грэбці лапамі, карабкацца на бераг.

— Я... сама...— вывернулася з-пад рукі Мікульскага.

— Ну, ну... Не храбрыся... Дзяржыся за маё плячо.

І яны плылі так да самага берага, бо з заходняга боку было намнога глыбей.

...Цяпер яна адна і не адна. Куды б ні ішла, што б ні рабіла — не адна. З ёю — яно.

Яна ўжо чуе гэтую яшчэ лёгкую, але такую важкую ношу. Чуе перамены ў сабе, бачыць іх... І як гэта яна, дурная, не звярнула на гэтыя перамены ўвагу раней? Нават адсутнасць той прыкметы, што вядома кожнай жанчыне, не насцярожыла яе. Бо часта і дасюль было, што па два, па тры месяцы прападала тая прыкмета. Чула ад вопытных жанчын, ад той жа Райкі Дышаль, што гэтак можа быць — ад ператомленасці, ад нервовага перанапружання, ад знясілення арганізма. І не прыдавала значэння... Ажно вунь што!

«Мо хлопчык будзе? Нарабіў грукату, партызан... А можа — дзеўка? Усё роўна хто, абы знайшлося... Абы ёсць... Чуеш, Васільку? Ты са мною, ты не паміраў... Ты ніколі не памрэш... У нас будзе сынок... А можа, і дзеўчанётка, ты не крыўдуй... Яна будзе з тваімі вачыма дзівавіднымі, з тваімі вейкамі... А ў дзяўчынкі вейкі павінны быць яшчэ большыя, яшчэ гусцейшыя... Міргне — ветрык пагоніць, як матылёк крылцамі... Прытуліцца да майго твару, як ты... Будзе казытаць шчаку вейкамі, як ты,— мірг, мірг...»

Анюта змахвала са шчок слёзы і ўсё прыспешвала хаду — нырала, падлазіла пад навісь галін, наступала на ссохлыя, без шыпулек, ялінкі, выварочваючы іх з коранем. Спынялася, прыслухоўвалася і зноў крочыла, не адчуваючы стомы.

Каб не гэты разяўлены бот, каб не так злямчылася, збілася ў насок шкарпэтка ў другім боце!.. Нацерла і над пяткамі, і на костачках, параздзірала ламачынамі, папраколвала пальцы ў разяўленым боце...

А трэба ўсё вытрываць, адужаць... З ёю Васіль цяпер, з ёю — яно. Анюта ўжо не баіцца думаць пра Васіля, не баіцца «раскіснуць»... Яна плача — у асалоду, дае волю слязам — нібы адпусціліся ўсе тармазы. Балазе ніхто не бачыць... Ніхто не перашкаджае...

І слёзы падалі перад ёю, як вялікія, бліскучыя градзіны — на дол, на лісце кустоў, на грудзі, на боты, падалі густа, як капеж у час спорнага дажджу... Такога доўгачаканага, такога выратоўчага для змарнелага, спакутаванага сэрца.

«Жывы ты, мой Васілёк, жытняя красачка... Жывы! І будзеш жыць, пакуль я жыву, пакуль дачушка твая будзе жыць... Я ёй усё-ўсё пра цябе раскажу... І пра яе самую раскажу, колькі яна перанесла ўсяго, яшчэ не нарадзіўшыся... Каб дзеткам сваім пераказала... Каб праклялі вайну на векі вечныя... Твая доля, дачушка, і дзетак тваіх будзе шчасная... Не то што наша...»

Анюта раптам спынілася як укопаная. Паволі расшпіліла пінжак, прыціснула да жывата і адну, і другую далонь — і квола заўсміхалася. Яно зноў абзывалася, заяўляла пра сябе! Грукала мо рукамі і нагамі — незадаволена, патрабавальна, настойліва.

«Чую, дачушка, чую... Дурніца я, прыпусцілася, як на пажар... Я цішэй пайду, з асцярогаю, ляжы спакойненька... Набірайся сілы...»

Прайшла колькі крокаў, не адымаючы далоняў ад жывата, пакуль дзіця не ўціхамірылася. І было ёй самой уцешна, што ніхто не бачыць у лесе, як яна ідзе, што робіць з сабою. Ніхто не ведае, што яна зараз перажывае... Палова шчасця ў жанчыны — пабыць часам на адзіноце са сваімі думкамі і перажываннямі.

«Бунтарачка ты мая... Цярплівіца... Я пад кулямі поўзала, а ты маўчала... Я ў канавах тапілася, і там ты маўчала, чакала, калі ўсё гэта скончыцца... Не стрывала толькі, як у рацэ хлыналася: «Колькі ж можна? Я жыць хачу! Я хачу нарадзіцца!» Не нарадзілася яшчэ ты, а ўжо лопнула ў цябе цярпенне... Голас свой падала... Хто сказаў, што чалавека няма, пакуль не народзіцца на свет? Брахун ён, брахун няшчасны... Такое толькі мужчына мог прыдумаць... Толькі не жанчына, не маці... О, каб усе слухаліся вашага голасу! Колькі б вы маглі сказаць людзям! Сказаць, яшчэ не з’явіўшыся на свет!..»

Ніхто такога мо не перажываў, ніводная маці... У іншага каго можа быць толькі падобнае, але не такое. Як і каханне — у кожнага чалавека сваё.

Яна была ўпэўнена, што ідзе строга на захад. Старалася кіраваць просценька, калі і абмінала дрэва ці куст, то тут жа азіралася на свае сляды, праводзіла вачыма ад іх уяўную прамую лінію і зноў падавалася ўперад.

Урэшце наўкол пасвятлела, пад нагамі пацупчэла. «Дарога... Ну, вось, а то баялася пакінуць Мікульскага аднаго». Паскорыла зноў крок, на апошні грудок як не ўзбегла...

У вочы бліснула вада!

Анюта замерла, як аглушаная, нават вочы працерла. Што гэта — возера ці яшчэ адна рэчка? Але ж няма на карце тут ні рэк такіх, акрамя Бобрыка, ні азёр, акрамя Кладоў... Клады ўправа, на поўнач. Да возера не магла яна так хутка прыйсці, каб хоць неўзабачкі і звярнула...

«Няўжо Бобрык?.. І бераг другі відаць...» — Анюта спусцілася да вады, сарвала травы, кінула на чысты прагалак. Плынь павяла былінкі направа. «І тады цякло направа, як мылася... Управа поўдзень, там мост. А хмары куды плывуць? О бож-жа, Бобрык!» — ледзь не крыкнула яна. Значыць, калі ісці паўз раку,— толькі ўправа ці ўлева? — і яна натрапіць на Мікульскага?.. Значыць, яна зрабіла па лесе круг, зноў прыйшла да ракі. Больш гадзіны блыталася ўпустую! «Добра, што хоць пад мост не заджгала, не ў лапы да немцаў!»

Зноў сыпанулі слёзы — ужо ад крыўды на сябе, ад прыкрасці. «Чалавек чакае не дачакаецца... А тут столькі часу сцерла!» Прамакнула вочы кулаком — ці сунецца куды шэрае покрыва хмар? Вучыў жа Мікульскі па ветры арыентавацца... «Ціха, супакойся... Плывуць жа, можна пазнаць...» Падкінула яшчэ ўгору травы... «Ага, ясна!..»

Рынулася ў гушчэчу кустоў са злосцю і з яшчэ большай зацятасцю. І ўжо не забывала часценька паглядваць угору, а не толькі пад ногі. Злосць на сябе не ўлягалася, не праходзіла. Сэрца тузалася ў грудзях, як непрывязанае, але Анюта не зважала на гэта. Не думала і пра яго. Думала толькі пра свой абавязак, пра віну перад Мікульскім. Пра тое, як самая маленькая расхлябанасць на вайне тут жа помсціць.

«Нічагенька яшчэ для камісара не зрабіла... А ён мо думае, што ўжо назад прабіраюся, каня вяду...»

«Добра, каб ён заснуў там, на беразе... Хутчэй бы дачакаўся... Хоць бы боль не павялічыўся, не згубіў прытомнасць... А чаму б і не? Ахоўная рэакцыя арганізма. Мозг сам рэгулюе, адключае пачуцці, калі няўцерп робіцца. Можа, яму нават лепш — згубіць прытомнасць...»

«Ой, дурніца, што ты чаўпеш!..»

Спынілася, прыслухалася. Недзе справа натужна павісквалі калёсы. Штосьці часценька і глуха пагруквала, скрыпела, церлася.

— Н-ну-о! Гэх ты... Н-но-а...— падганяў каня мужчынскі голас.

Анюта павярнула правей, проста на гукі. Асцярожна, уважліва, без шуму. Вось і невысокі валік зямлі перад кюветам, густа зарослы маладою лазою. Не адна фурманка скрыпіць — многа... Злезла ў канаўку, цікнула з куста ўправа-ўлева. Фурманак было многа, занялі ўсю, як згледзець, дарогу. Везлі бярвенні з разабраных хат, уроспуск — даўжэйшыя, проста ў драбінах — каротшыя. Ішлі паўз калёсы дзядзькі, жанчыны, падлеткі — хмура, угнуўшыся, як на пахаванні. Праз кожныя тры вазы на чацвёртым тырчаў на бярвеннях немец або паліцэйскі. Узброеныя... Целяпаліся на бярвеннях пляскатыя скарынкі зляжалага жоўтага моху, на іншых — ашмоцце шпалераў, газет...

Анюта адпаўзла з кювета глыбей у лес, стаілася за ялінкамі. Можна і адсюль панаглядаць...

Ехалі не ўправа, не да возера, а наадварот, адтуль, мусіць, на шашу.

Параўнялася з Анютай сівая, нізкая кабылка. Дзядзька ў рудым суконным балахоне, з башлыком на галаве, ішоў побач з возам. Ускінуў раптам лейцы на бярвенне, гукнуў, павярнуўшы галаву назад:

— Банэдык, ты багаты на курыва? — і зноў зірнуў на свой воз — ці не ўпалі пад колы лейцы? Пад башлыком было цёмна, як у пограбе, і твару мужчыны Анюта не разгледзела. Другі дзядзька на наступных калёсах ехаў, а не ішоў упобачкі. Без шапкі, лысы, у кашулі наросхрыст. Пачуўшы запытанне, схіліўся на адзін бок, дастаў з кішэні штаноў жоўты капшук з тытунём і крэсіва з кнотам.

Дзядзька ў башлыку прыстояў, пакуль параўняецца з ім воз лысага.

— Ты не паспеў намеціць свае? — спытаў цішэй башлык.

— Бярвенні? Не-а... Прасіў не чапаць хату, дзеці малыя... Дык траха вока не высадзіў немец...— дзядзька без шапкі асцярожна памацаў шчаку і пачаў выкрасаць агонь. Анюта ўжо разгледзела, што касмылі валасоў вакол лысіны ў другога дзядзькі тырчалі, як рожкі, шчака барвовая і апухла, прыкрыла вока, кашуля разадрана ў манішцы да штаноў.

— А я паспеў пазначыць даўжэйшыя...— сказаў башлык, угнуўшыся над кнотам і цмокаючы.

— Утахцяць у гразь, то аднакава будзе — і з меткамі, і без.

— Не кажы... Пажар і то абміне, бывае, каго, а гэта ж падчыстую. Было Гацішча — няма Гацішча... Курмель, кажуць, навёў немцаў...

— Адны прасценкі міжаконныя засталіся. Кажу Адэлі: «Не чакай, пакуль вярнуся, капай зямлянку... Накат зробім з кароткіх». Галосіць, рукі ломіць...— гаварыў лысы і нібы не слухаў башлыка.

Злева, з галавы абоза, ляцеў матацыкл з каляскаю. У ім сядзелі два немцы з аўтаматамі і паліцэйскі.

— Не збірацца! Разыдзісь! — закрычаў на сялян паліцэйскі з бліжэйшай фурманкі. Ён таксама баяўся тых, на матацыкле.

— У цябе можна капаць — высока... А ў мяне возьмеш на штых — вада! — дзядзька ў башлыку трушком пабег да свайго воза.

— Шнэлер! Шнэлер! — пакрыквалі і немцы з матацыкла, і паліцэйскі. Заварушыліся і тыя немцы, што ехалі на вазах, пасаскоквалі з бярвенняў, пачалі падганяць возчыкаў: — Бістро!

Матацыкл раўнуў як не ў самыя вушы Анюты, газануў міма. Клубкі пылу паволі нанізваліся, завісалі на яловых лапках, іголках. Запяршыла ў горле, і Анюта папаўзла глыбей у лес, каб не раскашляцца. Потым падхапілася і яшчэ прайшла, пакуль лёскат колаў і галасы сталі ледзь чуваць. Ішла ўздоўж дарогі на поўнач, прыслухоўваючыся, і калі на дарозе заціхла, зноў павярнула да яе.

На шляху было пуста і ціха, і Анюта рызыкнула выйсці на абочыну. І небяспечна, і Мікульскі забараняў, але ісці дарогаю лягчэй, мо ўдасца нагнаць дарэмна страчаны час.

Але не знойдзе яна ўжо растрачаную сілу: кульгала, кволілася, ногі згінала ў каленях як не сілком. Яны гарэлі і шчымелі невыносна, нібы іх абдалі кіпнем і дзяруць, рэжуць па жывому. Зноў ісці гушчарнікам, адчувала, проста не змагла б.

«А куды ісці? Няма ж Гацішчаў, няма там коней — пагналі ў абоз... Павезлі людзі свае хаты, пакідаюць у гразь бярвенні замест фашыны». Бачыла Анюта такія дарогі на Палессі — нібы бясконцы, бервяно да бервяна, мост, укладзены проста па балоце.

Вакол Гацішчаў павіны быць хутары. Яна ж бачыла на карце Мікульскага россып чорных, як актывіраваны вугаль з процівагаза, квадрацікаў. Трэба ж было добра прыгледзецца, дзе шукаць селішча, куды паварочваць з дарогі...

Неўзабаве лес адступіўся ад высыпанкі ў бакі, грэбля павышэла. Тут яна амаль напалам перасякала вялікую балацявіну, усю белую ад пушыстага падвею, нібы нападалі камячкі адлежнага снегу. Паўз дарогу блішчалі шырокія калюгі цёмнай вады, як у люстэрку, адбіваліся лісты-мячы рагозніку, бухматыя, як мядзведзі, зялёна-бурыя купіны.

Анюта памарудзіла — ісці па дарозе далей ці збочыць у лес і абыходзіць балота лесам? Калі ў абход — лішнія два кіламетры. Ды якія два! Пацягнуць яны на ўсе пяць.

А на дарозе можа здарыцца такое: дабярэцца да сярэдзіны грэблі — торк з абодвух канцоў немцы ці паліцэйскія!.. Куды кінешся? У балота, у твань? Калі не ўтопішся, то падстрэляць: месца адкрытае, хутка не прабяжыш...

І ўсё ж пайшла грэбляй. Шкандыбала няўклюдна, як на прамых нагах, уся падаўшыся наперад, прыспешвала сябе як мага. Хутчэй бы адолець гэты адкрыты ўчастак!.. Яна нават уявіла сябе адненькую, як тычка, на гэтым дарожным грэбні, і сэрца сціснулася ад страху: быццам яе ўжо ўзялі на мушку і вядуць, вядуць дулам... Вось-вось націснуць курок...

Як перагаварыла ўсё роўна: азірнулася на лёскат колаў і ўбачыла, як у самым пачатку балота каціўся па грэблі лёгкі вазок. Гняды ўсхропваў, задзіраючы храпу, раз-пораз зрываўся на галоп. Анюта прыкінула розніцу ў скорасці — якраз нагоніць пасярэдзіне балота... Бегчы ўперад? Не паспее даляцець да лесу, хоць бы і крылы выраслі... А можа, гэта якраз той выпадак, на які яна разлічвала? Адна фурманка, і чалавек адзін у ёй — усё ў рукі само бяжыць...

Прыцішыла крок, сышла на абочыну. У галаве мітусня: што рабіць? Заступіць дарогу з пісталетам у руках? От толькі падпусціць трэба бліжэй, каб не ламануў, не даў дзёру назад... Але і лішне блізка не трэба — ірване ўперад, стопча канём — не дагоніш. Не страляць жа, сапраўды, па ім... А заступаць дарогу, калі будзе далекавата, можа здагадацца пра яе ліхія намеры... Калі ён узброены, здалёк можа расстраляць яе. А можа, ён і не адзін едзе, мо яшчэ хто ляжыць у вазку?

Азірнулася зноў — не, адзін... Каня не чукуе больш, а нібы прыцішвае, напяў лейцы аберуч. Па-гарадскому адзеты, у паўпаліто, на галаве капялюш ці магерка. Не паліцэйскі — ні формы чорнай, ні павязкі на рукаве, ні зброі... Хаця не — зброя можа і ў нагах ляжаць.

Яшчэ раз азірнулася. Здаравіла гэты вознік, плечы — як печ... Вусы падстрыжаны коратка, яны ненатуральна шырокія, нібы шчотка чысціць адзенне.

«Папрашуся, каб падвёз... Сяду ззаду... Пачну гаворку па-добраму, папрашу каня. Калі наш чалавек — паслухае... А не — дула ў спіну і прымушу...»

— Дзядзечка, падвязіце!..— падняла руку.

— Пыр-р-р! — затрэслася шырокая губа з вусамі.— Садзіся, нябога! — напяў лейцы. Скрыгатнулі цуглі аб зубы каня, упалі на дарогу шматкі зялёнай пены.

Пасярэдзіне драбін білы вельмі ўвагнутыя, лёстачкі кароценькія, на пядзю. Ззаду драбін таксама лёсткі-рашотка, каля яе капа сена. Дзядзька ўгнёў, сплюшчыў сена шырокім азадкам. План Анюты адразу парушыўся — сесці ззаду не было як.

— Хутчэй, сваячка, калі напрасілася! — у голасе дзядзькі пачуліся ўладныя ноткі. Варухнуў лейцамі, узяў з-пад ног пугу з елаўцовым, у гузаках, пугаўём. Глядзеў, прыплюшчыўшы вочы, як яна задзірае падраны бот на жалезную, бы павялічанае стрэмя, прыступку, як няўклюдна паварочваецца і садзіцца на біла, звешвае набок ногі. Анюта толькі на долю секунды ўбачыла яго светла-шэрыя, з рудым абадком вакол зрэнак вочы і адразу адчула на сабе іх таемную сілу. Не вочы — крывасосныя банькі.

— Но-о! — тузануў дзядзька лейцы, прыўзняўся, ляснуў пугаю па кані. Анюта схіснулася да дзядзькавых каленяў, учапілася ў біла аберуч.

— Здалёк ідзеш, пляменніца? — мільгнула з-пад вусоў нешта падобнае на ўсмешку, прыадкрыліся рэдкія, як праз адзін, верхнія зубы.

«Зноў прамашка... Мне трэба было першай папытаць, куды едзе...»

— З гэтага... З Парахноўска. А вы не ў Заграддзе, не пад Клады едзеце?

Вазок быў без рысор, трэсла моцна, кожнае Анюціна слова як бы перарывалася — бу-бу-бу.

— Туды, туды... Пад Клады. З паўстанка ты ці з самога сяла?

— З сяла.

— З-за чыгункі, значыць... Як там на чыгунцы сёння? Кажуць, партызаны папрацавалі здорава — усё ў паветра пусцілі...

— А я не ведаю, дзядзечка. Я цераз пераезд ішла, там паглядзелі аўсвайс і пусцілі.

— Дык у цябе і аўсвайс ёсць?

— Агы...

— І-іч ты-ы... Хм...— недаверліва працягнуў вознік. Анюта зірнула яму ў твар — што значыць яго хмыканне?

Дзіўны быў твар у чалавека: ад носа да губ мо ўдвайне шырэй, чым ад губ да падбароддзя.

— А да каго ж ты там, у Заграддзі? — возчык падцягнуў пад сябе ногі, нібы збіраўся ўставаць.

— Вы мо і не ведаеце... Там, над самым возерам, на пабярэжніцы, матчын брат жыве... Бутылёнак прозвішча... У іх куча альховых акораных бярвенцаў пад плотам і лодка з гнілым дном...— пляла, што ў галаву лезла, Анюта.

Грэбля канчалася. Уперадзе, дзе коса збягаўся да дарогі справа і злева лес, зноў паказаліся маленькія, як мурашкі з ігліцай, фурманкі з бярвеннямі. Паперадзе абозу ледзь чутна трахкацеў матацыкл з каляскаю. «Упусціла момант... Упусціла! Трэба было адразу даставаць пісталет...» — думала Анюта і не магла прыдумаць ніякага выйсця са становішча.

— Н-но, воўчае мяса! — гаркнуў раптам, прыўзняўшыся, дзядзька. Апускаўся і наводмаш секануў Анюце далонню па шыі.

У вачах яе бліснулі чырвона-чорныя кругі, і ўсё памеркла...

Яна не чула, як возчык ірвануў яе за плячо, каб не выпала з вазка, заваліў глыбей у драбіны. Пачула толькі, як крутнуў яе тварам у сена, ціскануў каленам між лапатак, заломваючы, аж хруснула ў плячах, рукі за спіну...

* * *

Эдзік, Эдзік...

Яго спаткалі ў лесе напалову адзічэлага. Гэта было ўжо на гэты бок граніцы з Польшчай, як павярнулі з пушчы на поўдзень. Хацеў Васіль паказаць месца баёў трыццатай танкавай дывізіі, яго дывізіі, у першы і другі дзень вайны...

Хаця не, хутчэй гэта Эдзік іх запыніў. Іх завабіў малюсенькі дымок, што падымаўся з зарослага і заваленага бураломам яра на беразе Лясной. У іх была яшчэ адна запалка, яе ашчаджалі як недатыкальны запас, таму адразу і затупалі каля яра, бы лісы вакол заечай лежні. Не ўбіцца, не ўлезці, каб паглядзець, адкуль точыцца той дымок: ажыннік, крапіва роўна з берагамі. У іх некалькі сутак не было нічога гарачага ў роце, хоць займелі ўжо і кацялкі — знайшлі на месцы прыгранічных баёў.

Пакуль перагаворваліся, тут ці не тут спыніцца на адпачынак, іх аклікнуў хлапечы хрыпаты голас:

— Ану — падыміце рукі!

Рук яны не спяшылі падымаць, павярнуліся назад, пазадзіралі галовы. Голас даляцеў з дуба.

— Не варушыцеся, вы пад прыцэлам кулямёта! — нешта ў голлі гучна ляснула, бы метал аб метал.— Хто такія?

— А ты хто? Калі хочаш знаёміцца, называйся першы,— міралюбна сказаў Мікульскі.

— Лічу да трох і страляю. Раз!..

Васіль абыякава павярнуўся спінаю да дуба, прамармытаў: «Скажэнны!» — і сеў на бераг яра.

— Сідай, Тыміш... А то оцэй партызан-одынэць шчэ доўга будэ нас дапытваць.

Мікульскі не сеў, а лёг, з асалодаю выпрастаў ногі.

— Два!..— затрэсліся галіны дуба.— Тры!!!

Гуп! — скокнуў нехта на дол. Знарок не адварочваліся, не глядзелі. Зайшоў з другога берага яра, агледзеў іх хлапчук-абарванец гадоў трынаццаці. Твар, рукі, босыя ногі пакрыты чырвонымі балячкамі, нібы ў яго была воспа-вятранка.

— А вы адкуль ведаеце, што я партызан-адзіночка? — спытаў ён задзёрыста.

— Голас у тэбэ дужэ смілывый, тай вэсь выгляд, начэ ў орла.

Падлетак прыняў гэта як належнае, абышоў верхавіну яра, наблізіўся да іх.

— А вы таксама партызаны?

І Мікульскі, і Васіль прамаўчалі. Яны яшчэ не задумваліся дасюль, хто яны такія. Ішлі на ўсход, і ўсё, намерваліся так ісці месяц, паўгода, колькі спатрэбіцца, пакуль не дабяруцца да фронту.

— А што, у цім лісі е партызаны? — пацікавіўся Васіль.

— Сышлі... Тут блакада нядаўна ішла... І цяпер ёсць, але не бяруць мяне. Першы раз сказалі: без зброі не прыходзь. Я дастаў кулямёт ручны, без дыска, праўда, але добры. Я разбіраў яго, чысціў... Не бяруць! «Дзіцячы сад нам не трэба!» — гавораць. А я не з дзіцячага сада, а з Дамачаўскага дзіцячага дома. І я ўжо не маленькі!

— Як цябе завуць, хлопча? — як мага лагодней спытаў Мікульскі. Нечым гэты натапыраны вожык пачынаў яму падабацца.

«Партызан-адзіночка» падышоў яшчэ на адзін крок, даверліва прысеў.

— Эдзік. Галубоўскі Эдуард Браніслававіч.

— Што гэта ў цябе на твары, на руках?

— Ат... Так...— адмахнуўся Эдзік.— Камары накусалі, параздзіраў.

Хлапчук быў худы, скура ды косці, твар бледны, мурзаты.

— Што за рэчка, каля якой ты пасяліўся? Ваду не любіш...

— Правая Лесна... Чаму не люблю? Я нават рыбу лаўлю.

— Не мыўся мо год...

— А-а, гэта з-за вавак. Хай зажывуць, тады.

— А як тут апынуўся? Дамачава недзе каля Украіны.

— Немцы нашых дзяцей пачалі вывозіць. У меншых кроў бралі, а тады стралялі...— Эдзік гаротліва зморшчыўся, шморгнуў носам, затрымцелі і губы.— Большых на машынах у Брэст везлі ці куды... Я выскачыў на хаду... Во, шрам на барадзе: да касці рассек аб брук. Я тут з самай вясны, ішоў сюды, дык яшчэ вады поўна было. Думаў, раз тут большыя лясы, Белавежская пушча, значыць, і партызанаў больш...

На шчырасць трэба было адказваць шчырасцю. Расказалі яму, хто яны, куды ідуць. І тут разыгралася немаведама што: Эдзік раптам заплакаў, закалаціўся, стаў поўзаць каля іх на каленях, прасіцца, каб узялі з сабою на фронт. Хапаў іх за ногі, за рукі, мачыў слязамі.

Васіль урэшце прыкрыкнуў на яго:

— Я розумію, чаму тэбэ нэ бралы ў партызаны! Тобі шчэ сіська трэба, шчоб нэ плакаў!

Эдзік адвярнуўся ад іх, пасядзеў, угнуўшыся, а тады паволі споўз у яр — на жываце, як яшчарка, шмыгнуўшы пад ніжняе голле кустоў. З дна паваліў гусцейшы дым. Сядзеў там доўга, мусіць, пакрыўдзіўся.

Паклікалі да сябе... У Эдзіка былі нажыўлены тры самаробныя донныя вудачкі. Дастаў — на адной пакручваўся ладны, з кілаграм, сомік, на другой трапятаў акунь. Пакуль пяклі на кастры і елі — пасябравалі.

Эдзік забраў са свайго гнязда на дубе толькі старую фуфайку, якая служыла яму і за паліто, і за коўдру. Кулямёт так і пакінуў вісець прывязаным да галіны.

Ён паказаў ім спачатку лабаты, шэра-зялёны ад моху і лішайніку дот, з якога дастаў той кулямёт. Жалезныя дзверы з усходу завалены зямлёю на дзве трэці. Канты ў амбразуры няроўна аббітыя, нібы павыгрызаныя, ды і ўся заходняя сценка, якая больш узвышалася над зямлёю, у неглыбокіх мецінах-ямках ад куль. Мусіць, немцы доўга абстрэльвалі яго.

— Во паўз гэты край я лазіў, тут выламана шырэй...— паказаў Эдзік на амбразуру.— Там тры нашы салдаты ляжаць, шкілеты ўжо... Гільзаў — па калені!

— А дзе тыя партызаны атабарыліся — не забыў? — папытаў Мікульскі.— Трэба было б пазнаёміцца.

Эдзік павёў. Пераходзілі нейкі звілісты ручай, перасякалі лясныя дарогі, прабіраліся лесам, пакуль не засвяцілася вялікая, гектараў на два, паляна-лужок з двума стажкамі сена.

— Вы пастойце тут, на ўзлеску, я потым дам сігнал,— і Эдзік адзін пайшоў да стагоў, насвістваючы «Кацюшу». Пароль, мабыць...

Да яго выйшаў з-за стога адзін чалавек, потым яшчэ адзін, пагаварылі. Эдзік замахаў рукою — «Да мяне!».

Падышлі. Тыя двое былі напалову ў ваенным. На пятліцах у аднаго, круглатварага, цямнела па квадратнай плямцы ад «кубароў» — малодшы лейтэнант, значыць. У другога, сяржанта, трохкутнічкі былі на месцы. «Хто такія? Ці ёсць зброя? Куды ідзяце?» — засыпалі Мікульскага і Васіля пытаннямі.

— Эх-ха... Гора з гэтымі рамантыкамі!..— уздыхнуў лейтэнант знарок падкрэслена.— Усё парываюцца недзе ісці...— і раптам як узарваўся, закаціў істэрыку: — А куды ісці? Дзе той фронт?!

— А з такім настроем, як у цябе, толькі і сядзець у балоце. Падкарчэўныя настроі! — павысіў голас і сяржант. Мабыць, так яны спрачаліся ўжо не раз.

— А калі ты такі ваяка, то чаго кінуў атрад? Чаго ўцёк ад партызан?

— Ты выбірай выражэнне!.. «Уцёк, уцёк...» Я гаварыў ужо: раз-бі-ілі той атрад немцы... Разбілі, панятна? Мала хто і вылузаўся...

Лейтэнант стаяў згорблена, з крывой недаверліва-іранічнай усмешкай глядзеў на сяржанта. Цыркнуў слінаю, адвярнуўся да Мікульскага.

— Заставаліся б з намі... Былі б і сытыя, і абутыя-адзетыя... На зіму на хутарах уладкаваліся б... Мы ўжо раз зімавалі так...

— Далёка яшчэ да зімы,— сказаў Мікульскі.

— От ты ваяка! — усё не мог супакоіцца сяржант.— Абоз нямецкі высачылі і то ледзьве рашыліся напасці...

— Усё гора — ад розуму, правільна класік сказаў. Вельмі ўжо разумненькія ўсе сталі, усім пакамандаваць хочацца...— лейтэнант плюнуў на пакошу.

— Ніхто на тваё камандзірства не квапіцца! Цешся сабе на здароўе! А я больш тут заставацца не магу...— сяржант пайшоў за стог.

— Ладна, Іване... Пакрычалі — здаволіліся...— лейтэнант адгарнуў ад стога наскубленае сена.— Бярыце, таварышы, абувайцеся! З савецкіх складаў. Людзі паразбіралі было, а потым нам пааддавалі...

Пад стогам ляжала куча абутку. Толькі аднаго абутку, адзення — ніякага. Мікульскі падабраў Эдзіку салдацкія моцныя чаравікі, без абмотак. Васіль абуў боты — «паўбуты» лесніка ўжо развальваліся. Шкада, што без ануч, без шкарпэтак. Ды разжывуцца калі-небудзь і на гэтую дробязь. А сабе зноў не мог нічога падабраць — малое!

Мікульскі спрабаваў распытаць у былога лейтэнанта, колькі іх тут, якія баявыя аперацыі правялі. Той крыва ўхмыльнуўся:

— Дванаццаць было... Пасля кожнае аперацыі — меншае...

— Гінуць?

— У прымаках застаюцца. Удовушак па хутарах багата! А мы яшчэ трымаемся з Іванам, не паддаёмся... Спяць двое, «перабралі» пасля аперацыі... Двое па прадукты пайшлі.

З-за стога ў гэты час пачулася магутнае, як ільвіны рык, пазяханне.

— Малодшы, што за гамана? Што за шум?

— Спі, цябе не датычыцца.

— А ў вас яка зброя е? Падарувалы б нам...— сказаў Васіль.

— Мала. Зброяй падзяліцца не можам. Дык што — не застанецеся?

— Ні! У нас часу нэ мае для цёга! — Шыпняк памкнуўся ўжо ісці.

З-за стога выйшаў сяржант Іван — у шынялі, падпяразаны рэменем.

— Я з вамі, таварышы.

Былы малодшы лейтэнант раптам загнуў трохпавярховага мацюка.

— Ідзі! Баба з воза — каню лягчэй. Ідзіце, пакуль я не ўсадзіў у кожнага па кулі!

Сяржант Іван адказаў са стрыманым яхідствам:

— Прыберажы для сябе. Могуць спатрэбіцца самому...

— Заткні халяву, прыблуда! Я яшчэ не папытаў, чым ты займаўся да нашага атрада!

— Я ваяваў.

— Ваяка!.. Растакую тваю...

— Ых-хыў-хэў... Ну, што там за грызня зноў? — глуха данеслася з-за стога.— Калі вы скончыце выясняць анкетныя даныя?

— Хадзем, хлопцы...— Мікульскі першы павярнуў на ледзь прыкметную ў траве сцежку.

На душы была каламуць, прыкрасць. Якія ж гэта партызаны? Жменька акружэнцаў, якія ніяк не могуць пра гэта забыць. А за год можна было б такі атрад згуртаваць!

Распытвалі пра мясцовых партызан у Івана Пыкава — ён урэшце сказаў сваё прозвішча. Што гэта за пушчанскі атрад, пра які ён памінаў? І расказаў ён, што ведаў: так, быў на поўначы пушчы вялікі атрад з мясцовых актывістаў і былых чырвонаармейцаў. Добра ваявалі, даліся ў знакі. Гэта супраць яго і першых партызанскіх груп Белавежы рабілі немцы блакаду. Пыкаву ўдалося паваяваць разам з гэтым атрадам, ён проста цудам уратаваўся, прыстаў потым да групы лейтэнанта. Падбіваў іх, каб шукаць новы атрад, далучыцца да яго. Не хочуць — «Свой атрад збяром!». Але і тых людзей разгубілі, што былі.

Ішлі на ўсход, а не на поўдзень. Не схацеў Мікульскі рабіць крук. Пасля сустрэчы са «стагавымі партызанамі» і яму, і Васілю як у пяты запякло: вельмі ж марудна яны ідуць! Ліпень на зыходзе, вайне другі год пайшоў...

А пра бітву трыццатай танкавай на дарозе Пружаны — Відамля Васіль і так расказаў. Гэта было на другія ці трэція суткі іх сумеснага з Эдзікам і Пыкавым паходу, як абагнулі з поўдня вялікае Дзікае балота, прайшлі амаль усю Ружанскую пушчу.

Днявалі на бярозавым узлеску, смажылі на агні каласкі пшаніцы, і Васіль расказваў. І чым больш хваляваўся Шыпняк, прыкрываючы вочы скалечанаю рукою, тым больш пераходзіў на «рыдну» мову і заікаўся. Ва ўяўленні Мікульскага паўставалі малюнкі вялікай бітвы першага і другога дня вайны... Нечуванай па лютасці і самаахвярнасці... Бітвы, пра якую мо ніхто і не ведае, якую нельга было нават уявіць ва ўсёй паўнаце.

Расказ-рэквіем, расказ-памінкі...

Расказ-споведзь...

Мікульскі мо не помніць з таго расказу ніводнага прозвішча, хоць Васіль называў, здаецца, многа. Камандзір Васілёвага танкавага батальёна быў маёр — Бандарын, Бандурын ці Бандаронак... І ў камандзіра роты было падобнае прозвішча, і ў камандзіра батальёна...

А сам Васіль у час таго расказу запомніўся добра. Як жывы стаіць Шыпняк у вачах...

 

Мікульскі памацаў каля сябе шлем, што пакінула Анюта,— вады было на донцы, адзін глыток. Падняў яго — цяжкі, набрынялы, што губка,— сцадзіў у рот...

«Ах, Васіль, Васіль... Праз сто смерцяў прайшоў... А скасіла сто першая...»

 

...У пункты збору з летніх лагераў танкі прымчалі ў чатыры пятнаццаць раніцы. Напрасткі, па драбналессі, падмінаючы гусеніцамі, ломячы маладыя бярозкі і сосны. Ажно цешыўся Васіль: якая тэхніка, якая магутнасць! Як садзіліся ў танкі, яны былі сівыя ад кропель расы, а прымчалі — брудныя, абляпаныя гразёю, пакрытыя карою пылу.

Палалі Пружаны, палалі казармы, склады паліва. Узрываліся цыстэрны з бензінам, і ўгору ўзляталі, як пратуберанцы, клубы агню і дыму. Гэтага дыму і агню было паўнеба, і меркла за ім, ніяк не магло прабіцца сваімі промнямі вялікае, крывава-чырвонае сонца. А самалёты ўсё пікіравалі на ваенны гарадок, на Пружаны, заход за заходам рабілі на аэрадром, кружылі, як вараннё. Трэслася, біла ў ногі зямля — ажно падгіналіся калені. Асінкі ўздрыгвалі кожнай галінкай, а не то што лісточкам. Гул выбухаў бомбаў быў басавіта-раскацісты, далятаў пасля, нібы гэты землятрус рабіўся асобна, а грукат — асобна, і адно з другім не было звязана.

Добра, што і людзі, і тэхніка былі ў летніх лагерах, на вучэбным палігоне! Добра, што немцы не ведалі дакладна яго размяшчэнне, як ведалі месца казармаў і складаў!

Рыхтаваліся ў мірны час да ваенных дзеянняў старанна, лепшыя месцы ў акрузе займалі па танкавай стральбе — а застала вайна знянацку...

Два танкавыя палкі мела трыццатая дывізія, а вайну сустрэў адзін іхні няпоўны полк — два батальёны ўстарэлых танкаў. Другі полк пааддаваў старыя танкі Т-26, Т-28 у другія часці і чакаў новыя, Т-34, без нічога, ледзь не з голымі рукамі.

Дваццаць другога чэрвеня зранку Васіль яшчэ не ведаў, што ў камандзіра іх дывізіі палкоўніка Багданава няма ўжо сувязі з вышэйшым начальствам, што яны імчацца на захад — «затрымаць, адкінуць ворага за межы дзяржаўнай граніцы» — толькі па загадзе, што быў у чырвоным пакеце за пяццю пячацямі, пакеце, які дазвалялася ўскрыць толькі пры абставінах звышнадзвычайных. Паслаў танкі насустрач ворагу Багданаў упершыню не па статуце — паперадзе, а не за часцямі прыкрыцця, і нават не ў адных шарэнгах з імі, як рабілася дасюль на вучэннях.

Ляцелі па шашы з адкрытымі люкамі, як на парадзе. Так лепш было сачыць за сцяжкамі сігналістаў, за танкам камандзіра батальёна, з якога павінны ляцець ракеты-каманды.

На маршы іх і накрылі самалёты. Ляцела чарговая эскадрылля на Пружаны ці далей, і раптам частка самалётаў легла на крыло, зрабіла разварот. Падалі на калону з боку сонца, адзін за адным. Енк і скрыгат, нібы па жывому разрывалі паветра... У Васіля спацела ад напружання патыліца, быццам усе самалёты цэліліся толькі ў аднаго яго. Але не хаваўся ў люк, не закрываўся. Высунуўшыся, лягчэй было сачыць за камандзірскім танкам, за самалётамі. «Прыбавіць хуткасць!» — прасігналілі з галавы калоны. А яны і так ужо ляцелі на гранічнай хуткасці, выціскаючы з машын усё магчымае і немагчымае. Над галавою махнулася зялёная, з чорна-белымі крыжамі на крылах, махіна, засланіўшы паўсвету. Каля трэцяга з галавы калоны танка ўздыбілася велізарная скала агню і камякоў зямлі, каменняў. Танк стаў на дыбы, нібы наляцеў на гэтую скалу, і заваліўся набок, удзёўбнуў гармату ў броўку кювета. Разарваная гусеніца бліснула тракамі і звілася ўперадзе колцамі, як змяя. А самалёт зноў набраў вышыню, паўкругам заходзіў з усходу.

«Хто ж гэта? Хто накрыўся?» — сіліўся адгадаць па бартавым нумары Васіль, зноў выглянуўшы з люка. Ён зусім забыў пра асабістую бяспеку, ніяк не верыў, што чарговую бомбу маглі прызначыць ужо яму. Зноў стогн-енк самалёта над галавой, ледзь справіўся ляснуць, прыкрыць вечка люка, і танк здрыгануўся, пасунуўся ўбок, па брані аглушальна зазвінелі асколкі. Васіль зноў выглянуў, ён хваляваўся, перажываў за ўсю калону. Уперадзе быў затор, танкі стоўпіліся каля падбітага, не рашаючыся аб’язджаць. «Рабі, як я!» — узвілася з камандзірскага танка ракета, і машыны павярнулі з дарогі, да бярозавага гаю за палоскамі жыта. Васіль цапнуў вадзіцеля за плячо, і той выключыў правы фрыкцыён, тармазнуў. Танк крутнуў з дарогі, ажно прысеў на левую гусеніцу. Гахнула ў канцы калоны, ядрамі разляцеліся ў бакі камяні бруку. Чарговы самалёт выходзіў з піке над Васілёвым танкам, стаўшы на хвост. Матор чыхаў, даваў перабоі, здавалася, пульні ў самалёт з рагаткі, і ён тут жа зваліцца. «Гады... Запячатаць хочуць калону з двух канцоў... Расколваць будуць па адным, як арэхі...» Яшчэ дзве бомбы гахнулі па калоне — адна на шашы, другая паўз дарогу, у жыце. Не пацэлілі!

Танкі, паласуючы пасевы, спяшаліся ўкрыцца пад голлем бяроз, і астатнія самалёты ўжо не пікіравалі, а праляцелі над шашою, палеткам і гаем, сыпнуўшы бомбы ўроскідку, як са жмені.

Адсталі, павярнулі на Пружаны...

У гэтым лесе, паміж вёскамі Дымнікі і Завершы, сабраўся амаль увесь батальён. Пылалі на дарозе два танкі, бронеаўтамабіль, ляжаў адзін танк на баку з разарванай гусеніцай.

Выслалі разведку ўбок — на дарогу Рэчыца — Камянец.

А з галоўнай паходнай заставы — узмоцненага ўзвода танкаў з бронеаўтамабілямі і матацыкламі — перадаў па радыё лейтэнант Іван Сталяроў (рацыі былі толькі на яго танку і ў камандзіра батальёна): «З боку Відамлі ідзе да халеры танкаў. Уступаю ў бой!»

І зноў імчалі на захад на гранічнай хуткасці. Чулі грукат няроўнага бою ўперадзе, бачылі, як устаюць з-за рэдкага лесу высокія чорныя дымы — чатыры ці пяць, два надта шырокія, нібы здвоеныя.

Лес расступіўся, адбег ад дарогі, рассыпаўся кустамі і драбналессем па пагорках. Убачылі, што дымы, вялікія і злавесныя, былі яшчэ далей на захад, узнімаліся з-за другога лесу — шыза-сіняга, густога. Навісалі дымы каўтлякамі, расшыраліся хмарамі ўправа-ўлева, паўзлі, распасціраліся насустрач ім, на ўсход, сеючы трывогу і няпэўнасць. Што там? Якая разыгралася трагедыя?

Дарога разрэзвала той цямнейшы лес на дзве няроўныя палавінкі, нібы выламала некалькі зубцоў грабянца, і з гэтай расколіны-шчарбіны выпаўзалі, варушыліся, як зялёныя клапы-чарапашкі, нямецкія панцыры.

Калона спынілася, залязгалі, заскрыгаталі гусеніцы.

«Чаго сталі?» — «Немцы! Баявы парадак трэба прымаць!» — застукалі вечкамі люкаў, перакрыкваліся камандзіры танкаў. Сустрэлі, аказваецца, сувязнога ад Сталярова. Ехаў на матацыкле насустрач — укосікі, як п’яны. Толькі і сказаў: «Хутчэй!.. Гінуць хлопцы... Танкі ў немцаў Т-III і Т-IV... Снарады ў лоб не бяруць...» — і зваліўся на рукі танкістаў.

Галавасты мужык быў той маёр Бандарын, Бандурын ці Бандаронак — камандзір батальёна. Першай і трэцяй танкавым ротам ён скамандаваў размясціцца па ўзлеску, на пагорках, замаскіравацца. У гэтых ротах многія Т-26 былі з 37-міліметровымі гарматамі. Іх задача — біць з засады па бартах, па баках з палівам, падпускаючы як мага бліжэй. У другой роце большасць машын была з 45-міліметровымі гарматамі, другая і кінулася насустрач немцам...

Мабыць, панцыры лёгка справіліся з групай Сталярова. Бо, нават заўважыўшы нашы танкі, яны не спяшаліся прымаць баявы парадак, усё яшчэ грузна валюхаліся ў паходнай калоне, выпаўзалі з лесу, як доўгі, пасечаны на членікі ўдаў.

Справа ад шашы на схіле пагорка быў папар, а далей пад цёмны лес ружавела канюшына. Па левы бок дарогі каля ўзлеску зелянела ярына, бліжэй да дарогі і ледзь не да самых нямецкіх танкаў стракацеў кветкамі луг з нізкімі купчастымі кусцікамі. Нашы танкі рассыпаліся ўступамі ўправа-ўлева ад дарогі, прыбавілі хуткасці, каб хутчэй абагнуць нямецкую калону. Хто быў бліжэй да дарогі, да немцаў, не вытрывалі, павялі агонь па шчылінах для назірання, каб асляпіць, аглушыць немцаў. Снарады чыркалі, рыкашэцілі або ўзрываліся, асыпаючы панцыры асколкамі. Але яшчэ ніводзін нямецкі танк не спыніўся, толькі вежы з гарматамі варушыліся. Пярэднія танкі нязвыкла прыплюснутыя, з прамавугольнымі зрэзамі вежаў і кароткімі таўстаствольнымі гарматамі пачалі агрызацца ў адказ, спаўзаць з дарогі ўправа і ўлева, выстройваючыся клінам ці ромбам. Але час яны ўжо ўпусцілі!..

«51» і «17» наблізіліся да нямецкіх менш чым на сто метраў. Збоку! «Страляйце ж! Страляйце!» — захацелася закрычаць Васілю на ўсё горла. І тыя прыпыніліся, з гармат выкінуліся тонкія язычкі агню — проста па крыжастых бартах... Ёсць, гарыць адзін Т-ІІІ! Прабілі!.. Можна і іх прабіваць!.. Рванулі нашы з месца, каб яшчэ больш зблізіцца, нібы збіраліся ісці на таран. Але ўжо некалькі нямецкіх танкаў развярнулі гарматныя ствалы ім насустрач. Гах! — і ў «51» у дыме і агні варухнулася, як шапка грыба, уся вежа. Над «17» выбухнуў фантан агню — узарваліся бакі з бензінам. З гэтага пекла яшчэ выкінулася, прачарціўшы агністую дугу, фігурка чалавека. Пылаючы, як паходня, прабегла колькі крокаў і рухнула вобзем...

Стральба з абодвух бакоў усё гусцела, ператваралася ў кананаду. На лузе і на полі ярыны нібы хто імгненна высаджваў фантастычныя земляныя дрэвы, а яны не слухаліся, ападалі камякамі, слаліся над зямлёй удушлівым дымам-прахам. Ужо гарэла да дзесятка нашых і нямецкіх танкаў, а карусель смерці ўсё кружылася ў дыме і чадзе, бляску выбухаў. Нашы лёгкія танкі нібы танцавалі наўкола нямецкіх, выкручваючыся ад іх удараў, наровячы самі ўтнуць ім у борт ці ззаду, у маторную частку.

Васіль «на асляпленне» зрабіў толькі два стрэлы — пашкадаваў снарадаў. Ён не паспеў абысці нямецкія танкі злева, але ўбачыў, што адзін Т-IV, ці не той, што падбіў «семнаццатку»,— падставіў яму свой борт. Бах! — і панцыр успыхнуў мо праз хвіліну пасля «17». Расстраляў з кулямёта яшчэ двух нямецкіх танкістаў у чорным, што выскачылі з люкаў. З-за падпаленага танка тут жа выпаўзла другое страшыдла — здалося, надта шырокае, пляскатае, павяло гарматаю ў іх бок. «Сямён!!!» — закрычаў, угнуўшыся, вадзіцелю, але той ужо сам скеміў, ірвануў Т-26 уперад, бліжэй да палаючага нямецкага. Можа, таму, што блізка, але здалося: паласнуў гітлеравец па іх, як з агнямёта. Міма! Далей паварочваць за імі немцу не было як — перашкаджаў гэты, што гарэў. А Сямён крутнуў вакол агню і апынуўся ў немца ззаду. Паляўнічы і ахвяра памяняліся ролямі. «А-а, фашысцкая морда!» — ажно стагнаў, як ад зубнога болю, Васіль, ліхаманкава круцячы ручкі пад'ёмнага і паваротнага механізма гарматы, да болю ціснучы брыво да трыплекса, узіраючыся. «Давай!» — крыкнуў вежаваму стралку, і тут жа грукат невыносна балюча ўдарыў па барабанных перапонках — забыў разявіць рот. Ёсць, гарыць і другі!

Адскочылі на святлейшы прагалак у дыме, далей ад дарогі, адкінулі накрыўкі люкаў — каб выпусціць трохі парахавы смурод і чад. Убачылі: па лузе адпаўзалі, адплёўваючыся агнём, некалькі панцыраў. «Агаа!!! Апякліся!»

Каля самай дарогі палыхала куча металу. Таран... Наш танк расколаны, як запалкавая каробка, вежа ажно заскочыла на нямецкі. І яшчэ таран, дымны магутны касцёр, бліжэй да іх...

Усяго ў розных месцах — і па гэты бок дарогі, і па правы, на пустэчы папару, палыхала вогнішчаў дваццаць. Тры нямецкія панцыры прарваліся паўз дарогу да таго месца, дзе сходзіліся да шашы крылы ўзлеску. Тры прарваліся, тры і дымілі — падбілі іх з засады.

Эх, каб не бензін быў у нашых машынах! Каб хоць на міліметраў дваццаць была таўсцейшая браня! Каб не толькі ад куль і асколкаў!.. Ды больш магутную гармату!.. Ды каб засталася такая ж хуткасць і манеўранасць! «Броня крепка и танки наши быстры, и наши люди мужеством полны...» Праўда ўсё, праўда, хапае мужнасці і стойкасці... А от браню, то трэба было б мець супрацьснарадную. «Цікава, якая браня ў Т-34? Столькі шапталіся пра гэты сакрэтны цуда-танк...»

«Што далей рабіць? Чаму ніхто не камандуе?» — Васіль намагаўся разгледзець сярод гушчарніку дымоў танк камандзіра батальёна. Ці ён застаўся ў засадзе з першай і трэцяй ротай, ці атакаваў з другой ротай нямецкую калону?

Бой заціхаў, снарады рваліся ўжо зрэдку, татакалі сям-там кулямёты. Раптам Васілёў танк здрыгануўся ўсім корпусам, яго прыўзняло і зноў кінула вобземлю. З-пад правай гусеніцы ўскінуліся космы агню і зямлі, дзынкнулі па днішчы асколкі. Аглушаны, Васіль амаль упаў у вежу, накрыўка люка балюча ляснула па пальцах. Застагнаў Сямён. «Ты паранены?» — зачапіў яго за плячо. «Нічога, нічога... Ты зірні гусеніцу, здаецца, спякліся...» — «Што зірні?» — «Гусеніцу!!!» Васіль адкрыў зноў люк, падцягнуўся на руках, вылез з вежы. І толькі скокнуў, мо яшчэ ў паветры ляцеў, як новы аглушальна-звонкі выбух ударыў па перапонках. Снарад разарваўся ў сярэдзіне танка, машыну ўраз ахапіла полымя.

Васіль выплюнуў з рота зямлю, адпоўз далей ад танка, зноў уткнуўся тварам у сакавітыя, халодныя сцябліны ярыны і зарыдаў: няма Сямёна, няма цёзкі — Васіля, вежавага стралка. Калі ён зноў падняў галаву, то ўбачыў, што яму махае рукою, бязгучна разяўляючы рот, танкіст з вежы танка «13» — белагаловы, без шлема. Выцягнуўшы на вежу кулямёт, ён страляў па гусеніцах нямецкага Т-ІІІ, які моцна нахіліўся набок, але яшчэ не здаваўся. З-пад танка адстрэльваліся з аўтамата, адзін немец тузаў парваную гусеніцу, спрабуючы даць ёй нейкай рады, і таксама страляў па «трынаццатым» з пісталета. Варушылася вежа, ведучы ствол гарматы ад Васілёвага танка. «Гад! Дык гэта ты расстраляў маю машыну!..» Т-ІІІ ужо скіраваў гармату да «13». Выратаваў дыферэнт: як ні апускаў ствол гарматы нямецкі танкіст, «трынаццатка» заставалася ў мёртвай зоне. «Сюды!» — не пераставаў махаць яму белагаловы. З дула кулямёта выскаквала полымя — біў кароткімі чэргамі па гусеніцах панцыра, не даючы немцам падпаўзці да яго з гранатамі.

Паміж пылаючым Васілёвым танкам, «трынаццаткай» і падбітым нямецкім можна было вычарціць трохкутнік. Васілю, каб дабрацца да белагаловага танкіста, трэба было прапаўзці па гіпатэнузе, упоперак разораў метраў пяцьдзесят. І калі ён выпаўз на грэбень палоскі, немец з пісталетам пачаў цаляць і ў яго. І тут жа змоўк — ці патроны скончыліся, ці белагаловы яго падстрэліў. Васіль усхапіўся, крыху прабег — рой куль праляцеў дзесьці за плячыма. Упаў у разору, у якой стаяў і нахілены панцыр. Аўтаматчык зноў стракануў па ім, успароў кулямі зямлю каля самага боку... Васіль скокнуў, як мячык, з ровіка, перамахнуў цераз пукатую, як вал зямлі, палоску колішняй раллі, упаў у суседнюю разору. Та-та-та! — запазніўся аўтаматчык, кулі свіснулі над галавою, Шыпняк пачуў ужо іх. Зноў падхапіўся... Тэ-трэт! Аўтаматчык біў раз па ім, раз па «13». Паспрабаваў шлегнуць чаргою па Васілю і кулямёт з панцыра, але кулі празвінелі надта высока. «От, сволачы, да апошняга змагаюцца...» — са злосцю і нейкай павагай да мужнасці ворага падумаў Васіль.

— За рычагі сядай! У мяне ўсе загінулі! — пракрычаў яму на ўсё горла, мусіць, таксама аглушаны белагаловы. Васіль пачуў ужо яго, а мо здагадаўся па артыкуляцыі губ, зрабіў яшчэ адзін, апошні рывок — ёсць! Прыкрыўся танкам...

«Трынаццатка» стаяла ў паўабарота да панцыра — перадам і крыху левым бокам. Люк вадзіцеля быў пад прамым абстрэлам.

— Давай!.. Я прыкрыю! — зноў пракрычаў яму белагаловы, і Васіль выскачыў з-за танка, ірвануў за скабу накрыўку пярэдняга люка. Не паддаецца... Уся ў выбоінах, умяцінах, краі накрыўкі заклінены завусеніцамі.

— Не адчыніць! — кінуўся зноў за танк.

Белагаловы перастаў страчыць, юркнуў у сярэдзіну танка... Вынырнуў зноў, кінуў яму ломік-манціроўку.

— Давай! Я заткну яму хайла! — зноў застрачыў па аўтаматчыку.

Васіль падскочыў да люка, падчапіў ломікам накрыўку, націснуў. Ёсць! Адкінуў і зжахнуўся: убачыў скрываўленую патыліцу вадзіцеля, цела яго было нахілена ўперад, нібы нанізанае на рычагі бартавых фрыкцыёнаў. Перамагаючы млоснасць, прыўзняў вадзіцеля за плечы, зваліў убок. Але адсунуць добра не было куды, перашкаджала цела вежавага стралка, куча снарадных гільзаў. І ён перагнуўся, падхапіў вадзіцеля пад пахі, з усяе сілы пацягнуў на сябе. Калі ўжо цела перавесілася з люка, з-пад нямецкага танка зноў паласнулі з аўтамата. Апякло, нібы раскаленым жалезам, бок, уздрыгнула ў руках і цела вадзіцеля. Мёртвы, ён прыняў на сябе ўсю чаргу, абараніў Васіля ад вернай смерці... Адцягнуў забітага за танк у яму ад снарада, перамагаючы боль, хутка забраўся на месца вадзіцеля. Бок макрэў усё больш, здавалася, разам з крывёю расцякаўся па целе і боль.

Згадзілася навука ўзаемазамяняльнасці членаў экіпажа. Матор зароў, як узрадаваўшыся, танк тузануў з месца. «У спіну... немцу зайдзі!» — пракрычаў, угнуўшыся да яго ў танк, белагаловы камандзір «трынаццатага», паспешліва зняў кулямёт з вежы, уставіў яго ў гняздо.

Васіль зманеўраваў...

Балюча ўдарыла па перапонках паветра, «трынаццатка» ўздрыгнула... Гарыць немец! Коратка татакнуў кулямёт, і аўтаматчыка, які выскачыў з-пад танка, нібы перасекла папалам — зваліўся на зямлю.

Шыпняк адчыніў свой люк, каб лепш бачыць, дзе што робіцца. З-за дарогі, з трохвежавага Т-28 штосьці перадавалі сцяжкамі, але дым то засланяў танк, то зноў адсланяў, і разабраць сігналы было цяжка.

Ад цёмнага лесу з захаду выстройваліся ў баявы парадак новыя нямецкія танкі. Уперадзе іх ужо не было ні матацыклаў, ні браневікоў. Рухацца ўперад яны не спяшылі, нібы чагосьці чакалі...

Дзе танк камроты? Мусіць, згарэў, загінуў...

З узлеску таксама махаюць сцяжкамі... «Далучыцца да засады... Загадвае камандзір батальёна...» — нахіліўся да Васіля белагаловы.

Павярнулі да ўзлеску і паўз яго — да дарогі. Тут дымоў было менш, проста ў вочы біла сонца. Зноў сігналяць — «Заняць пазіцыю!». Васіль ехаў зігзагамі — перашкаджалі вялікія ямы ад снарадаў, свае і чужыя падбітыя машыны. І пры кожным павароце зіркаў назад. Колькі нашых танкаў выходзіць з гэтага бою? Што засталося ад іх роты? Мусіць, правільнае рашэнне — засесці яшчэ раз, сустрэць ворагаў флангавым агнём... Да таго ж немцу і сонца будзе ў вочы.

Заняўшы пазіцыю ў неглыбокім яры, выцягнулі нежывога вежавага стралка, паклалі пад елку, прысыпалі цела ігліцай. Не было калі і не было чым капаць магілу.

Самалётнага гулу яны спачатку не пачулі. Толькі як засвісталі бомбы, і скрозь па ўзлеску, і глыбей, у драбналессі, і на полі ярыны, і па той бок дарогі, на папары, пад лесам, і на самой дарозе ўскінуліся ў неба раскідзістыя, колеру жалобы кусты, зразумелі, чаго чакалі немцы. Выццё бомбаў і выбухі ўсё гусцелі, зліваліся ў невыносную какафонію. Самалёты не пікіравалі, сыпалі бомбы ўмітусь і густа, апрацоўваючы метр за метрам. Усё завалакло дымам, разам з кустамі і дрэвамі куляліся ў віхуры выбухаў не толькі глыбы зямлі, але і нейкія жалязякі, часткі ад танкаў і бронеаўтамабіляў, колы, тракі гусеніц... Іх «трынаццатку» таксама падгушквала, пасоўвала з месца на месца, абкідвала зямлёю і асколкамі, галінамі дрэў. Зямля штурхала іх у грудзі, падкідвала, вырывалася з-пад рук, як жывая, здавалася, што і ёй баліць, і яна не знаходзіць сабе месца ў гэтай калатнечы...

Яны згубілі ўсякае ўяўленне аб часе: колькі працягвалася бамбёжка — гадзіну ці паўгадзіны? А мо якія дзесяць мінут?

Калі ўсё сціхла і яны падхапіліся, вылезлі з-пад танка, па лесе поўзалі агнявыя драконы з распушчанымі па ветры то белымі, то чорнымі грывамі дыму. Агонь нібы стараўся хутчэй захапіць месцы, якія яшчэ не перакапалі, не засыпалі бомбы, дзе было больш спажывы. Гарэў лес, гарэлі раструшчаныя, перакуленыя танкі... Стагналі, ускрыквалі параненыя, мітусіліся чорныя ад пылу і копаці танкісты... Уцалелыя машыны выбіраліся на голае месца, на дарогу, каб не загарэцца ад лесу...

Рэшткі батальёна — не больш трэцяй часткі — паспешліва адступілі да Дымнікаў. Там таксама былі зручныя лясістыя ўзгоркі абапал дарогі, і там стаялі ўжо батарэі «саракапятчыкаў» з асобнага супрацьтанкавага дывізіёна іх дывізіі. Там паспешліва акопваліся мотапяхота.

Занялі пазіцыю і яны. Але чым было страляць? Тры снарады, крыху патронаў да кулямёта. Не лепшы боекамплект быў і ў іншых машын, канчалася ў баках паліва. На чым свет стаіць крыў забеспячэнцаў Бандарын, Бандурын ці Бандаронак — такі ж падкопчаны, мурзаты, як і ўсе, з забінтаванай галавою. Не мелі батальёны сваёй службы забеспячэння. А так бы яно спатрэбілася!

На новым рубяжы бой трываў мо паўдня. Варожыя танкі падпускалі блізка, білі па бартах прамой наводкай, без промаху. Каля разбітай «саракапяткі», дзе нікога ўжо не засталося жывога, Васіль набраў дзве скрынкі снарадаў. І зноў стралялі, пакуль не дзынкнула апошняя гільза...

Яшчэ раз адкаціліся немцы, пакінуўшы на полі бою больш дзесятка машын. І зноў наляцелі самалёты, зноў астаткі батальёна вырываліся з-пад бамбёжкі, шукалі ратунак ва ўцёках; у хуткасці, манеўранасці. Гуляў з самалётам наперагонкі і Васіль: то рэзка тармазіў і чуў, як крые яго мацюгамі белагаловы, без шлема, камандзір танка — паразбіваў аб браню галаву, то прыбаўляў хуткасці, то ламаў убок, а немец усё пікіраваў і пікіраваў на «трынаццатку», і ўставалі перад танкам, з бакоў і ззаду высозныя выбухі. Белагаловы зноў паставіў кулямёт на вежу і, прысеўшы, біў і біў па самалёце, пакуль не выпусціў апошнюю кулю, і, мабыць, ніводная з іх не трапіла ў цэль — не тое браў «упреждение».

Гэта была апошняя Васілёва бітва. Немец зрабіў яшчэ адзін заход, і Васілю раптам здалося, што танк прыўзняло і кінула ў прорву і ён ляціць, ляціць разам з ім у бяздонне...

Калі ён ачуняў і вылез з перакуленага набок танка, белагаловага спачатку не знайшоў. Бой грымеў ужо каля Паддубна, адкочваўся да Пружан. Па полі ад адной кучы абломкаў да другой хадзілі немцы, дабівалі цяжкапараненых, а тых, хто мог ісці, успорвалі на ногі, зганялі ў гурт...

Уставаў Васіль на ногі не вельмі хутка і атрымаў ногца пад зад. Падыбаў, хістаючыся, да гурту байцоў. У галаве ўсё гуло і трашчала, нібы хто драў па жывому брызент, кепска бачылася навакольнае. Толькі стаў, як да яго падаўся белагаловы.

— Жывы ты?! — узрадаваўся ён.— А я думаў — капут табе. Пацягаў за рукі, пацягаў...

Васіль у гэты час схіснуўся, і белагаловы танкіст падтрымаў яго ззаду пад пахі.

На дарозе быў вялікі рух, з захаду ішлі нямецкія танкі, машыны з будамі. Адарваліся ад калоны, звярнулі ў бок да палонных і пабітай савецкай тэхнікі два браневікі з крыжамі на баках, доўгімі антэнамі. Следам за імі павярнула і некалькі матацыклаў суправаджэння. Да іх падляцеў, ужо з усходу, таксама звярнуўшы з шашы на поле, яшчэ адзін бранявік. У гэтага браніраваны кузаў нагадваў труну — як і ў тых браневікоў, што ехалі з захаду.

З браневікоў выйшла група вышэйшых афіцэраў, а з таго, што прыпёр з усходу, двое. Сустрэліся, пераціскалі адзін аднаму рукі і ўжо разам, перагаворваючыся, пайшлі да групы палонных. Афіцэр з салдатамі, што табунілі палонных, павыцягваліся ў струнку.

Белагаловы танкіст схіліўся ззаду да пляча Васіля, шапнуў — «Генералы...» — і стаў следам перакладдаць іх гаворку. «Да, мілы Нерынг...11 — гаварыў высокі і сухі з твару афіцэр да другога, таўсцейшага, што пад’ехаў з усходняга боку.— Паўтараецца гісторыя, дружа... Усё вяртаецца на тыя ж кругі».— «Не ўсё, Гейнц... Прабач, але трэба быць трохі дыялектыкам, як вучаць бальшавікі».— «Паўтараецца, паўтараецца... Ты хіба не пазнаеш мясціны? Я ўсё добра памятаю... тут праходзілі ўжо мае войскі, аж пад Кобрын. У 39-м. Я начаваў у Высока-Літоўску ноч з 14 на 15 верасня... Потым камандны пункт корпуса быў у Камянцы. Калі б тады трошкі інакш дэмаркацыйную лінію правялі, то не давялося б другі раз браць Брэсцкую крэпасць...» — «А што... туга там?» — «Вельмі... Я скора зноў туды махану».— «Пра раз’яднанне войск у 39-м, дэмаркацыйную лінію не будзем гаварыць. Гэта не нашага розуму справа, Гейнц... Я чую няшчырасць у тваім голасе... Ты сам добра разумееш, што не справа танкістаў — браць крэпасці. Нам уперад трэба, уперад!» — «Я з табою згодзен, але ж...»

Прайшлі міма, нават не глянуўшы на палонных. Каля абломкаў савецкага танка БТ-7 пастаялі, памацалі разварочаныя, скрэмсаныя снарадам кавалкі брані. Пра што гаварылі там, не было чуваць, але белагаловы шаптаў, скрыгочучы зубамі: «Каб гранатку, адну гранатку!..» Павярнулі генералы назад, усё гэтак жа перагаворваючыся на хаду. Дайшлі да групы палонных, гледзячы сабе пад ногі, і раптам спыніліся, як спатыкнуліся на іх. Васіль стаяў з краю і спадылба глядзеў на генералаў. Зусім блізка спыніўся ад яго той, што называлі Нерынгам.

— Пух! — сказаў ён начакана, папхнуўшы пальцам у грудзі,— якраз у прапаленую дзірку на гімнасцёрцы.

Васіль не схіснуўся.

— Ого! — здзівіўся генерал і штурхнуў у грудзі.

Васіль адступіў крок назад, але не ўпаў, і гэта яшчэ больш здзівіла, развесяліла генералаў: ты бач, а здаецца ж, на нагах ледзь стаіць!

— Сымболь? — сказаў сухапары, прыплюшчыўшы чырвоныя павекі. Абодва абвялі вачыма палонных, пайшлі да браневікоў. За імі — уся світа.

З канваіраў, што збіралі ў кучу палонных, сыходзіла ўтрапенне — заварушыліся, заўздыхалі.

Белагаловы зашаптаў Васілю:

— Сімвал Расіі, гаворыць... «Усё не так проста, Нерынг... З рускімі не проста... Гэта не Польшча і не трыццаць дзевяты год... Я зараз у Калодна, на камандны пункт».

Шыпняк толькі паспеў здзівіцца, адкуль белагаловы так добра ведае нямецкую мову, як той і сам сказаў:

— Я — таксама немец... Напалову. З Паволжа.

— Дык ты супраць сваіх?! — яшчэ больш здзівіўся Васіль.

— Якія ж яны мне свае? — горка пахітаў галавою белагаловы.

Іх раз’ядналі, развялі па розных камандах.

Пра лёс рэштак іхняга батальёна Васіль даведаўся праз некалькі дзён, сустрэўшы ў перасыльным лагеры ваеннапалонных саслужыўца з першай роты. Іх разбамбілі ноччу, некалькі танкаў далучыліся да батальёна капітана Лысенкі і біліся за Пружаны. У мітусні і неразбярысе мост праз канал Мухавец не паспелі ўзарваць, і немцы з ходу ўварваліся ў горад. 23 чэрвеня, раніцай, у адчайным штурме танкісты выбілі немцаў з Пружан. Але паступіў загад ад камандзіра палка Танасчышына — адыходзіць.

Апошнія пяць танкаў з іх батальёна танкісты падарвалі або, калі не мелі чым падарваць, утапілі ў Шчары. Абы не дасталіся ворагу.

 

6

Грубыя рукі абмацалі Анюту пад пахамі, паляпалі па бакавых кішэнях пінжака, крутнулі яе тварам дагары. Тр-р! — ірвануў вознік у бакі крыссе пінжака, пасыпаліся гузікі. Абшарыў і ўнутраныя кішэні...

Не лапнуў толькі за грудзі, за ліф.

— Ну, а цяпер што ты запяеш, крываротая? Дзе твой аўсвайс?

Анюта маўчала. Шчымелі і торгалі пад спінаю рукі — мо скуру аблузаў, звяруга, круцячы...

Баялася аднаго: што ляжыць дагары, што зверху апынулася — такое безабароннае і кволае! — яно. Тузанулася, каб сесці і хоць крыху прыкрыць сабою жывот.

— Не дрыгай нагамі, бо...— занёс вознік над яе жыватом вялізны бот з шырокаю падковаю на абцасе. Не хромавы бот, а моцны, з юхты, з набітым ззаду на пятцы з кавалачкаў скуры пупком. Мусіць, каб чапляць за што-небудзь, сцягваць.

— Гавары хутчэй, хто такая і куды ідзеш! Толькі пра Заграддзе кашалі не пляці — я там усіх ведаю.

Анюта маўчала. Ад крыўды на самую сябе, ад такой няўдачы ныла сэрца. У галаве ліхаманкава, бязладна мітусіліся думкі: «Уліпла... Прапала... Як выратаваць і сябе... І яшчэ дваіх? Як?»

У гэты час вазок матлянула на каляіне, і Анюта скарыстала момант, крутнулася, легла крыху бокам, адвярнулася, каб не бачыць бульдожую морду вусатага.

— Маўчыш? Ну — нічога, загаворыш... Развяжуць табе язык... Н-но, бандыцкае мяса! — рыкнуў па-мядзведжы на каня, лупцануў пугаю ўперад, цераз Анюту.

«Выкінуцца з вазка? Заб’ешся... А ці не ўсё роўна? Не сама сябе, дык ён... У яго павінна быць зброя, такія з пустымі рукамі не раз’язджаюць... А мо і добра, што прыстрэліць? Усе пакуты скончацца... Як аддасць у СД, то мала не будзе... Ды яшчэ як пісталет знойдуць... Але тады абавязкова загіне і камісар... А партызаны ж ведаюць, што яна вярнулася да Мікульскага... Тая група ведае, што Васіля панесла...»

Пісталет пад ліфам пакідаў ёй нейкую надзею, нейкі шанц. Мізэрны, але ўсё-такі шанц. Можа, удасца развязаць ці перацерці рэмень... Мо ён развяжа... Абы толькі развязалі рукі!

Матацыкл затрахкацеў як не каля вуха, і Анюта прыўзняла галаву. Другі абоз з бярвеннямі быў ужо зусім блізка.

— Пыр-р-р! — нацягнуў лейцы гаспадар вазка, загаварыў па-нямецку, марудна падбіраючы словы. Спыніўся побач з вазком матацыкл, матор трахкацеў зрэдзь — трэх-ра-рах, трэх-ра-рах... Затпрукалі на коней і сяляне. Немцы з матацыкла, мабыць, не ўсё разумелі, бо перапытвалі: «Вас, вас?» Анюта зразумела толькі адно слова — «партызанен». Хтосьці падышоў да вазка, шамнуў сенам каля яе галавы. Раптам Анюту тузанулі за валасы, паварочваючы тварам угору. Над ёю навіс доўгі твар немца ў высокай фуражцы з арлом.

— У-у-о!...— здзіўлена і трохі з зайздрасцю загукаў немец. Загаварыў да гаспадара вазка хутка, паўтараючы некаторыя словы, каб той зразумеў яго. Анюта ўцяміла толькі адно слова — «шысэн», страляць. Мо прапаноўваў рэдказубаму паслугу — застрэліць яе? Потым гыкаў, памінаючы нейкія «фігі-фігі», а з матацыкла памагалі яму рогатам: «Гох! Гэх! Гах! Аг-га-га!»

— Вэкфарэн! Ехаць! — крыкнуў афіцэр не то абозу, не то гаспадару вазка. І па дарозе пачуліся каманды-пераклічкі: «Паганяй! Шнэлер! Хутчэй! Чаго раты паразяўлялі!» Занукалі, зацмокалі і возчыкі-сяляне, заскрыпелі калёсы.

Рэдказубы люта захвастаў пугаю па кані, і той ірвануў з месца, як не лузаючыся са скуры. Анюту трэсла неміласэрна, целяпаліся, тузаліся, нібы іх адрывалі, ногі. У біле, мабыць, была адшчэмлена і тырчала стрэмка, бо нешта калола пад калені, як відэльцам... Хоць і на сене ляжала галава, але дрыгат не даваў засяродзіцца, думкі нібы растрэсваліся.

«Куды ён гоніць? Што будзе рабіць гэты звяруга? Немцы ж адмовіліся ад мяне... Не паліцэйскія часці, мабыць, а рэгулярныя...»

Падляталі да апошняй фурманкі абоза, і гаспадар вазка зноў напяў лейцы. Конь ажно прысеў на азадак, тоненька віскнуў: мусіць, парвалі яму цуглямі губы. Прыўзняўшы галаву, Анюта ўбачыла, што ззаду абоза таксама сунецца матацыкл з аўтаматчыкамі.

— Усё забралі?

— Не ведаю, спадзін начальнік!..— паспешліва злез з бярвенняў на дол сухенькі дзядок.— На Выселкі пагналі разбуральную каманду...

— Маўчаць!.. Колькі коней яшчэ трэба?

— Гэта вы ў мяне? Не ведаю, спадзін начальнік...

І зноў шалёны галоп. Ногі між сцёгнаў у каня як намыленыя, камякамі адлятае шумавінне...

І адну, і другую, і трэцюю гразкую лясную дарогу, што адбягала ад шляху ўлева, заўважыла Анюта. Колькі ўправа, у бок Бобрыка — не бачыла. Каб сачыць, трэба было падымаць галаву, трымаць навісу. А «спадзін начальнік» усё ляцеў шляхам, нікуды не зварочваў. Адна з гэтых лясных дарог, мусіць, вяла да тых разбураных Гацішчаў, пра якія ўспаміналі, закурваючы, сяляне, іншыя — на хутары, на выселкі.

Рукі зусім анямелі, іх «тачылі мурашкі», у плячах ныў тупы, раматусны боль...

«Спадзін начальнік» нечакана звярнуў управа на лясную дарогу — досыць шырокую, выбітую. Не чуліся нават пад коламі карэнні. Дарога перасекла лясісты нешырокі паўвостраў і непрыкметна ператварылася ў палявую, аброслую густымі кустамі чарэмшыны, ліпняку, сям-там паўз бакі стаялі старадрэвіны-ліпы. Праехаў крыху паўз цагляную, замшэлую, паўразбураную сцяну, з-за якое навісла над утравянелай дарогай густое голле вязаў, і зрабіў яшчэ адзін паварот — улева, у цагляную браму. Адзін мураваны слуп звалены, валяецца вялікай глыбай пры ўездзе. Пад коламі загрукатаў і тут жа скончыўся брук, зашаргацеў і таксама скончыўся пясок насыпу...

«Куды ён прывёз? Навадворцы гэта ці Заграддзе?» — Анюта зусім абмарачылася, не магла ўцяміць, куды яны трапілі. Недзе на дарозе на Навадворцы жыў сувязны Вайчук. Колы ўжо шамацелі па чорных леташніх лісцях, пад навіссю галін было сыравата, панаваў прыцемак. Метраў праз дзвесце ўз’ехалі на пагорак-паляну, у цэнтры яе — руіны нейкай цаглянай пабудовы. Усё зарасло бур’янам, крапівою, лопухам, маліннікам... Вакол руін некалькі старых клёнаў, ліп, дубоў. На адным, вельмі старым і раскідзістым дубе, кожная галіна — як ствол з чалавека таўшчынёю, чарнелі дашчаныя пляцоўкі, нібы падрыхтаваў хто паддоны для буслянак, каб сяліліся, рабілі гнёзды буслы — самыя мірныя птушкі.

З аднаго боку руіны ўзвышаюцца менш, каля іх чарнее прыямак са сходцамі, можна разгледзець іржавыя жалезныя дзверы з заклёпкамі і вялізным вісячым замком. Мусіць, захаваліся скляпы-падвалы пад былымі панскімі пакоямі.

Праехалі міма, дарога ўлілася ў шырокі затравянелы двор каля прыземістага драўлянага будынка пад цынкавым дахам. Насупраць будынка паўз двор цягнуўся доўгі, зарослы зеллем, недагледжаны гарод, за ім віднелася тыльная сцяна доўгай цаглянай пабудовы — ці не канюшні?

Спыніліся каля пахіленага, напалавіну без бланак плота. На ганак запаволена выйшла жанчына ў чорным адзенні. На белым і доўгім, як у боскай маці на старажытных абразах, твары цямнелі вялікія, з сінімі падковамі пад імі, вочы.

— Ну, сабрала шмуткі? — кінуў ёй, саскокваючы з воза і навязваючы лейцы за слупок, «спадзін начальнік».

— Не...— жанчына стаяла, застыглая, як скульптура, рукі пад рагамі хусткі, на грудзях. Яна не зводзіла з палонніцы цёмных вачэй, і Анюта ўлавіла ў іх стоены боль і самоту.

— Дык чаго стаіш слупам?! Спаўняй тое, што загадаў! — вызверыўся на яе начальнік.

Жанчына ў чорным павярнулася паволі, бы ў сне, хацела ісці ў дом.

— Стой! Вынесі ключ ад пограба! — аддаў ён новы загад, а Анюту тузануў на сябе за плячо.— Уставай, пасядзіш пакуль пад замком! А потым я табе дам рады...

У куточках рота «спадзіна» Анюта ўбачыла ўсохлую ўжо пену заедзі, і яе ажно занудзіла. Скокнула на зямлю — і ўпала як падкошаная. Ногі не трымалі — самлелі, па іх, як ток, перакатваліся дрыжыкі.

— Ты што... раней часу падаеш? Уставай! — устрасянуў за каўнер Анюту «спадзін начальнік». Але ўстаць яна не магла.

— Ужо!.. Ужо дзярэ, як каршун...— абазвалася на ганку жанчына.

— Не суй носа не ў сваё проса! — вызверыўся на яе мужчына.— Ідзі!

Жанчына схавалася ў доме.

— Мы маглі б з табою добра старгавацца, дзеўка...— сказаў да яе рэдказубы, калі жанчына ў чорным знікла.— Я цябе мог бы выпусціць, каб ты завяла мяне да партызан, закінула за мяне добрае слова: так і так, ён даўно памагаў мне, свой чалавек... Га?

Анюта стаяла на каленях. «Прыпякло, значыць... Не ведае, куды кінуцца...» — думала яна.

На ганак выйшла жанчына ў чорным.

— Хм... Маўчыш, значыць? — І да чорнай жанчыны: — Ідзі паперадзе, адамкнеш! — кіўнуў на склеп пад руінамі.

Чорная жанчына, праменькая, як скамянелая, ступіла з ганка, павярнула з двара на сцежку, пакрытую лістамі трыпутніку і мяккай траўкай-мураўкай — туды, на пагорак з руінамі, да тых жалезных дзвярэй.

Мужчына тузануў Анюту за звязаныя рукі ўгору, нібы падцягваючы на дыбе. Яна ўскрыкнула: у плечавых суставах паласнула дзікім болем. Хістаючыся, стала на ногі...

Не адпускаючы яе рук, «спадзін начальнік» паштурхаў яе перад сабою за жанчынай у чорным. Кожны крок даваўся цяжка, сцёртыя ногі шчымелі і пяклі, іх увесь час нібы абсыпала халодным пяском-«мурашкамі». Анюта лічыла ў думках крокі, мабыць, яны былі апошнія ў жыцці, кожны набліжаў да смерці...

Жанчына ў чорным ішла паціху, нага за нагу, схіліўшы на грудзі галаву. Нагналі яе блізка каля склепа...

— Я скокну яшчэ да Вышпінга — даўжок спаганю...— сказаў мужчына да чорнай жанчыны.— А ты каб за гэты час сабралася. Трантаў усіх не бяры, вяжы самае каштоўнае.

Жанчына ступіла ўбок, даючы ім дарогу. Не адказала ні слова...

— Чуеш?! — крыкнуў, як стрэльнуў, мужчына.

— Не глухая... Яшчэ нідзе ніхто не шурхне, баёў не чуваць, а мы ўжо ходу...— зноў пайшла паперадзе.

— Сёння рана, а заўтра будзе позна!

— А яна нашто табе? І яе з сабою павязеш? — пытала, не адварочваючыся.

— Зноў нос суеш не ў сваё дзела?!

Жанчына прыпынілася каля цэментавых, зарослых палыном і пучкамі травы, патрэсканых сходцаў. Яны вялі ўніз, да ржавых дзвярэй. Саступала па іх бокам, марудна, нібы абмацваючы кожную ступеньку, перад тым як ставіць нагу. Прыўзняла замок, бомкнула аб дзверы, ажно пасыпалася з іх іржа, пачала адмыкаць.

— Развязаў бы хоць рукі ёй...— азірнулася ўгору, на іх.— У яе і так ледзь душа ў целе... Няўжо ты думаеш, што з гэтых лёхаў можна ўцячы? — апошнія словы гаварыла, гледзячы на замок, тузаючы яго, грукаючы ім.

Паслухаўся, ці што? Развязаў, скруціў раменьчык колцам, сунуў сабе ў кішэню, падштурхнуў Анюту ўніз, на сходцы.

Прыступак сем было да невялікай, як адчыніць дзверы, пляцовачкі на дне прыямка. Анюта сышла на трэцюю. Пацеючы ад болю ў плячах, вывела рукі з-за спіны. Варушыла, устрэсала кісцямі, расцірала іх, пацепвала плечукамі, каб разагнаць крыху кроў, ажывіць рукі.

— Гары яно гарам! Тут заржавела ўсё, ключ дзвюма рукамі не павярнуць...— у голасе жанчыны прарэзаліся ўжо гнеўныя ноткі.

— Не каркай... Паглядзі гэту бандытку, я зірну...— штурхнуў ён Анюту яшчэ на адну прыступку ніжэй.

Лесвіца вузкая. Спускаўся міма Анюты і цярнуўся аб яе.

Мужчына толькі паспеў угнуцца каля дзвярэй, як жанчына раптам устрасянула рукавом,— у руцэ бліснуў нож. Ступіла на крок да яго, дзеўбанула ў напяты гладкі карак — раз, другі. Анюта ажно здранцвела ад нечаканасці. І трэці раз замахнулася жанчына, ужо абедзвюма рукамі. Але, разагнуўшыся, мужчына перахапіў іх, крутнуў уніз. У вачах яго гарэла жоўтая воўчая люць...

— Ах ты, змяя-я...

— Бяжы!.. дзеўка... Ратуйся! — угіналася, выкручвалася ад болю жанчына.— А-а-а!

Штосьці хруснула, бразнуў пад ногі нож — кухонны, шчарбаты, з тупа закругленым кончыкам. Жанчына апусцілася на калені...

— Бяжы...— выдыхнула са стогнам.

Анюта адскочыла на дзве прыступкі вышэй, ірванула непаслухмянымі рукамі кофтачку і ліф. Выхапіла пісталет, тузанула затвор назад. Націснула на курок двойчы, цэлячыся зверху ў крутыя плечы «спадзіна». Стрэлы трэснулі суха і нямоцна. Мужчына выгнуўся і павярнуўся да яе, разявіўшы рот, нібы яму здзяжылі калом па спіне, заскроб пальцамі па кішэні паўпаліто.

І тады Анюта стрэльнула яму ў твар — трэці раз...

— Уцякай, чаго стаіш?! — жанчына, не ўстаючы з каленяў, схіснулася ўбок, каб «спадзін» не ўпаў на яе. Мужчына заваліўся ў куток каля дзвярэй.

Жанчына, сагнуўшыся, люляючы правую руку, паволі выбралася з прыямка. Села на беражок, спусціўшы ногі на другую прыступку, схілілася над рукою.

— Ох, гора ты маё... Ідзі-і-і, кажу-у... адкуль прыйшла... Я сама тут... прыбяру яго. Бяжы, гавару, не слупяней!

Анюта ўсё яшчэ не магла скрануцца з месца, круціла ў руках пісталет, нават у дулца зазірнула. Не верыла: няўжо гэта яна забіла чалавека? Во толькі што, ва ўпор... І не звар’яцела сама? Не раскалолася пад ёю зямля? «Божачка... Божачка...» — шаптала яна перасохлымі, ажно калоліся, губамі. Як страляла ў баі з вінтоўкі ці з аўтамата, дык не бачыла, ці трапляла ў цэль, ці падаў хто ад яе стрэлаў. Было ўсё роўна як на стрэльбішчы ў лесе, у тым яры, дзе партызаны вучыліся цэліцца і страляць. Перш за ўсё цэліцца, бо патронаў — паліць у белы свет, як у капейку — шкадавалі...

— Пакажы руку...— Анюта сунула пісталет у кішэню пінжака, прысела каля жанчыны на кукішкі. Брала яе за руку, а ў самой яшчэ трэсліся.

— Во, як табе душу перавярнула...— жанчына разагнулася, і Анюта ўбачыла на яе твары мокрыя пісягі ад слёз.

— Як вас завуць? — спытала Анюта, абмацваючы дзясніцу — сустаў каля кісці пачаў ужо набрыньваць, апухаць.

— Ваця...

— Як — Ваця?

— Ну — Вацлава... Не марудзь... Бяжы, кажу, дзеўка! Мне ўшыстка прападаць, а ты — уцякай!.. Гатовы карнікі наскочыць... Мо пачулі стрэлы...

— А хто... ён для вас? — кіўнула Анюта, не азіраючыся, на забітага.

— Муж...

— Муж?! — Анюта ажно ўпусціла руку, і Вацлава ахнула ад болю.

— Чаго ты спалохалася? Старшыня воласці Курмель... Запужаў: гразіў мяне ў Германію выслаць, як не пайду за яго, а татусю з мамусяй у канцлагер... Ну, і вяселле справілі... Вунь, бачыш на дубе дошкі? Аркестр туды пасадзіў, каб іграў... У Лагішыне, кажуць, чулі... Было і дзіцятка — пахавала тыждань назад... Месяца не пражыло... Дзіцем, пакуль не ўбярэцца ў свой розум, бог кіруе... Не павінна быць дзяцей ад такога шлюбу, сам Езус не дапускае.

— А што за карнікаў вы ўпаміналі?

— Не ведаю... Нейкая зондэр-каманда, карны паліцэйскі батальён. У Заграддзі стаяць... Вышпінг імі камандуе, латыш.

— А хіба гэта не Заграддзе?

— Не... Стары Пасадзец... А ўчарашнюю ноч з камандзірам зондэр-каманды Курмель у карты рэзаўся... Напазычаў Вышпінгу многа... Ды бяжы ты, чаго прыстала да мяне? Руку новую зробіш? Урач ты?

— Урач не ўрач, а крыху разумею... Звязкі ў вас парваныя... У лубкі трэба браць руку, убінтоўваць туга... Бо калекаю застанецеся... А можа, і ў касці трэшчына.

— Мне ўсё роўна ўжо. Дай тваю кароткую стрэльбу, пушчу кулю ў лоб...— выставіла да Анюты левую здаравейшую руку.

— Не дурыце... У жыцці не такое бывае, і ўсё трэба перажыць. Уставайце, разам пойдзем!

— Куды-ы?! Што ты ведаеш, дзеўчаня, пра маё жыццё? Што?! — жанчына як не апальвала цёмнымі вачыма Анюту.— Нічо-о-ога ж ты не знаеш...— зноў угнулася над рукою, залюляла яе.— Не хачу, каб ты сасніла нават такое... Хіба можа такое на світэ быць, каб класціся ў ложак з ім, як на пакаранне! Як жыўцом у магілу!.. Задыхацца ад паху з яго рота!.. Ты зірні на мяне...— Вацлава змахнула на патыліцу чорную хустку — валасы былі сівыя, як у бабулі.— А мне ж усяго дваццаць тры!.. А цела... Я ўся ў сіняках, у кровападцёках... Працівілася, дык кусаў, шчыпаў... Скарпіён чы хто — чытала я дэсь... Сам гіне, а ўсё другіх кусае, джаліць... Так і ён... І цябе во схапіў... А надумаўся ўжэ цікаты на захад, збіраць клункі загадваў...

— Уставайце! Паедзем са мною...— голас Анюты пацвярдзеў. Яна адчувала ўжо сябе намнога мацнейшай за Вацлаву: яе хапіла адно на імпульсіўны, бяздумны рывок. І багацейшай невымерна: яна ўведала сапраўднае каханне, яна перажыла такія хвіліны душэўнага ўзлёту, за адзін міг якіх можна аддаць многія гады жыцця... А то і ўсё жыццё: усё роўна лепш ужо не будзе і нічога новага спазнаць не давядзецца.— Ды ўставайце ж, уставайце!..— яна тузала Вацлаву пад пахі.— Конь стаіць запрэжаны, а мы тары-бары разводзім!.. Мне якраз і трэба конь, параненага з лесу забраць... Сляпога!..

Вацлава не краналася з месца, паволі, леваю рукою папраўляла, насоўвала на лоб хустку.

— Нікому я не трэба такая апаганеная... Мне толькі пятлю на шыю... Ці камень — і ў ваду... Я ж не магу ў сваё сяло паказацца... Я не магу на бацькоў сваіх глядзець... І яны на мяне не могуць... Яны ж ведаюць: з-за іх толькі згадзілася я на такі шлюб... Больш з-за іх, чым з-за сябе...

— Вайна ва ўсім вінавата... Фашысты!.. Вам ваяваць трэба, помсціць за ўсё! Як партызаны робяць, як салдаты нашы на фронце!..

Вацлава ўсё не краталася з месца, глядзела недзе ў бясконцасць, пераводзіла позірк бліжэй — на ўсохлую старую акацыю каля рэштак падвальнай сцяны, на бур’ян, і зноў вочы рабіліся невідушчыя.

— Прыбраць трэба... Запраторыць яго, каб і сабакі не знайшлі... Памажы мне, дзверы адамкнёныя — я марочыла яму галаву...

Старшыня сядзеў, угнуўшы галаву з рэдкімі валасамі на цемі. Валялася побач шапка, на каленях, на паўпаліто цямнела загуслая кроў.

Анюта хутчэй адвяла позірк — ёй стала моташна.

Вацлава сышла ўніз, да Курмяля, леваю рукою залезла яму ў адну кішэню паўпаліто — дастала пісталет, у другую — дзве гранаты-лімонкі. Паклала на бераг ямы.

— Каб дабро разам з ім прападала?..— расшпіліла паўпаліто на грудзях Курмяля, выцягнула з-за пазухі ў яго тонкі раменьчык.— Нож давай!.. Рэж во тут!

Анюта знайшла пад нагамі той шчарбаты нож — увесь у чырвоных плямах крыві. Стрымліваючы дых, разанула ім па раменьчыку і тут жа кінула, выцерла аб траву рукі.

Вацлава выбавіла з-пад пахі ў старшыні кароценькі аўтамат і таксама паклала яго на броўку. Не згідзілася яна пашарыць рукою і ў пінжаку Курмяля: з адной унутранай кішэні выцягнула добры жмук марак, з другой — нейкія паперы, таксама паклала на бераг.

— Забірай усё, потым разбяромся! — і яна тузанула былога мужа за каўнер да сябе. Цела завалілася ёй пад ногі. Пераступіла яго, выняла з прабоя замок, ірванула дзверы. І яшчэ раз, і яшчэ! — Памажы, не магу адною... Прэнтка!

Са страхам і гідлівасцю Анюта ступіла цераз старшыню, таксама ўчапілася за клямку. Дзверы ўздрыгнулі, пасыпалася луска ржы. Рыпнулі глуха, у твар дыхнула холадам і сырасцю. Але добра расчыніць перашкаджаў труп. Вацлава трохі патузала за дзверы, каб імі ж адсунуць і цела Курмяля, і раптам брыдка вылаялася:

— Як я ненавіджу баб! Ні на што не здольныя!

Яна схапіла за каўнер Курмяля, учапілася за яго і Анюта, пацяглі старшыню спачатку ад дзвярэй...

Склеп быў глыбокі, Анюта не разгледзела нават дна. Цэментавыя прыступкі, што вялі ад дзвярэй уніз, былі пакрыты нахільна пакладзенымі дошкамі — мабыць, каб лацвей было скочваць туды бочкі.

Перавалілі грузнае цела Курмяля цераз парог, і яно пасунулася па дошках уніз...

— Замкні! А ключ — у бур’ян! — распарадзілася Вацлава і шпурнула ў лопух нож.

Пакуль Анюта замыкала, Вацлава ўкінула ёй у кішэню лімонкі, у другую, дзе ўжо быў пісталет, яшчэ і пісталет Курмяля. Паперы ж і грошы згрэбла жменяю, папхала сабе ў запазуху. Схапіла аўтамат, цярнула адным бокам аб траву, другім...

— Пабеглі!

Анюта кульгала следам і намнога адставала ад Вацлавы. А тая, проставалосая, сівая — хустка збілася на патыліцу хамутом, і валасы выдавалі надта светлымі — была падобная на нейкага дэмана помсты. На двары кінула аўтамат у вазок, а сама матнулася на ганак...

Пакуль Анюта адвязвала дрыжачымі рукамі лейцы ад слупа, Вацлава вывалакла з дому вялікі клунак. Адною рукою ўкінуць яго ў вазок не магла і паддала пад клунак каленам. Зноў махнулася ў дом...

За старымі кустамі бэзу, у тым баку, дзе пачыналася вёска, пачулася трахкаценне матацыклаў.

«Няўжо сюды?!» — здрыганулася Анюта. Порстка скочыла да акна, стукнула ў шыбу.

— Ваця, немцы!

У пакоі нешта глуха, бы разбіўся посуд з вадою, пэнкнула...

* * *

«Вырвала рукі з маіх... Што яна магла падумаць? Паранены, на нагах ледзь стаіць, а туды ж... Ах, Анюта, Анюта!! Як ты магла... А можа, і не думала нічога такога... Хіба да гэтага ёй... ці мне?»

Мікульскаму Анюта падабалася. Ён злавіў сябе на гэтым яшчэ тады, у час першай сустрэчы. Калі яна была не ў атрадзе, а толькі сувязною... Заходзілі да яе ў пакойчык пры школе... Як утульна, як цёпла было ў тым пакойчыку! І гасцінна... А яны з Васілём насклеліся, нацягаліся за ноч, змэнчаныя ўваліліся да іх — дзвюх дзяўчат-настаўніц. Трошкі спалоханыя, мілыя, заспаныя, яны мітусіліся па пакойчыку, рыхтуючы чай і не забываючы захінаць выразы ў халаціках на грудзях. Другая дзяўчына-настаўніца родам з Жыровіч — Кісельнікава ці Кісялёва. Ні яму, ні Васілю яна ў вока не запала. А Анюта — зразу: зграбненькая яна тады была, крэпенькая, «усё на сваім месцы». І надта прыветлівая, свая... Збірала сяго-таго на стол і гаварыла, як трапілі ў настаўніцы: тая, жыровіцкая, пад пагрозай пайшла ў настаўніцы. Лепш тут застацца, чым у Германію ехаць. А яна, усходніца, сама, добраахвотна, каб давер быў. Мела такое заданне ад камсамольцаў-падпольшчыкаў... Чымсьці нагадвала Анюта сястру Зіну, мо толькі вышэйшая крыху Зіна... І гэтая падобнасць яе да сястры прымушала тушыць у сабе ўсё, што выходзіла за рамкі простай прыязнасці і сімпатыі. І не толькі гэта...

Пусціла Анюта ў сваё сэрца Васіля... Як прымагніціліся адно да аднаго, і вельмі ж хутка. А мо і не хутка, на вайне меркі часу зусім іншыя... На вайне дзень пражыць — ого-го... І пачуцці больш абвостраныя, і думка пульсуе ў іншым рытме. Часам нервы як не дымяцца ад перанапружання...

«Дзе той шлем з вадою?» — Мікульскі памацаў справа ад сябе. Недзе тут, пад кустом. Анюта ж пакідала яму піць... Рука намацала толькі жорсткія верасовыя цырбуны — ні куста, ні шлема не было. «А можа — злева?» Куст-сасонка, верас, гімнасцёрка на верасе... Мабыць, адпоўз назад. Упіраўся рукамі, седзячы, перабіраў, адштурхоўваўся нагамі — і неўпрыкметку перасунуўся. Не помніў сам сябе, не ведаў, што робіць... «Так і ў раку можна кульнуцца...»

Шлем намацаў у нагах — сплясканы, без вады. Усярэдзіне было мокра, але сцадзіць нельга ні кроплі: ці вылілася, ці шлем набрыняў, усмактаў ваду. «Вось табе і прыгатавала... Токар-пекар... Ладна, пацярплю, колькі змогі...»

У Анюты рукі моцныя, хоць і невялікія... У Valio — далоні шырокія, можна мазалі каля кожнага пальца пералічыць-намацаць... А ў Генрыеты далонь вузкая, пальцы доўгія, белыя... Грыпіна-Генрыета...

Пасля аднаго спектакля ён асмеліўся занесці ёй кветкі за кулісы. Сам з сябе дзівіўся — адкуль што бралася? Такі галантны стаў, у меру развязны... «Прашу прабачэння... Дазвольце... Я ў захапленні ад вашага таленту!..» І не думаў тады, што мо якраз такія пашлаватыя банальнасці гаварыў ёй не толькі ён адзін. Мусіць, усё прытушоўвала, надавала непасрэднасці сарамяжасць, бо як ні стараўся ён выдаць сябе за бывалага маладога чалавека, гэтая сарамяжасць прабівалася напаверх. Мусіць, трохі чырванеў, трохі бянтэжыўся...

Генрыета ўжо трымала ў абярэмку і ружы, і гладыёлусы, але яго калы, купленыя на рэшткі стыпендыі («О-ё-ёй, да новай — цэлых чатыры дні!»), ёй вельмі спадабаліся. Усміхнулася яму белымі роўнымі зубкамі, пяшчотна-ружовымі дзяснамі («Божа, гэта ў яе свае такія дзясны, ці можна нафарбаваць і іх?!»). Пацалаваў Генрыеце руку, трымаючы за далікатныя пальчыкі, і яна не вырывала іх, хоць Цімох затрымаў даўжэй, чым трэба. «Багіня!.. Белы, выхалены прадаўгаваты твар, профіль грэчаскі, пышныя каштанавыя валасы...»

Як на цяперашнюю ацэнку, то ў яго паводзінах тады больш было акцёрства, чым пачуцця. Але сцэну ўручэння кветак ён сыграў з натхненнем. «О-о-о! — праспявала яна такім аксамітна-грудным голасам, што ў яго грудзях штосьці шчымліва адгукнулася, нібы струна.— О-о, які вы Мікула Селянінавіч! І голас, як гром...». А далей здарылася такое, што ён ніяк не чакаў: Генрыета пяшчотна-ласкава правяла пальцамі па яго шчацэ, нібы правярала, ці чыста паголены, і тая струна, што заспявала ў душы, задрыжала яшчэ мацней, абуджаючы цэлы аркестр. «Нічога мне не гаварыце, я бачу — вы шчыра любіце мастацтва і ў вас голас. Вы — унікум! Я хачу вас прадэманстраваць сваім сябрам... Я бяру ваш лёс у свае рукі...» Мікульскі нічога не гаварыў у адказ. «Сёння ў мяне дзень ангела, будзе невялічкая выпіўка з фантамі... Вы будзеце такім сюрпрызам! Вельмі прашу, хадзіце з намі!..» — «Цяпер во, ноччу?! Пасля спектакля?!» — наіўна здзівіўся ён. «Цяпер, верны мой, добры рыцар! Мы — акцёры, людзі мастацтва, мы толькі і можам дазволіць сабе крыху адпачыць і пазабаўляцца ноччу. Дзень для нас свяшчэнны, удзень — работа, служэнне музам! Па два спектаклі даём, гэта не жартачкі!» — «Дык у мяне ж... Дык я ж ніякага падарунка не...» — «А кветкі»? Самы лепшы падарунак... Белы колер — пяшчотнасць пачуццяў, захапленне, вернасць... Памажыце мне, каб хутчэй было...»

Яна павяла яго ў свой пакой-грыміравальню за сцэнай. За руку — нібы якога хлапчука...

«Памажыце мне, хутчэй будзе... Расшпіліце... Патрымайце...» — пакручвалася яна перад ім напаўголая, нібы каля яе быў не закаханы студэнт, а служанка. Хтосьці адчыніў дзверы, манерна наставіў рукі — «Пардо-он!», ціха прычыніў. Мікульскі выконваў усё, што яна гаварыла — чырванеючы, бялеючы, уздрыгваючы ад кожнага дотыку да яе, палахліва азіраючыся на дзверы. Каб хаця зноў хто не ўсунуў нос! Калі агалілася яе атласна-белае плячо, ён, разыгрываючы закаханага палюбоўніка (недзе чытаў пра такое), тут жа прыпаў да яго губамі. І яна не вырвалася, а далікатна вызвалілася, павярнулася да яго тварам. «Малад-ы-ы чалаве-е-ек!..» — праспявала, пагразіла пальчыкам. І ў гэтай пагрозе было больш заваблівасці, абяцання чагосьці незвычайнага ў іншых, больш спрыяльных умовах, а не асуджэння. Ён дурнавата ўсміхнуўся, выконваючы яе просьбы: «Зашпіліце... Цяпер можаце глядзець, толькі не сурочце...»

У яго мільганула тады ў галаве, што дзесьці штосьці ён падобнае бачыў — у кінафільме з жыцця велікасвецкіх паненак. А цяпер і сам быў уцягнуты ў гульню. Рамантычную, незвычайную... «Раскажу сябрукам — лопнуць ад зайздрасці!» Хаця не, не раскажа, ёсць на ўсё мяжа, хіба можна плявузгаць пра такое нават сябрам.

Вечарынка, ці начная гулянка, была ў здвоеным нумары-люксе гасцініцы «Эўропа» на Ленінскай вуліцы... Такога гармідару і галасу ён ніколі не чуў і не бачыў. Нават уявіць сабе не мог, што можна так шалець і хадзіць на галовах! Суседзі і ў сцены стукалі, і ў дзверы, маліла ўгаманіцца і дзяжурная па паверсе — пажылая ўжо жанчына. А яе ўгаворваў Мікульскі, як найбольш цвярозы: «Бывае... Вы даруйце ім, гэта ж артысты! Дзень нараджэння ў чалавека, раз у год бывае!» — «Нешта вельмі часта ў вас дні нараджэння... Госпадзі, каб хаця скарэй ужо яны выбраліся...» — пайшла ад яго, нават не даслухала.

А яны вар'яцелі яшчэ мо гадзіны дзве, поўзалі пад сталамі, танцавалі на сталах, нешта прадстаўлялі, чыталі на памяць, спявалі. Мікульскага прымушалі спяваць у шклянку з тонкага шкла — пэнкне ці не? У Шаляпіна ж разляталася... І захоплена выгуквалі ўслед за Генрыетай: «Унікум! Актава!» Яго разыгрывалі ў фанты, прымушалі бясконца цалавацца. Верціхвостка-субрэтка12 віншавала Генрыету: «У цябе, як заўсёды, бездакорны густ! І вока!» — «Вопытнае вока!» — зелянела ад зайздрасці паўнаватая інжэню13...

Пад канец разышліся па сваіх і не па сваіх нумарах, а хто не мог — зваліўся ў гасцінай на канапе, на дыване. Генрыета пайшла ў спальню... «О Ісусе, як я стамілася... Памажыце расшпіліць...» — паклікала яна яго зняможаным, няшчасненькім голасам. І ён памог, хмялеючы ад блізкасці больш, чым ад выпітага...

І застаўся ў яе да раніцы, хоць была ўжо раніца, і летам у гэткую пару ўзыходзіла сонца.

Астатнія два месяцы, пакуль закончыліся гастролі тэатра, ён быў у яе то цераз суткі, то кожную ноч. Тыя ночы, калі не заходзіў, бегаў на халадзільнік грузіць скрынкі з вялізнаю мёрзлаю траскою, бочкі кількі і селядцоў і доўга адмываўся потым ад гэтага паху. Бегаў і на таварную станцыю за бетонны мост разгружаць баласт з платформаў, на «Камунарку» — збіваць скрынкі на цукеркі. Каханне патрабавала грошай!

Ён ездзіў за ёю яшчэ ў Бабруйск і Гомель, дзе тэатр паказваў па два-тры спектаклі па дарозе дамоў. Зусім задурманены, нікому нічога не тлумачачы, перавёўся ў Харкаўскі універсітэт: каб быць бліжэй да яе, быць з ёю.

Хадзіў у Харкаве на заняткі да прафесара Ноўскага — «ставіў» голас, дыханне. «Ах ты, чалавечышча!..— стрымана захапляўся той.— Асцярожненька толькі, памаленьку... І працуй, працуй! Я зайздрошчу тваёй будучыні!»

«О поле, поле, кто тебя усеял мертвыми костями?» — вёў Мікульскі і пазіраў адным вокам на Леаніда Андрэевіча, і бачыў, як святлее ў таго твар. «Верачка, ты чуеш? Падвядзі мяне да гэтага цуда-юда, а то ён саромеецца сам падысці!» Сляпы, грузны целам, ён нецярпліва варушыўся ў глыбокім крэсле, чакаў, пакуль жонка падштурхне да яго Мікульскага. І нагінаў яму галаву, цалаваў у лоб, выціраў нават слязу, пакашліваў: «Беражы голас... Гэта не толькі твой голас, твой дар... Гэта багацце ўсяго твайго народа. Ён народу належыць, чуеш?»

Мікульскі схуднеў страшэнна. Ён разрываўся на часткі — дзе на ўсё браць час? Вера Андрэеўна, жонка прафесара, усё часцей зазывала на кухню, налівала талерку наварыстага ўкраінскага баршчу і прымушала з’ядаць, як ні адмаўляўся.

Спакусіў яго д’ябал у масцы добразычліўца — адзін увішны кіраўнік канцэртнай брыгады філармоніі, тоўсценькі дзядзька з гальштукам-«матыльком». Уваліўся да яго на кватэру, мокры ад поту, без запрашэння сеў і расхінуў пінжак. А з грудзей пстрык манішка ўгору, згарнулася пад барадою трубачкай. «О, пардон!» — распрастаў зноў, прыкрыў ёю валасатыя грудзі, захінуў пінжак. Але не ўтрываў-такі, зняў пінжак, манішка зноў — круць! Аднак больш на яе ўвагі не звяртаў, сядзеў напаўголы, без усякага сораму. «Ш-шо ты за людына! Робіш тобі дабро, а ты ўпэрты, як віл... Сцюдзенту ш-шо трэба? Грошы тай харч харошы! Ніхто і знаты нэ будэ — цэ ж на канікулах усэ робіцця!»

Ах, як хацелася яму тады прыходзіць да Генрыеты ва ўсім бляску, шчодрым на ласку і на грошы! Паддаўся ён на спакусы філарманіста... Спяваў каваціну султана з оперы «Запарожац за Дунаем», самога запарожца. З паўмесяца ішло ўсё добра, мільгалі раённыя гарадкі і мястэчкі, адкрытыя пляцоўкі ў парках. Заставалася яшчэ паўмесяца да канца дагавору, і ён поўніўся шчасцем, прадчуваннем хуткай сустрэчы з Генрыетай. І раптам нечаканае: спяваў у парку, на адкрытым паветры — «На майданэ, коло цэрквы, рэволюцыя ідэ...», хватануў соль-дзіез — голас сарваў...

Як не праваліліся пад ім дошкі тых падмосцяў-сцэны! Як не згарэў ён ад сораму! Кінуў усё, прыляцеў у Харкаў — у роспачы, з душэўным надломам. Адразу да Генрыеты, у яе тэатральны пакой-прыбіральню за сцэнай. Думаў суцішыць тут сваё гора, забыцца... Адчыніў без стуку — як свой... І тут жа зачыніў, грукнуў, нават не прамармытаў «Пардон!», як некалі нехта, убачыўшы ў прыбіральні яго...

Каля Генрыеты стаяў іншы паклоннік! Стаяў і памагаў адзявацца... Танклявы, высокі бландзін...

«Ціма! Цімуня!» — мусіць, згледзела яго Генрыета, хацела спыніць, штосьці растлумачыць.

Ляцеў па лесвіцы службовага ўвахода, пераскокваючы цераз тры прыступкі. Перапалоханы дзяжурны-швейцар ажно ўпусціў тэлефонную трубку...

Ноўскі адшукаў яго на Каўказе, у Нальчыку. Усё ўжо ён ведаў, усе яго канцэртныя прыгоды. Вазіла Вера Андрэеўна мужа і ва універсітэт, і ў інтэрнат. Ён распытаў у хлопцаў, куды выехала група студэнтаў-геолагаў на практыку. Уведаў, што Мікульскі, географ, упрасіўся, каб узялі ў геолагаразведвальную партыю і яго. На любых умовах, на любую пасаду — абы з імі, абы падалей ад Харкава!

Хай бы гром ляснуў сярод зімы, з чыстага неба — і ён бы так не здзівіўся і не спалохаўся, як убачыўшы ў дзвярах здарожаных, ледзь на нагах стаяць, гэтых старых дзівакоў. Вера Андрэеўна трымала прафесара пад руку, моўчкі і дакорліва глядзела на яго, а Ноўскі цяжка, з прысвістам дыхаў, выціраў хусцінкай расчырванелы твар. «Ну што — тут ён? — паціху, паварочваючыся да вуха жонкі, пытаў ён.— Ну — што ж ты маўчыш, Верачка? Тут гэты варвар?» — «Тут, Лёнечка... Нават прысесці не запрашае...»

І тады Мікульскі кінуўся да крэслаў, спатыкнуўся на вялізны заплечны мяшок, што стаяў пасярод пакоя, ледзь устояў на нагах, цярнуў локцем па адным крэсле, па другім — «Праходзьце, праходзьце!».

Вера Андрэеўна правяла прафесара крокі на тры, усадзіла на крэсла: «Наследзілі тут вам...» Азірнулася на белыя плямы ступакоў ад самага парога, ад мокрай, у пабелцы анучы.

Інтэрнат нейкага тэхнікума, дзе далі часовы прытулак украінскім студэнтам, рамантаваўся. І падлога ў калідоры, вокны, нагрувашчаныя паўз сцены пірамідамі ложкі, і нават тут, у адзіным яшчэ занятым пакоі, падлога, усё запэцкана пабелкаю. Пакуль прайшлі Ноўскія да яго куткавога пакоя на другім паверсе, то выпацкалі вопратку і абутак, рукі, у прафесара нават на капелюшы бялела некалькі кропляў. Увішныя былі маляры ў Нальчыку...

«Ну і што? Будзем маўчаць? Мамачка, скажы, якое суемудрые на яго чале? Ці мёртвы штыль? » — «Шторм у дзевяць балаў... Адчайныя спробы выплыць...» — «Так, так, так, так...» — Ноўскі падхапіўся на ногі, збіраючыся прабегчыся па пакоі, як дома, дзе ніколі амаль ні на што не спатыкаўся. «Асцярожна!..» — ахнула Вера Андрэеўна. Позна! Стукнуўся, ажно пасунуў перад сабою стол...

Як ён тады лаяў Мікульскага! Як чахвосціў! «Варвар» было самым ласкавым словам у яго лексіконе. Сказы былі доўгія, складанай канструкцыі, амаль з адных стараславянскіх слоў і музычных тэрмінаў. Было і камічна слухаць, і рабілася шкада гэтага дабрэйшага старога чалавека, самаахвярнага служку другой музы...

«Я прывёз усе твае ноты! Усе рэчы! Я наняў кватэру тут, з піяніна! Ты будзеш спяваць, галубчык, нідзе не дзенешся! Я цябе з дна марскога дастану! З любога Эльбруса спару!» — «Усё, Леанід Андрэевіч, адспяваў...» — «Маўчаць! Ты што спяваў... тады?»

Мікульскі сказаў — што, на чым сарваўся. «Маўчаць! Калі хворыя звязкі — маўчаць! І лячыцца! Я ведаю тут добрага гарлавіка, урача з курорталагічнай клінікі... Верачка, у цябе ёсць яшчэ сёння кропелька сілы?» — «Лёнічак, хай мо пад вечар, як гарачыня спадзе... Цяжка табе!» — «Я? Я здаровы, прабачайце, як бык! Я магу скакаць па камянях, як каўказскі муфлон! Пайшлі зараз жа! Мамулеча, упляціся за гэтага варвара другою рукою, каб не даў драпу!»

Ноўскі задыхаўся, абліваўся потам. Насоўка ў яго стала мокрай, хоць выкручвай...

Не змог тады адразу ісці з імі Мікульскі. Трэба было дачакацца хлопцаў — гайсалі тыя па магазінах, закуплялі апошнюю драбязу, якая магла спатрэбіцца ў паходзе.

«Ты яго слухай, Цімоша...— ласкава гаварыла Вера Андрэеўна.— Былі такія выпадкі, і ўсё добра канчалася...»

І ён паслухаў Ноўскіх, уціхамірылі яны тады яго душу, улілі веры ў свае сілы і здольнасці. Здаецца, і сардэчная рана не так смылела. Шкада было развітвацца з хлопцамі, але мусіў, стаў хадзіць да гарлавіка. І нічога не выхадзіў — лячэнне ішло туга. А тут яшчэ Грыпіна-Генрыета недзе дастала яго «каардынаты», пачала закідваць пісьмамі — ахі, охі, кляцьба ў вернасці «па край гроба»...

Развітаўся з мілымі Ноўскімі, падзякаваў ім за ўсё. Забраў дакументы з Харкаўскага універсітэта, зноў перакінуўся ў Мінск. «Вяртанне блуднага сына...»

Да вайны паспеў і універсітэт скончыць, і папрацаваць год у школе пад Рудзенскам...

«Стары які я ўжо... Як сто гадоў за плячыма! А ўсяго ж — трыццаць... Нават няма яшчэ, праз месяц стукне... У сорак першым дваццаць сёмы ішоў, і то матка гаварыла, што ў старых бабылях застануся...»

Перад самаю вайною ён і дадому не паспеў заскочыць. Прыняў толькі ў дзесяцікласнікаў апошні экзамен і адразу памчаў на Украіну, у Купенск, да сястры. А хацеў жа, планаваў на тое лета і дома пабыць, і на Valio зірнуць — ці шчаслівая яна?

«Макарэвічава сарвігалава замуж выскачыла,— пісала маці ў пісьме, здаецца, у верасні саракавога года.— Але нешта не ўжываюцца, уцякала ўжо раз ад яго. Быццам набіць мужык хацеў. У Слуцку, у амтаэсе, механікам ён робіць. Спакойны, здаецца, чалавек... Прыязджаў да яе, перапрасіў. А хай бы і даў трохі, нядократка бо такая! Мо менш зубы скаліла б кажнаму стрэчнаму-папярэчнаму. Добра, што ты тады не злыгаўся з ёю, паслухаўся мяне. Негадзяшчая яна для сямейнай жызні — я так прызнала. Абсыпаць бы мужыку яе дзецьмі, каб не было часу ні пра што больш думаць, то ўраз бы апусціла крылле. Але не дае ім бог дзетак, і праз гэта Іван піць пачаў...»

Ах, мама-матуля... Якія ў яе былі цікавыя пісьмы! Доўгія, па палове сшытка, пісаныя рознымі алоўкамі, не ў адзін прысест. Усе драбніцы перапісвала, што ў сяле робіцца, пра ўсіх суседзяў, а пра сябе коратка: жыва-здарова, штось няма доўга ад Зіны пісьма.

А сам ленаваўся ёй пісаць. Як махнуў тады на Украіну да Зіны, нічога маці не напісаў, думаў, і яе там сустрэне. Не прыехала старая, і мо добра, што не прыехала — як бы яна дабралася ў такой калатнечы дадому. Сам ён кінуў пісульку ў паштовую скрынку ўжо з Купенскага ваенкамата, калі стала вядома, што яго бяруць у армію. Не дайшло, мабыць, тое пісьмо да яе...

«Мама-матуля... Ці жывая ты?»

Дзе яна цяпер і што робіць? Ці вярнулася з-пад Рудзенска?

Гэта Valio яму сказала пра гэта: пайшла матка пешкі пад Рудзенск шукаць яго, распытаць у людзей, дзе дзеўся.

А заходзіў ён у сваю вёску, як вярталіся з Магілёўшчыны... У сорак трэцім, у канцы мая. Чалавек часам можа так паджартаваць над сабою, што замест смеху плакаць захочацца. Як з пахмелля... Гэта пасля другога партызанскага атрада, калі яны надумалі стварыць свой. А першым атрадам, у які яго з Васілём прынялі, камандаваў Фядоркаў. Добры чалавек, добры камандзір...

...Як засмягла ў роце! Здаецца, не язык, а кавалак анучы...

Сплыла фляга з Анюцінай санітарнай торбай... Як бы цяпер спатрэбілася гэтая пасудзіна! Каўтнуў бы разок, і палягчэла б.

«Анюта мо ўжо назад едзе?»

Тупы боль ломіць, выварочвае, як ломам, косці чэрапа. Асабліва на той палавіне, дзе няма ўжо вока і сядзіць асколак... Завыць бы, закрычаць па-звярынаму, пакачацца покатам — мо і палягчэла б... Бо няма ўжо сілы трываць гэты боль, няма перад кім стрымлівацца — знікла Анютка...

Каб можна было сціснуць сківіцы, лягчэй трывалася б. Але спрабаваў не раз, і тады напружанне перадавалася ў вачніцу, боль мацнеў. І Мікульскі стагнаў ужо даўно, стагнаў і не заўважаў гэтага, яму здавалася, што трымае сябе ў руках...

Не дай бог расслабіцца зусім, не адолець самога сябе... Ужо даўно недзе на самым дне падсвядомасці гадзюкай звіваецца, пакручваецца здрадніца-думка: а нашто ўсе гэтыя пакуты? Нават калі верыць у цуда, што Анюта не забавіцца, знойдзе фурманку, што ўдасца шчасліва дабрацца да атрада... У тое, што яго адратуюць, вылечаць... Усё роўна ж застанецца сляпы. Сляпы — горш бездапаможны, чым малое дзіця, яму нянька патрэбна да канца дзён. Каму і навошта ён — такі?!

І як можа вылечыць, адратаваць Адам Палуян ці нават урачы са шпіталя Пінскага злучэння, калі ў іх мо і інструментаў такіх няма, і патрэбных спецыялістаў? Калупацца ў воку — гэта не бок зашыць...

А можна ж было разам скончыць... Трэба было настояць, каб пісталет Анюта пакінула яму... «Мы в море родились — умрем на море...» Сам колісь спяваў такую песню варажскага госця. Варта было б толькі паднесці дульца да скроні, націснуць на кручок — і ўсё па ўсім... Яшчэ можна паспрачацца палахлівасць гэта, здрада самому сабе, таварышам, ці мужнасць, калі няма інакшага выхаду са становішча...

Каб было чым забіць тады сябе, як круціўся ў яры-пастцы, то мо і ён паставіў бы на сваім лёсе кропку. І не было б гэтых двух гадоў пасля вясны сорак другога, не перажылося б столькі ўсяго і не пабачылася б...

«Дзе Анюта цяпер? Ці пашанцавала ёй?»

Мікульскі, мацаючы рукамі перад сабою, папоўз...

Вады... Каўтнуць бы вады... Намацае тую разорку з дубцамі, што вядзе да берага, а тады ўлева па ёй... І там будзе вада... А мо ўправа?

Трымцелі, не трымалі рукі... Здавалася, вось-вось падломяцца, галава пераважыць, і ён перакуліцца стаўма...

Пад здаровым, незабінтаваным вокам казыталі шчаку, як слёзы, кроплі поту...

* * *

...Анюта не пачула, ці адгукнулася Вацлава, і зноў пастукала. Стала на дыбачкі, зазірнула ў акно...

Спачатку нічога не распазнала, здалося, што ў пакоі цёмна. А потым разабрала: на падлозе вялікая лужа, каля яе поўзае на каленях Вацлава, штосьці мітусліва падбірае ў прыпол здароваю рукою. Галавы да акна нават не павярнула...

Анюта разгубілася: ці бегчы ў хату, страсянуць гэту дурніцу за плечы, адарваць ад падлогі, ці яшчэ раз грукнуць у раму — кулаком? Але перш за ўсё падскочыла да вазка, прытрусіла сенам аўтамат Курмяля. Схапіла за аброць каня, ірванула на сябе, каб завярнуць на той след у парк, якім ехала з Курмялём. Конь натурыста задзёр галаву, губы і цуглі ў зялёнай пене, затупаў, як спутаны, і... шлэп капытом ёй на нагу! Анюта ахнула ад болю, выпусціла аброць. «Тр-р! Но-о!» — застукала кулакамі па назе каня, таўханула з усёй моцы яму ў персі. Конь саступіў з бота, абыякава нагнуўся, каб зноў ухапіць доле якога зелля.

Лейцы ўпалі каню пад заднія ногі, але Анюта не падымала іх, зноў мітусліва схапіла за аброць, але ўжо забегла з другога боку храпы, папхала конскую галаву перад сабою. Ёй здавалася, што ўсё яна робіць страшна доўга, і немцы ўжо зусім блізка, мо цэляцца ў спіну, і між лапатак сыпала холадам. Конь стаў упоперак двара, вазок скрыгатнуў колам і нахіліўся. «Н-но, н-но, каб ты...» — штурхала каня далей, а ён ледзь не ўзлез з нагамі на прыступкі ганка і далей не заварочваўся — перашкаджалі напятыя лейцы.

Выскачыла Вацлава... Зыбнулася назад — ледзь не сутыкнулася з конскай храпай.

— Немцы! — выдыхнула Анюта.— Матацыклы блізка трашчаць!

Ніз спадніцы ў Вацлавы заткнуты за пояс, відаць белая, з самаробнымі карункамі, сарочка.

— Заварочвай! — прытрымліваючы здароваю рукою, каб не апаў прыпол, падбегла Вацлава да вазка.— Ах, такую нашу маць... Баб’ё! — затузала лейцы, вырываючы іх з-пад кола.

Падскочыла і Анюта, ухапілася аберуч — р-раз! Вырвалі...

— Сядай! — Вацлава няўклюдна залезла ў вазок, за ёю — Анюта, укленчыла ў перадку.— Дзе аўтамат?

Анюта нагою саўганула назад — «Во-о...».

Лейцаў конь слухаўся больш, адразу пусціўся бягом.

З-за бэзу, перавальваючыся з кола на кола, выехаў матацыкл, завярнуў у двор, за ім другі. Трэці толькі крыху вытыркнуўся з-за бэзу і стаў.

Немцы з першага матацыкла не ўсе злезлі, а толькі той, што быў у калясцы,— пайшоў у дом. Азіраючыся, Анюта ўбачыла, што хоць яны і глядзяць ім услед падазрона, але з месца яшчэ не кранаюцца.

Выбег той, трэці, з хаты.

— Айн мамент! — крыкнуў ім наўздагон.— Хальт! — і стрэльнуў з аўтамата ўгору. Проста так, каб спыніць іх. Мо хацелі пра што папытаць.

— Не слухай, гані! За паркам — улева! Там лес бліжэй! — Вацлава перацягла вялізны клунак у зад вазка, прылегла за ім з аўтаматам.

Вазок ужо мінаў пагорак каля руін палаца...

Та-та-тах! — мо адначасова пачулі яны і свіст куль над галавой, і чаргу з аўтамата. Стралялі з першага матацыкла, ён выязджаў ужо з двара. Другі штосьці не заводзіўся, каля яго мітусіліся немцы. Трэці, выскачыўшы з-за бэзу, абмінуў другога і газануў за першым.

— Не страляе! Цісну-цісну, а ён...— Вацлава прыўстала на колінцы, працягнула Анюце аўтамат.

— Дзяржы мацней! — Анюта сарвала з месца засцерагальную бланку, тузанула назад рукаяць затвора.— Давай цяпер! Толькі кароткімі... І цэлься добра!

Яны ўехалі ў цяністую алею-калідор, на галоп каня было не пагнаць...

Вацлава застрачыла. Момант быў удалы, першы матацыкл сама ўзляцеў на ўзлобак каля руін. Ён адразу вільнуў убок, убіўся ў куст акацыі. Мо ад нечаканасці, а мо Вацлава падстрэліла вадзіцеля. «Н-но! Н-но!!!» — Анюта лупцавала каня лейцамі, а ён адчуваў жаночую руку і не вельмі стараўся. «Каб пужку... Вытраслі недзе...» Два немцы беглі абапал алеі, тулячыся за дрэвы, і не стралялі, а толькі крычалі: «Хальт!»

Зноў стрэліла Вацлава, мабыць, па левым немцу, бо той зыбнуўся за дрэва...

Другі матацыкл газаваў па алеі на ўсю моц, трэці з’язджаў з пагорка...

«Чаму яны не страляюць? Маглі б як курапатак перастраляць! — думала Анюта, чукуючы каня.— Мабыць, жывымі хочуць пабраць...»

Зноў застрачыла Вацлава, доўгай чаргою. Але, мабыць, у белы свет, як у капейку, бо матацыкл вільнуў крыху да зарослай кустамі канаўкі ўзбоч дарогі, зноў выскачыў на сярэдзіну і прыбавіў газу. Адлегласць паміж ім і возам скарачалася — сто метраў, пяцьдзесят...

Уперадзе засвяціўся выезд з алеі ў поле...

— Тузні за колца і кінь! — падала Вацлаве лімонку.

— Ой, баюся! Я лепш з аўтамата... Я затрымаю іх! — яна нязграбна — перашкаджала хворая рука — вывалілася з вазка, стукнулася аб дарогу. Апаў падаткнуты прыпол, і на дарогу высыпаліся... залатыя рэчы: завушніцы, пярсцёнкі, крыжыкі, кулоны, зубныя пратэзы...

Вацлава не падбірала іх, застрачыла, стоячы на каленях. Немец у калясцы матацыкла клюнуў носам, выпусціў аўтамат.

— Хальт! Хальт! — крычалі астатнія.

Вацлава забыла пра золата, кінулася за абвалены цагляны слуп брамы. Анюта, прытармазіўшы ў варотах, каб не ўчапіцца, вертанулася назад і з усяе сілы шпурнула лімонку: «А трасцу вам!»

«Пацэліла ў матацыкл ці не?» Лейцы перакруціліся, і з-за паспеху Анюта тузнула не за тую ляйчыну — конь завярнуў не ўлева, а ўправа ад варот. Пакуль разабрала зблытаныя лейцы, праехала не ў той бок метраў дзесяць. Напяла з усёй сілы левую ляйчыну, і конь ламануў, прысядаючы на заднія ногі, улева... Па нечым загоне ячменю, вялікім паўкругам, калываючыся на разорах. І тут ударылі па кані з аўтамата. Той ірвануў з месца галопам, ледзь не вытрас Анюту: вазок моцна калыхнуўся на прыдарожнай разоры. А конь пёр, узгуляўшыся, дарогаю паўз цагляную сцяну-агароджу — улева ад брамы, куды і казала паварочваць Вацлава Анюта не кіравала, а трымалася аберуч за біла, каб не выкуліцца. Мігцелі каля вачэй, зліваючыся ў дзве палосы — чорна-зялёную і чырвоную,— прысады і сцяна парку... Ляскацеў, як не рассыпаўся на кавалкі, вазок...

Ззаду, каля брамы, страляніна разгаралася: мабыць, пачалі ўжо біць па Вацлаве ўсе немцы...

Скончыўся парк, міма панеслася шэрая палоса жыта, а конь усё ляцеў, як звар’яцелы. Штосьці пырснула ў твар Анюце, і яна асмелілася адарваць адну руку ад біла, цярнуць па шчацэ. На руцэ была кроў... «Чыя кроў? Я ж не чую, каб мяне параніла...» Зіркнула ўперад — у каня мокра чырванела левае сцягно...

Дарога збегла на луг, пакіравала да ручая — у чорную і шырокую лужыну — брод. Конь сцішыў імпэт, каля самай лужыны спужаўся, скочыў убок. Анюту і клунак Вацлавы выкінула ў гразь...

Падхапілася хутка, як мячык, бо тузанулі за руку накручаныя лейцы, пацяглі за сабою... Прабегла яшчэ колькі крокаў паўз кусты, па асацэ, купінах, ускінулася жыватом на біла. Але грузлі, чмякалі капыты, урэзваліся колы, і конь стаў. Бакі яго сутаргава апускаліся і падымаліся, шкура на прыўзнятай параненай назе дрыжала...

У парку спынілася страляніна.

— Дурненькі ж ты, дурненькі...— ласкава паляпала па крыжы каня Анюта, агледзела на сцегняку рану: куля, мусіць, сядзіць у мяккім, бо выхаду няма.

І больш ран не відаць, толькі пашчапаны ў адным месцы вобад кола. «Як робяць, калі параняць каня? Змазваюць ёдам, перавязваюць?» У яе ёду не было, не было чым і перавязваць. Рана не страшная, але можа многа страціць крыві...

Вывела каня пад аброць да броду, і той прыпаў да вады, піў, фыркаючы, порскаючы, нібы злаваў на ваду. Падняла, закінула ў воз клунак Вацлавы. Адарвала каня ад вады — потым нап’ецца... Пераехалі брод, праз метраў пяцьдзесят пачаліся кусты, лес, пры ўездзе — вялікая лужа. Колы па самыя калодкі схаваліся ў зялёную жыжку.

Анюта апошні раз паглядзела назад, на дарогу. Праглядвалася яна мала — кавалачкі каля броду на лузе і каля жыта. Мо там, паўз парк, ужо ляцяць матацыклы, пагоня? Спыніла каня, прыслухалася: траскатні матораў не было чуваць...

Шкада было гнаць каня, але нічога не паробіш, і яна паганяла і паганяла яго ўперад. Зараснік асінніку і цёмных елак абапал дарогі гусцеў, ехаць было ўсё горш і горш: калдобіны, гразкія лужыны, замошчаныя ўчарнелым ламаччам. Вострыя сукі яго дастаюць каню да чэрава, лезуць у спіцы, тармозяць, трашчаць пад коламі, пырскаюцца гразёю. Не то што бягом, і ступою цяжка прабірацца...

«Забілі Вацлаву ці схапілі... От жа няшчасніца...»

Конь прыпадае на заднюю нагу, але цягнуць стараецца, нібы хоча ўцячы ад болю...

Не чуваць больш ні стрэлаў, ні матацыклетнага трэску. «А можа, мы іх пабілі ўсіх?.. Не, вярнуліся назад, адкуль ехалі...»

Злева і справа ссечана некалькі таўставатых асін, звалена верхавінамі на дарогу. «Завал... Не аб’едзеш...» — паглядзела Анюта. Тырчаць паўз дарогу пенчукі ў пояс, цямнее гушчэча. Даўнавата ссечаны дрэвы, лісце ўжо высахла, учарнела...

Анюта злезла з вазка, падышла да завалу. Не, не завал, гэта хтосьці гэтак замошчваў лужу. Відаць сляды колаў на камлях, аблузана кара, наляпана гразі. Праехаў нехта, праедзе і яна... Выламала дубец, залезла ў драбіны.

Пераехала і гэты, і яшчэ адзін. Каля трэцяга, дзе дарога паварочвала ўлева, зноў спынілася. Паглядзела на неба: так і ёсць, паварочвае на паўночны ўсход, куды і вецер дзьме. А ёй трэба на паўднёвы ўсход — у тым баку, па яе разліках, павінен быць Мікульскі.

Што паперад рабіць? Разведаць дарогу? А мо зусім не ехаць далей, а прывязаць каня і ісці па Мікульскага? Але ж кіламетраў пяць давядзецца ісці... Так, не менш: колькі яна па лесе бадзялася, колькі са старшынёй воласці ехала. «А калі камісар не зможа ісці?.. Выбіраюся па Мікульскага, а не ведаю, куды вядзе гэта дарога. Мо яна праз колькі метраў на поўдзень заварочвае...»

«Не мітусіся!.. Парадкам усё рабі! Ад мітусні хутчэй не будзе... Самае першае — прывязаць каня, каб не ўцёк, даць яму сена...» І яна звяла яго, колькі можна было, з дарогі, прывязала да дрэва, падкінула сена. Забыла толькі расцугляць — яна і не ведала, што гэта трэба рабіць...

А пайшла не дарогу разведваць, а назад. Яна раптам адчула, што, пакуль не ўведае, як там з Вацлавай, не зможа нічога рабіць. Мо там кроўю жанчына сплывае, чакае яе не дачакаецца, каб дала якой рады... Мо паўзе следам за ёю?

Анюта ўсё прыспешвала і прыспешвала крок. Хіба можна кінуць чалавека, які толькі што ахвяраваў сабою, каб выратаваць цябе? А Вацлава ж двойчы ахвяравала... На гэта трэба не абы-якая мужнасць...

«Добрая была б партызанка, каб не ліхая доля... Бунтарка, як той кулямётчык Крот. Пачынаюць тады ваяваць, калі ўжо самому прыпячэ. Але калі б’юцца, то б’юцца насмерць...»

Цішыня стаяла ў лесе. Ледзь скмеціць можна было, як варушыцца лісце, і то на самых вяршэчках. Пачынаў сеяцца драбнюткі, як імгла, дождж.

Анюта прыстояла на ўзлеску, агледзела, колькі відаць было, дарогу — аж да сцяны парку. Нідзе нікога, ціха...

Брадок абышла збоку, пераскочыла ручэй з карча на корч.

Ад ручая — лугавінай, да жыта. Брыла нізкарослым жытам, угінаючыся, чапляючы ашчэраным ботам за сцяблы... Пералезла цераз сцяну ў парк — лепш ісці паркам, чым дарогаю, навідавоку.

Змрочна, сыра... Непадалёку ад сцяны цягнецца на захад зарослая лапушыстым падбелам дарожка. Буяюць кусты воўчага бэзу, крушынніку, маліны, крапівы... Пахне ўдужліва, тленам, як на старых могілках. Сцяна цягнулася злева роўна, быццам пад яе спецыяльна выраўноўвалі, падсыпалі зямлю, а па гэты бок парку сцежка крута збегла ўніз, у лагчынку. Ногі коўзаюцца на зялёнай слізі сцежкі, храбусцяць пад нагамі вялікія, нават не бачыла раней на сухазем’і такіх, кацёлкі смаўжоў. І па сцяблах кустоў, і па зямлі поўзаюць доўгія, мо на пядзю, агідныя слізнякі... Справа, у самай нізовіне, цьмяна бліснула вада, патыхнула затхла, смуродліва. Дажывае свайго веку сажалка...

Зноў пабралася сцежка ўгору, пасушэла пад нагамі. Парадзеў і падлесак, а дрэвы над ім памажнелі, памкнуліся ўгору раскідзістымі кронамі. Хутка павінна перабегчы шлях тая алея-дарога, па якой яны выязджалі...

Анюта дастала пісталет Курмяля, падкалупіла кіпцем абойму — поўненькая... Узвяла затвор і ішла ўжо асцярожна, ад дрэва да дрэва, ад куста да куста, прыслухоўваючыся так, што звінела ў вушах. Вось і зарослая, закіданая прэлым лісцем канаўка каля той дарогі-алеі... Цішыня... Пуста... Ні немцаў, ні матацыклаў, быццам Анюта з Вацлавай і не падбілі ніводнага. Яшчэ паўзіралася ўгару па алеі, дзе руіны палаца,— нікога... Перабегла да абваленага слупа брамы...

Пясок каля яго стаптаны салдацкімі ботамі — дробныя ўзоры-ямачкі ад плешак цвікоў... Нараскідана пустых гільзаў... Каля самага слупа і пясок, і гільзы густа запырсканы чырвоным. Адсюль вядуць дзве палосы, нібы валачылі жэрдкі... «Вацлавы кроў... Ці забілі, ці параненую схапілі... Калі зраненую, то не скончыліся для яе пакуты...»

Анюце стала і цяжка, і горка.

Нашто было Вацлаве хапаць гэты клунак з адзежай? Нашто было шукаць тое Курмялёва нарабаванае золата?.. Упусцілі некалькі хвілін, а іх якраз і не хапіла, каб спакойна ўцячы...

Магло ж так стацца, што ехалі б яны зараз удзвюх на возе — жывыя, уратаваныя... Паяднаныя адной справай... Дзве сяброўкі па барацьбе...

Анюта ішла назад тою ж сцежкаю, тымі ж паркавымі зараснікамі. Ішла нага за нагу, ледзь не падаючы ад знямогі, хапаючыся за галіны кустоў. Млявасць і душэўная спустошанасць усё больш апаноўвалі яе. Вылазіць назад цераз сцяну было трудней, не слухаліся ні рукі, ні ногі.

У лесе тоненька шалпацеў лісцем, ужо можна было чуць, дождж. Зрэдку вяршаліны дрэў узварухвалі кучарамі, нібы ўздыхалі сцішана, як людзі на пахаванні, і зноў заміралі ў здранцвенні...

 

7

Першы раз напомнілі Мікульскаму пра кандыдацкую партыйную картачку ў атрадзе Фядоркава.

Сам-то ён памятаў пра яе ўвесь час, балючы дакор сумлення вісеў над ім, як дамоклаў меч. І гэты дакор то прытухаў, то распаляўся не раз і ў канцлагерах, і ў час уцёкаў, і потым — у партызанах. Асабліва як заставаўся сам-насам з сабою, хоць гэта былі рэдкія хвіліны. Неяк атрымлівалася, што яму для капання ў сваёй душы не ставала часу: трэба было ўвесь час думаць пра іншых, браць на сябе клопаты пра некага.

А вось папракнулі адкрыта, у вочы — якраз у лагеры Фядоркава. Першы раз... Сам Фядоркаў... Сцяпан Іванавіч Фядоркаў...

На нейкі дзень, які — згубіў ужо і лік, выйшлі яны да Шчары, селі адпачываць. Набраклыя стомаю ногі сунулі ў ваду. Эдзік завінуўся сюды-туды — прыводзіць хлапчука-пастуха сваіх год. «Коля,— адрэкамендаваў таго.— Яго бацька не любіць немцаў». Гэты Коля вадзіў потым іх на свой хутар, дадому, і бацька, які «не любіў немцаў», пакарміў добра ўвесь гурт заскваранай, з цыбулькаю, бульбянаю кашаю і вывеў да ракі, у дуброву. Махнуў рукою на ўсходні забалочаны бераг.

— Во... Тут Масква, а там немцы, і там...

— Ёсць партызаны?

— Ёсць, ёсць!.. Ад «капітана з бародкай» нядаўна былі ў мяне. Вам бліжэй за ўсё да іх... От як перабярэцеся цераз раку, то бярыцеся правей...

— Лодкі нэ мае? — уздыхнуў Шыпняк.

— Няма, браткі, няма. Сухапутны мой хутар...

Пераплывалі Шчару і раз, і другі, і трэці. Ужо хацелі плюнуць — зусім выбіліся з сілы. Пыкаў Іван адцураўся шыняля — распрануўся за трэцім разам у вадзе, і ён патануў на дно. Траплялі, мабыць, на звіліны, а мо і блудзілі па балотах, зарослых высокім, што лес, лазняком, па пясчаных выспах-сасонніках, па асінавых гаях-гушчэчы. Не вельмі шырокая была Шчара, але вада цёмная, глыбокая. Плывучы, Мікульскі падтрымліваў Эдзіка — у таго адмаўлялася служыць левая рука. Не сказаў тады, пры сустрэчы, што, уцякаючы з машыны, як вывозілі іх «кіндар-хайм», стукнуўся ён аб камяні бруку не толькі барадою, а і локцем. Знёс скуру з мясам ледзь не да касці, выбіў локаць. Спрабаваў сам паставіць яго на месца і нічога не мог зрабіць. Насіў доўга руку на перавязі, зрабіўшы з папругі пятлю. Зажыла, сышоў струп, а выняў з пятлі — так і засталася напаўсагнутая.

Затрымаў іх партызанскі дазор.

Усе адпачывалі, сушыліся, а з Мікульскім меў размову сам камандзір атрада Фядоркаў. Засяроджаны, спакойны.

— Якая ў вас канечная мэта?

Твар у Фядоркава шырокі, ледзь не квадратны. Трошкі падаўжае твар бародка клінам і паўваеннага фасону фуражка. Вочы цёмныя, уважліва-ўчэпістыя, хоць відаць па чырвоных павеках, што чалавек недасыпае, стомлены.

— Дабрацца да фронту. Ваяваць...— уздыхнуў Мікульскі.

— Біць ворага...— удакладніў Фядоркаў.— Дык от: дабярэцеся вы ці не — бабка надвое гадала. А біць немца і тут можна. Жнівень сорак другога, вайне другі год пайшоў, а вы ўсё ў бягах, у паходах!..

— Мы і ваявалі... Да палону... І наваяваліся, і насядзеліся ў лагерах, і нахадзіліся.

— Камуніст?

— Быў кандыдатам.

— Як гэта — быў? Цябе выключылі? — перайшоў на «ты» Фядоркаў.

— Ніхто не выключаў.

Мікульскі расказаў, як усё адбылося.

— Калі паразважаць, магчымы тут некалькі варыянтаў: таго шафёра пахавалі, прачытаўшы вашу картачку, як вас. Вы трапілі ўжо ў спіскі загінуўшых. Гэта калі хавалі забітых нашы байцы. Але ж вы кажаце, што там каша варылася, нашым не да гэтага было... Маглі потым мясцовыя жыхары хаваць, картачку нават не знайшлі. А калі немцы — і ваша картачка, партыйны дакумент, трапіла ім у рукі? — Фядоркаў утаропіўся Мікульскаму ў вочы, не дагаворваючы. Але і так было зразумела: немцы маглі скарыстаць картачку. Маглі нават агента заслаць у савецкі тыл з гэтым дакументам... Маглі па ўзору картачкі фальшывак наштампаваць... Маглі... Ды ці мала яшчэ што яны маглі прыдумаць! — От такі каленкор...— стрымана ўздыхнуў Фядоркаў, падціснуўшы вусны.

— Такая вайна, фронт ад Белага да Чорнага мора... Няўжо вы думаеце, што не было іншых выпадкаў... Ну — каб не захапілі немцы і кандыдацкіх картачак, і партыйных білетаў? — Мікульскі стараўся злавіць позірк вачэй Фядоркава.

— На вайне ўсё можа быць,— адвёў вочы ўбок камандзір.— Але гэта цябе не апраўдвае і не знімае з цябе віны... Ну — ладна... Калі вы з чыстым сумленнем — заставайцеся ў атрадзе. Будзем ваяваць тут. Вы — кадравы ваенны?

— Не. Настаўнік.

— А яны? — кіўнуў на паляну Сцяпан Іванавіч.

— Шыпняк Васіль — танкіст, ваяваў у гэтых мясцінах... Вайна ў Пружанах застала. Адступаў з баямі ледзь не да Шчары. Сяржант Іван Пыкаў нядаўна да нас прыбіўся...

— Ну, танкіста мы яшчэ не скора пасадзім у танк,— усміхнуўся Фядоркаў.— А такія магчымасці ёсць: кажуць, недзе тут у Шчары мокне наша «бэтэшка». Якая ў вас зброя?

— Ніякай...

— I ў нас скупа. Трэба адбіваць зброю, патроны ў немца. Людзі трэба, ваенныя асабліва... У нас амаль адны мясцовыя ў атрадзе, цывільныя. Абучаць трэба — са зброяй не вельмі ў ладах. З адзежай хранова, з абуткам... А ў рваных тапачках...— кіўнуў на ногі Мікульскага,— доўга не наваюеш, гэта не ў хаце шлёпаць.

Яны сядзелі на пнях, і Мікульскі хацеў падабраць ногі, прыхаваць свой абутак, і не было куды...

Фядоркаў расшпіліў каўнер цёмна-зялёнага, напаўваеннага фрэнча з вялікімі накладнымі кішэнямі на грудзях, пачухаў валасатую грудзіну. Пераносіў ён гарачыню цяжка, увесь час цёр рукавом па лбе, далонню — па карку. Дыхаў сіпла і часта, як астматык.

— От такі каленкор... Партыйнай арганізацыі ў нас няма. А камуністы ёсць, ты — пяты. Камсамольцаў дзесятка паўтара. Трэба афармляць арганізацыю, выбіраць камсорга ці парторга... Білеты камсамольскія таксама не ўсе маюць...

— Абы чалавек па духу быў наш... Справай даказаў сваю партыйнасць. А білеты... Калі-небудзь усё аформіцца і з білетамі.

— Я думаю гэтаксама. А работы хопіць нам — уга!

Фядоркаў гаварыў так, быццам усё вырашана і яны застаюцца ў атрадзе. А мо і праўда, вырашана? Куды ім далей ісці? І так ужо ў косці ўелася гэтае бадзянне...

Можа, яны і дабраліся б да фронту. Але на гэта трэба час — такі каштоўны, такі неабходны для барацьбы. Як ніхто іншы, Мікульскі адчуваў імклівы бег часу — усім нутром, кожным нервам. Дзень пры дні гэты нутраны, душэўны боль павялічваўся, здавалася, там завёўся нейкі свой гадзіннік і кожны здвоены ўдар сэрца выстукваў па напятых нервах, як па струнах: «Ці так? Ці так?» Ці так, ці тое ён робіць, ці туды вядзе за сабою хлопцаў? А яны ж даверыліся яму, паверылі ў яго вопытнасць.

Пад канец ішлі яны сутак колькі і па начах і ўдзень — добра, што лясоў было многа. Ішлі, забываючы на сон, на адпачынак, на яду. Бурчаў толькі сяржант Іван Пыкаў, самы здаровы сярод іх, самы ўкормлены. І не такі маўчлівы, як яны. У Мікульскага з Шыпняком шмат было перагаворана ўжо, навучыліся разумець адзін аднаго без слоў ці з аднаго намёку. А той усё гаварыў — спачатку аб тым, як ваяваў, адбіваўся да апошняга патрона на Н-скай пагранзаставе — там, у пушчы, як потым уцалелая жменька пагранічнікаў пайшла ў апошнюю штыкавую атаку. А немцы клалі іх з мінамётаў, касілі з аўтаматаў, не далі нават наблізіцца для штыкавога ўдару... Як кантузіла, як хацелі пасля бою нейкія дзед і баба пахаваць і яго. А потым завялі пад рукі ноччу на свой хутар. Як пражыў у іх цэлую восень і зіму, зранены, не чуў і не мог гаварыць, бы нямко. А потым, як адпусціла, прыбіўся да атрада Казанава, а як разбілі атрад Казанава — да той групы, што хавалася ў стозе.

А першыя дні, як пайшоў ён з Мікульскім, Пыкаў усё радаваўся, што ідуць, што ў іх ёсць мэта, не тое што ў тых стагавых ваякаў. Потым убачыў, што яго балбатня надакучыла ўсім, змоўк, замкнуўся. Намаўчаўшыся, пачынаў наракаць на тэмп і зноў нібы спахопліваўся — «Нічога, нічога! Здужаем...». Быццам хацеў увесь час здавацца лепшым, чым ён ёсць.

Фядоркаву тады Мікульскі адразу нічога не сказаў — «Параюся з хлопцамі...». А сам быў перакананы ўжо: далей ісці не варта. На чалавечую шчырасць трэба адказваць шчырасцю. Фядоркаў мог і не мазоліць з ім язык амаль дзве гадзіны, мог і не прыняць іх — без зброі ж людзі, сваіх такіх хапае. А от жа гаварыў з ім як з чалавекам, і недзе, нібы другім планам, праступала з яго слоў скарга: цяжка, браток, усё арганізоўваць давялося з нуля — такі каленкор... І, мусіць, чалавек крыху змогся ўжо і спадзяваўся на дапамогу Мікульскага. Мо ўбачыў у ім штосьці ад арганізатара, ад камандзіра. А мо ўбачыў, што і Мікульскі ішоў ужо на адных нервах і адчаі, калі крышацца ад зацятасці сціснутыя зубы...

Васіль і Эдзік спалі, як дзеці. Галава ў Эдзіка ляжала на згібе локця, на верхняй губе выступілі расінкі поту. Клаліся ў цяні, а сонца звярнула ўбок і дастала іх, смаліць, як агнём. У Шыпняка па далоні поўзае няўклюдная, з тоўстым брухам мурашка-матка з абгрызенымі крыламі. Мусіць, у гэты дзень было раенне мурашак... Мікульскі пашкадаваў будзіць Эдзіка і Васіля, падышоў да Пыкава. Іван устаў адразу, пазяхнуў. Твар хоць і быў змораны, але не заспаны. Ці не слухаў ён размову Мікульскага з камандзірам?

— Трэба заставацца, Цімох Андрэевіч,— сказаў цвёрда Пыкаў.— Фядоркаў мне падабаецца, і атрад яго... Парадак, дысцыпліна ёсць... Гэта сапраўдныя партызаны! Ва ўсякім разе я застаюся тут, а вы як хочаце...— і пачаў гарнуць «казіную ножку», паспеў ужо расстарацца ў партызан тытуню.

І яны засталіся...

Першы іх сапраўдны атрад... Урочышча каля вёскі Лісіныя Норы. Бліжэйшы горад — Слонім, мястэчкі — Бытань, Габінавічы.

У гэтым атрадзе больш ніхто не ўспамінаў Мікульскаму пра забытую разам з трантамі гімнасцёркі кандыдацкую картачку. Успомнілі значна пазней пра гэта, у сорак трэцім, у другім ужо атрадзе...

А пакуль што першая вылазка, першая баявая аперацыя. Пайшоў на яе ў ботах Пыкава — падышлі. Пыкаў жа адмовіўся: сцёртыя ногі, не можа хадзіць... А карабін у кухара Серышава папрасіў. Усё роўна ў таго зброя вісела «для красы», на цвіку пад павеццю (кухня называецца: чатыры слупкі, на іх пляскатая, з жэрдак і галля страха — ад сонца толькі). А заржавеў той карабін!

— Ты што — у катле ім мяшаў? — не ўтрываў, каб не папікнуць кухара, Мікульскі.

— Даюць — бяры, б’юць — уцякай. І вабшчэ, ты! Мой селядзец, у што хачу, у тое й фарбую, дзе хачу — там і вешаю...

Серышаў быў дзядзька яршысты, здаецца, гэты чалавек ніяк не падыходзіў да такой пасады: і стары, і худы на выгляд. Звычайна кухараў Мікульскі ўяўляў ружовашчокімі малайцамі-таўстунамі, абавязкова балагурамі. А гэты калі і жартаваў, то змрочна, і так ужо булькатала ў яго жарце жоўць, што партызаны не ўсміхаліся ніколі.

Першая партызанская аперацыя Мікульскага. Засаду зрабілі на Бытанскім тракце. Разведка падказала, што на Габінавічы праехалі тры машыны з немцамі. А ці будуць вяртацца ў гэты ж дзень?

І дачакаліся, ехалі яны назад. Паперадзе ляцела грузавая з немцамі, затым «опель-капітан» з афіцэрамі, ззаду яшчэ дзве грузавыя, з пярэстымі будамі. Кажуць, што першы бой, хоць і нязначны, урэзваецца ў памяць. Няпраўда, гэта Мікульскі праверыў на сабе. А мо таму гэты хуткацечны бой не запомніўся ва ўсіх падрабязнасцях, што быў для яго не першы? За спінаю ж быў фронт, амаль цэлы год фронту... І баі — асабліва той, пад Лазавенькамі... А мо лагеры зрабілі яго такім стрыманым у час бою, скамянела-спакойным?..

Іх было семнаццаць у засадзе. Ад першага ж залпу пярэдняя машына з’ехала ў кювет, загарэлася. Немцы сыпаліся, выскоквалі з яе веерам... Легкавік хацеў абмінуць падбітую машыну, падбавіў скорасці. На яго дарозе ўскінуў руку паранены немец, валачыў, не мог адарваць ад зямлі азадак... Залямантаваў штосьці, закрычаў... Шафёр збіў яго бамперам, але лопнуў скат, і легкавік увагнаўся пад кузаў падбітага грузавіка. Афіцэры, мусіць, не паспелі прыгнуцца, ва ўсіх былі, Мікульскі потым бачыў, патрушчаныя галовы. Другі грузавік з будаю ламануў улева ад легкавіка і заваліўся ў левую канаву. Білі яшчэ залпам, страчылі па гэтай і па другой будзе, з якіх таксама выскоквалі, выгіналіся з нечалавечым крэканнем, бы хто біў шворанам па спіне, шыліся ў кусты шэра-зялёныя фігуры...

Дзесяткі два жывых немцаў, не аглядаючыся, пакурэлі ў Бытань — іх не сталі даганяць, далі толькі яшчэ адзін нядружны залп наўздагон. Нецярплівыя пасоўваліся з пагорка на дарогу, кінуліся збіраць трафеі.

У кузаве першай машыны лопаліся патроны, палалі падпаленыя другая і трэцяя машыны — з іх патроны павыносілі скрынкамі. А Мікульскі з Шыпняком усё хапатліва мітусіліся сярод гэтага жару і дыму, падбіралі рассыпаныя патроны, напакоўвалі імі кішэні, запазухі, засоўвалі за пояс гранаты з доўгімі драўлянымі ручкамі.

Шыпняк нёс на плячы два карабіны і аўтамат, ён — два карабіны: кухараў і трафейны. У руках Шыпняка былі яшчэ і бліскучыя боты — паспеў сцягнуць з афіцэра ў легкавіку.

— Бяры — прэзент! Фэрштэйст ду? — працягнуў яму боты Шыпняк і ўсміхнуўся на ўвесь рот. Яны якраз ускарабкаліся на пагорак каля лесу.

Мікульскі гідліва скрывіўся.

— Такэ гарнэ взуцця, а він шчэ носам крутыць! Шчоб знав, то й нэ старався б...— пакрыўдзіўся Васіль.

Давялося зняць пыкаўскія керзачы, прымераць хромавікі.

Набасанож нішто, можа, нават на крамную шкарпэтку ўзлезлі б. Але па лесе — і ў хромавіках?!

— Дзякую... Прабач, данке шэн за падарунак.

— Намочыш у балоце, разносыцца і будэ гаразд.

— Хіба каб папамок разам з ботамі ў балоце...

Яму засталіся керзачы, хромавікі раптам даспадобы прыйшліся Пыкаву...

Чамусьці Мікульскаму больш запомніліся дробязі. А мо і не дробязі? Як складаў і перапісваў ад рукі лістоўкі. Капіркі не было, каб паскорыць справу, і на сярэднім пальцы збоку, дзе звычайна ў пішучых робіцца цвёрды мазоль, у яго нацёрся вадзяны. Даўно алоўка ў рукі не браў!.. Запомнілася, як «бралі» радыёпрыёмнік: каб лістоўкі мелі больш фактаў, а не адны эмоцыі і гнеў, хоць і вершаваныя, патрэбен быў прыёмнік да зарэзу. І загад быў катэгарычны — дастаць любою цаною, любым спосабам... Ім самім трэба было ведаць, што робіцца на франтах, бо немцы ўжо трусілі над вёскамі, над лесам лістоўкі: Сталінград узялі, не сёння-заўтра здасца блакіраваны Ленінград. А там і Масква, і канец вайне. І заклікалі: не туляйцеся па лясах, здавайцеся нямецкім уладам, забівайце камісараў і бальшавікоў і пераходзьце на бок немцаў. Абяцалі нават, хто лепш паслухаецца і выслужыцца, надзел зямлі, карову і каня. Або маркі... Рэйхсмаркі, а не акупацыйныя. Немцы самі падкрэслівалі розніцу паміж імі!

«Бралі» той прыёмнік у Клясціцах. Гэта было перад разгромам паліцэйскай кулямётнай школы ў Габінавічах, за нейкіх пару дзён. Зайшлі ў Клясціцы ўтрох, ён, Шыпняк і Пыкаў, пад вечар, не чакаючы змяркання. Пад платамі на вуліцы, у дварах ляжалі кучы акораных і неакораных бярвенняў. На гэтых бярвеннях, на кладках каля палісаднікаў сядзелі групкамі мужыкі, моладзь, гаманілі. Паліцэйскіх не было відаць, людзі нікога не баяліся... Падышлі да адной групкі, паздароўкаліся, разгаварыліся — пра вайну, пра немцаў, пра тое, што вораг будзе разбіты... На іх «голую» агітацыю дзядзька Солап кінуў: «А от скажы мне, старому цёмнаму дурню... Што гэта немцы плешчуць пра Сталінград? Ці праўда, што ўзялі?» Мікульскі выкручваўся, напіраў на тое, што немцы часам любяць дзяліць шкуру незабітага мядзведзя. І пра Маскву, маўляў, так гаварылі, а цяпер маўчок? Маўчок! Ды лёс яшчэ аднаго горада нічога не значыць, калі фронт расцягнуўся на тысячы кіламетраў.

Хітры дзядзька жмурыў ад тытунёвага дыму вочы, а позірк з-пад павек так і нізаў здзекліва, так і квецаў, нібы намыленым пэндзлем, па вачах, ажно хацелася іх адвесці ўбок, працерці. Адышоўся ад іх Солап да самага краю бярвенняў, загаварыў пра нешта з высокім, з барадою, дзедам. Прысутнасць партызан ён нібы ігнараваў: ат, мяліце, мяліце, калі языкі не баляць... А потым той Солап закурыў, даў усім «Дабранач!» і пайшоў дадому. Дзядзькава прытоеная хітрынка, шматзначная недагаворанасць, тое, што ён устрымаўся каменціраваць іхнія байкі, дзейнічала на людзей больш, чым іх траскатня.

— Шчо — у нёго мо прыймач е? — спытаў Шыпняк, ні да каго канкрэтна не звяртаючыся. Ён на хвілінку перастаў шабуршыць між дзяўчат, і тыя сціхлі, не папісквалі ўжо, не ляпалі яго па руках.

— Не толькі быў, а, мабыць, і ёсць!

— Да вайны ў нашай ваколіцы два прыёмнікі былі: адзін у асадніка, адзін — у яго.

— Ён казаў, што здаў... Кляўся мацерай нават!

— Каб ён так дыхаў! Ого, Солап два піша, а тры ў вуме. Мо і здаў якія бляшанкі, каб не чапіліся...

Яны зразумелі з гаманы: трэба ісці за гэтым дзядзькам, сам лёс пасылае яго ім у рукі.

Хата дзядзькі Солапа стаяла наводшыбе ад Клясціц, паўз дарогу на Тартачок, за маленькім пералескам. Яе можна было ўжо лічыць хутарам. Ад дзядзькавага стойбішча сярод мэндлікаў жыта, на ўзгорках, каля балотцаў, лужкоў, узлескаў відаць былі прысады іншых хутароў. Будаваўся дзядзька, нібы крэпасць ставіў: чатырохкутнікам, з двух бакоў двара — хата і хлеў, з трэцяга — падпаветка-дрывотня, з чацвёртага — пруцяны плоцік-частакол і вароты, прывязаныя да грушы-дзічкі.

Цяжка сказаць, чакаў ці не чакаў гасцей дзядзька Солап. Але пачастунак выставіў скора: сала, маласольныя гуркі, мёд, сыр, гладыш малака і пляшку самагонкі. І яны селі спачатку павячэраць, падумаўшы, што за ядой і дамовяцца аб усім. Але дзядзька не паддаваўся і блізка:

— Здаў я, хлопцы, прыёмнік. Хто вам такі мальдунак14 зрабіў — не верце. Брэшуць!

Прапаноўвалі дзядзьку плату, угаворвалі ўсяк. Пыкаў гразіў зрабіць вобыск.

— Во! Калі ласка, проша! Ці ж я не даю? Знойдзеце — будзе ваш!..— нібы ўзрадаваўся дзядзька.

На палку каля печы сядзела гаспадыня. Пад яе рукі, як кураняты пад крылы квактухі, пападлазілі дзве дзяўчынкі-блізнючкі ў расшытых чырвонай горанню кабаціках. Жанчына, як толькі лавіла погляды Мікульскага, нешта мыляла губамі і, здаецца, падміргвала, ажно падавалася ўперад. Твар яе штосекундна мяняўся, нібы адбівалася на ім барацьба пачуццяў.

— Дык вы, дзядзька, выбачайце ўжо... Але раз не супраць, то хай мае хлопцы паглядзяць сям-там...

— Няхай, а я што кажу?

Гаспадар ступіў за Пыкавым і Шыпняком у сенцы. Рыпнулі знадворныя дзверы, і тут жа дзынкнуў званочак. Яшчэ раней, заходзячы, Мікульскі звярнуў увагу на дзядзькаву сігналізацыю: з дзвярэй тырчала ўгору бланачка, біла па званку.

— Ёсць, ёсць у яго радзіва! Здаў пустую каробку і ўсякія жалезкі ломаныя, шкляначкі. А новае недзе схаваў... Родненькія, забярыце, я вас прашу! Загубіць ён і сябе, і нас праз гэта! — жанчына ажно захліпалася словамі — ад шчырасці і страху.

На дварэ раптам бабахнуў пісталетны стрэл.

Мікульскі кінуўся ў сенцы, ірвануў знадворныя дзверы. Следам, лямантуючы, сыпанулі гаспадыня і дзеці.

Пыкаў цэліўся ў Солапа. Дзядзька стаяў пад грушаю-дзічкаю, заскаліўшы вока, спакойна ўглядаўся паўзверх галавы Пыкава на паружавелае воблачка на захадзе. Над дзядзькавай лысінай відаць была мецінка на кары — дзёўбнула куля.

— Адставіць! — Мікульскі загарадзіў выхад з сенцаў дзецям.— Ты што — здурэў?!

Пыкаў бліснуў на яго вокам, ухмыльнуўся. Разыгрываў камедыю?

Жонка Солапа, ломячы ў роспачы рукі, кідалася то да мужа, то да Пыкава, распасцірала рукі, нібы магла імі засланіць чалавека, уратаваць: «Вой! Вой! А што ж вы робіце!»

— Адыдзі, табе гаварат! — цэліўся ў лоб Солапа Пыкаў, клаў пісталет на локаць, адступаў на крок то ўправа, то ўлева.— Мы кроў за іх праліваем! Жызні не жалеем!.. А ён... Паршывага прыёмніка пажалеў!

— Начальнічак, чаго ж ты стаіш слупам?! — працягвала рукі да Мікульскага жонка Солапа.

Дзядзька тым часам павярнуўся да грушы, адламаў сухі сучок, каб не калоў у патыліцу, не замінаў стаяць, і прыплюшчыў ужо другое вока.

— Адставіць! — скокнуў да Пыкава Мікульскі, ударыў знізу пад локаць.

Бахнуў яшчэ адзін стрэл, куля свіснула ў лісці грушы.

Мікульскі адабраў пісталет у Пыкава. Дзядзька Солап апусціў вочы долу і атрэпваў далонню то адзін рукаў, то другі, хоць яны былі чыстыя.

— Так і быць...— уздыхнуў ён.— Бярыце...

— Каб ты ўдушыўся са сваім радзівам! Каб ты не даждаў заўтрашняга дня, як у мяне ўсё ўмерла ўнутры! — наскоквала ўжо гаспадыня на Солапа.— Казала перад вайною: лепш карову яшчэ адну купім, да гібелі ўсе гэтыя выдумкі вядуць! Дак хіба ж паслухаў?

Жанчына падхапіла на рукі спраўнейшую дачку, што збегла-такі з ганка і ўчаперылася за матчыну спадніцу, кінулася ў дом. Дзвярыма сенцаў гахнула так, што званочак зляцеў і жаласліва дзынкнуў доле.

— Не там ты шукаеш, хлопча...— заглянуў пад паветку Солап і пайшоў да дзвярэй хлява. Следам, крок у крок, ступаў за ім Пыкаў, нібы баяўся, што дзядзька дасць лататы.

З-пад паветкі вылез, увесь у павуціне і смецці Шыпняк, асцяпнуўся, ніякавата паглядзеў на Мікульскага.

— Він мэні гаворыць: «А што, колы прыпугнуць цёга пшэка?» Я кажу: «Валяй!» Я ж і нэ думав, што він пачнэ бахкаты!

— Абое рабое... Каб я з вамі яшчэ куды пайшо-о-оў — не дачакаецеся...

Мікульскі не ведаў, што рабіць, як выкручвацца з гэтай сітуацыі. Ён гатовы ўжо быў ісці без нічога.

У хляве зусім цёмна. Але прыгледзеліся і ўбачылі, што дзядзька адвязвае варотцы катуха, у якім стаяў конь, выводзіць яго за грыву на сярэдзіну хлява, да каровы, як поркаецца з віламі ў стойле, аж пакуль не скрыгатнулі ражкі аб штосьці драўлянае. Мусіць, дабраўся дзядзька да вечка сваёй схованкі...

Як вынес да дзвярэй усе прычындалы, Мікульскі нават расчаравана свіснуў: невялікая металічная, некалі фарбаваная, а цяпер іржавая скрынка, шкала, дзе пазначаны былі хвалі, круглая, як цыферблат у гадзінніку, са стрэлкай-указальнікам. І батарэі былі смешныя: тоўстыя шкляныя мензуркі з вадкасцю, заткнутыя коркам. Праз коркі ў вадкасць прапушчаны драты з пласцінкамі на кончыках.

— Варвар! Хіба можна прыёмнік у такой сырасці хаваць! — аблаяў яго Пыкаў.

— Можна. От жа вы таксама і не падумалі нават, што там можа быць.

— Слухайтэ, а він працюе? Якыясь шкляночкы...

— За гэта не турбуйцеся. Учора сам слухаў... Сталінград дзяржыцца, за кожны дом ваююць... А кончыцца ток з гэтых шкляначак, як ты кажаш, прыходзьце. Зраблю новыя...

— Адкуль вы ў гэтым разбіраецеся? — пацікавіўся Мікульскі.

— Разбіраюся... Вучыцелем некалькі гадоў працаваў. Але не даспадобы быў польскім уладам — пазбавілі права. А вашы, то ісь нашы... Нашы тожа абмінулі...— дзядзька ўздыхнуў, не ўдакладняючы падрабязнасцей.

Мікульскі аддаў прыёмнік, які дзядзька сунуў у мех, несці Пыкаву, «шкляначкі» — Васілю.

Пыкаў закінуў мех за плечы.

— Асцярожней толькі, хлопцы... І не кажыце нікому, што ў мяне бралі...

— То дзякуй вам, дзядзька! Не памінайце ліхам...— моцна паціснуў Солапу руку Мікульскі.— І не крыўдуйце на таго гарачку...

— А-а-а... нічога! Нам не прывыкаць...— дзядзька зноў выдыхнуў з горыччу. І толькі, памаўчаўшы, кіўнуў у бок Пыкава: — І што — яны ўсе ў вас такія — партызаны?

Не стаў чакаць адказу, пайшоў у глыб хлява лавіць каня, заводзіць яго на месца.

Мікульскі сварыўся з Пыкавым усю дарогу. Як можна было пускаць у ход зброю — супроць сваіх! Што яны падумаюць пра партызан?

— Як у «Чапаеве» — памятаеце? Стары гаворыць: «Белыя — грабюць... Красныя прыйшлі, тожа, панімаеце, грабіць пачалі...» — сказаў Шыпняк.— Паганэ цэ дзіло!

— Мы ж не марадзёры якія ці бандыты! Так можна перасекчы сук, на якім сядзіш. Дыскрэдытаваць вялікую справу! — даваў волю свайму гневу Мікульскі.

— Дыскрэдытаваць... Вялікую справу... Нахапаліся мудроных слоў, чыстаплюі! Каб не я, то вы б яшчэ ўгаворвалі гэтага тыпа! Дзе гэта хоць раз было ў гісторыі, каб вайну рабілі ў белых пальчатках? — Пыкаў матнуў за спіну мяшок, каб пакласці лацвей, і ў ім штосьці звякнула.

Мікульскі забраў у яго ношу. Павярнулі ўніз, да рэчкі Лахозвы. Тартачок заставаўся справа.

Мікульскаму было агідна глядзець на прадаўгаваты пародзісты твар Пыкава, на якім было ўсё нібы адмерана лінейкай-міліметроўкай: нос прамы, у меру даўгаваты, амаль грэчаскі профіль, ідэальнай формы падбародак. Іван быў бы мужчына-прыгажун, каб не прытушаны, халодны бляск шэра-сталёвых вачэй.

— Пра гэты расстрэл я далажу Фядоркаву — хай рашае, што з табою рабіць...— Мікульскі абышоў Пыкава і ўзначаліў рэй.

— Правільна, Тыміш... Давай отак самого поставымо тай будэмо цэліцца ў лоб. Цікаво, шчоб він заспівав? Гітлерука поганы, тэпэр нам у тэ сэло і носу нэ кажы.

— Да ты што? За «гітлерука» я магу і ў морду даць!

— Ціха, ціха...— падняў руку Мікульскі.

— Хрэну наеліся, ці што? Ну — зрабіў памылку, ну — раскайваюся! Але ж не каўтайце мяне жыўцом! Я не вораг які-небудзь! І адкуль мне ведаць, як трэба рабіць партызану — без году тыдзень, як у Фядоркава. Не думаю, што і ў вас больш вопыту!

— Партызаны мы яшчэ ніякія. Але вопыту быць чалавекам ніхто ў нас не адбіраў...— гаварыў знешне спакойна Мікульскі.— Праўда, чалавекам цяжэй заставацца, чым быць мярзотнікам.

— Слухайце, вы! Па якому праву вы мне тут чытаеце мараль? — Іван загнуў мацюка.— Ты такі ж самы начальнік, як я! А па званні я, можа, яшчэ і старэйшы. А ты... Ты маўчаў бы лепш. Сам жа рабіў вобыск... У, чысцюлі! Цяжка з вамі будзе... З адной дабрыні шубы не пашыеш...

За Лахозвай раскашаваў, разрастаўся падлесак, высокіх дрэў амаль не было. Ішлі міма хутароў, потым крыху дарогаю на Колпавічы.

— Скажы мне, Іван... Ты ўсур’ёз так разважаеш, ад глыбокага пераконання, ці набраўся ад тых «стагавікоў», як сабака скочак?

Мікульскі ішоў першы і, адвярнуўшыся, хацеў разгледзець твар Пыкава. Але ў зарасніку было ўжо цёмна, і твар Пыкава выглядаў, як бледная пляма. Гэта падзейнічала на Мікульскага непрыемна: быццам ён не бачыў чалавека, а яго бачылі, разглядалі ва ўпор.

Пыкаў не спяшаў на гэты раз гаварыць, абышоў Мікульскага. Трэба было ўжо зварочваць улева, на прасеку, і ён прыстояў.

«Зараз зноў агрызнецца...» — падумаў Мікульскі.

— Вы даруйце мне, хлопцы... Сарваўся я... Ведаеце, нервы не жалезныя. Вы мяне папраўляйце, калі што не так...

Дзіва проста, як можа мяняцца ў чалавека голас: і глухі зрабіўся, і неразборлівы, а не візгліва-рэзкі, як раней. Нават ноткі падлізвання можна заўважыць...

— Вы даруйце на гэты раз... А калі хочаце, то Фядоркаву я сам усё раскажу.

На тым і парашылі — скажа Фядоркаву сам.

І, мусіць, дарэмна, што не сказалі, даверыліся. «Дурні былі, ёлупы... Божа літасцівы, свет не бачыў гэткіх губашлёпаў! А ўжо ж быў горкі вопыт — прадавалі іх у лагеры... А каб звярнулі тады ўвагу на яго паводзіны... Хаця не, нічога тады яшчэ нельга было даказаць яму...»

Не ведалі тады яны, каго прывялі з сабою ў атрад Фядоркава, адарвалі ад «стагавікоў». А каб ведалі, каб своечасова раскусілі... Як бы павярнуліся падзеі?

* * *

Мікульскі натыкаўся тварам на патырчакі, угінаў рукамі верас, мацаў — дзе тая канаўка, што вядзе да вады? І не мог нічога зразумець... Куды трапіў? Верас скончыўся, пачаўся ельнік... Ніжнія галінкі ў ельніку сухія, колкія, чапляюцца за бінт, зрываюць павязку.

«Не туды я павярнуў... Не туды... А куды трэба? Куды цяпер вядзе «ўлева», куды — «управа»?

«Я хацеў вады... Я поўз да вады... Доўга поўз... Я пагэтаму і спыніўся, што здалося — занадта доўга. А трэба было памалей паўзці, а больш думаць, больш мацаць...»

«Ельнік быў з захаду ад ракі... Падковай агінаў палянку... У якім месцы ельніку я? Пні тут былі... Пні зарыентуюць... Трэба мацаць пні... Яны зарыентуюць...»

Нешта здзяжыла па выбітым воку, як дубінай. У галаве пыхнула маланка...

Колькі праляжаў без памяці — не ведаў. Ачуняў ад таго, што нехта ліў у рот, на твар, на шыю ваду.

Язык ужо не здаваўся такім шорсткім і распухлым, ім можна было варушыць.

— Ты... Анюта?

— Я... Я...— усхліпнула санінструктар.— Ой, і напужалі ж вы мяне! Гляджу — няма... Я — туды... Я — сюды... І ў рэчку, дурніца, лазіла, думала, у ваду ўпалі... Вы не чулі, як я раўла?

— Не-а... А што — дужа музычна на слых?

— А тады гляджу — сцежка прымятая... Паўз самы бераг круг зрабілі!

— Паглядзі, што там у мяне... Думаў — немцы злапалі, прыкладам па воку гахнулі...

— Кроў з вачніцы прасочваецца... Мо тужэй зноў завязаць? Паслабілася...

— Не трэба... Калі не ападае — не трэба.

— І маленькая галінка стукне, а здаецца бог ведае што. Мне, малой яшчэ, косць во тут, за вухам дзяўблі... Трэпанацыя чэрапа называецца... Дык на гэтым месцы няма косткі... Хай муха прапаўзе, а мне здаецца, як з ботамі хто тупаціць: бум-бум-бум!

— Дождж шамаціць, ці што...

— Маленькі...

— Выхадзіла што?

— Ага... Ёсць конь... Зараз пойдзем. Я чарпну яшчэ вады, падсілкуйцеся трошкі. Хлеб ёсць, сала...

— Ого!

— Адна жанчына хацела са мною ўцякаць... У яе клунку было.

— Яна тут? А чаго ты не знаёміш?

— Няма... Забілі, мабыць... Засела з аўтаматам мяне прыкрываць, а я з возам уцякала.

— Якім аўтаматам?! Наш аўтамат у рацэ! Нешта ты не дагаворваеш, ясачка... Сама не паранена?

— Не, конь паранены...— усхліпнула зноў Анюта.— Шкада яе... Вацлава зваць...— і Анюта расказала збольшага, як было.

— Далёка... конь?

— Кіламетраў тры ўверх па рацэ... А мо чатыры... І ўбок яшчэ трэба... Там я галін наламала, дзе паварочваць да воза... А праехаць сюды нельга, дарогі няма.

— Слухай,— дождж, а карта... сохне?

— Я схавала ў планшэтку. І адзежу сабрала, пад елку сунула. Выпаўзайце, завяду адзявацца...

Анюта памагае яму выбавіцца з гушчэчы, адхіляе галіны. Потым вядзе крокаў колькі пад руку, зноў садзіць. Кладзе на рукі гімнасцёрку.

— Во... А я зараз вады...

— Ага... У цябе штосьці звінела ў руках.

— Конаўка... У Вацлавіным клунку была. Там у яе яшчэ малака бутэлька. Дойдзем — вып’еце.

Мікульскі адзяваўся паволі. Гімнасцёрка была цяжкая, сырая, ад яе патыхала ачужэласцю.

«Дасталося дзеўцы... Тоіцца, не гаворыць усяго...»

Адзеўся, абмацаў дол каля сябе. Трапіўся палатняны скрутак. Развязваючы, пазнаў: круглы бохан хлеба, вялікі, кіло на два, кавалак сала.

«А нажа няма...»

Мікульскі адламаў з бохана акраец.

— Табе... У цябе зубы маладзейшыя. А сала не адломіш — так будзем грызці... Ну, а цяпер расказвай, што там было з табою.

— То я ж усё сказала!

— Не ўсё. Ты за каго мяне лічыш?

— У Заграддзе прыйшлі карнікі, нейкая зондэр-каманда... Вышпінг імі камандуе, латыш... Цэлы батальён! Мо збіраюцца на новую блакаду?

— Не паспеюць... Ды на блакаду трэба нямала войска... Мо вёскі паліць будуць перад адступленнем.

— Бедныя людзі... Як ім дастаецца!.. Два разы абоз бачыла — гналі немцы фурманкі, хаты разабраныя везлі... Гаць недзе будуць гаціць...

— Латыш, кажаш... Разумееш гітлераўскую палітыку? Збіраюць, дзе якія адшчапенцы ёсць, і латышоў — на беларусаў, літоўцаў — на эстонцаў, украінцаў — на рускіх, уласаўцаў — на каго папала... Каб перасварыць народы, нянавісць пасеяць, варожасць... А тады «падзяляй і ўладарнічай»!

— Гэта ў мінулыя стагоддзі было. Я помню з гісторыі.

— А цяпер не? Вайна ў Гітлера захопніцкая, імперыялістычная, то і дэвіз той самы... Еш, ды паспяшым... Адзін батальён для брыгады не страшны, нашы, пэўна ж, ведаюць пра яго.

— А вы чаго не ясце?

— Я ўжо мякіш браў...— ён не гаварыў, што не мог сціснуць зубамі — боль па касцях перадаваўся проста ў мозг. А раней, як жаваў Анюцін размочаны сухар, яшчэ мог цярпець.

— Малако вып’ю... Жаваць яго не трэба...

І вось яны зноў брыдуць.

Анюта то вяла яго за руку побач, то паперадзе, калі кусты былі да грудзей, або пад руку, калі можна было свабодна ісці паміж дрэў. Станавіліся і цугам, калі гушчар быў не пралезці і даводзілася адгінаць дрэўцы ў бакі, каб праплішчыцца.

Кожны раз, калі Анюта не спраўлялася ўтрымаць галіну і тая хвастала яму па руках,—войкала сама і ажно прысядала. Прасіла прабачэння, прасіла, каб не адставаў, а ішоў шчыльней да яе. І на кароткі момант дыстанцыя між імі меншала да мінімуму, колькі разоў, нагінаючы галаву, ён чуў, як казычуць яму незакрыты лапік шчакі Анюціны валасы. Чуў пах гэтых валасоў — рачною сырасцю яны аддавалі, аерам і трошкі цінаю ці рыбай. А яшчэ — чалавечым цяплом. Такім родным, хатнім, матчыным... Такім далёкім, забытым!

Душа пераварочвалася...

«Камісар... Камісар... Што з табою робіцца? Вазьмі сябе ў рукі... Мо тры чвэрці да смерці, а ты...»

Пракашляўся.

— Хочаш — камплімент скажу?

— Вы на гэта не здольныя.

— Мокрыя ў цябе плечы... І худзенькія! Кожную костачку можна палічыць.

— Ну й камплімент! Вы паменш мацайце мае косці, таварыш камісар...

— Прабач... Куды ж мне дзець руку?

«І за што гэтаму дзеўчаняці выпала такое пакаранне — пакутаваць тут са мною!»

Мікульскі спатыкаўся ўсё часцей і часцей — і прыстойваў, чапляючыся за вецце, расставіўшы рукі.

— Давайце па-добраму адпачнём,— прапанавала Анюта.

— Сама кульгаеш... І быццам не боты на табе. І пінжака няма...

— Выкінула боты. Чаравікі Вацлавіны абула... Велікаватыя крыху... У клунку знайшла... Даўнейшыя нейкія, халяўкі на паўлыткі. Кручочкі пляскатыя — чапляць шнуркі... А пінжак на возе недзе.

У аднастайнае шапаценне дажджу ўрывалася лопанне буйных кропель: мусіць, збіраліся дажджынкі на лістах, а потым падалі, ацяжэўшы, зрываліся ўніз.

— Добра, што дождж пайшоў... Хай бы добра лупцануў — спакайней было б ехаць... І ночы не чакалі б.

— Не будзем чакаць і так.

— Перадыхнуў ужо... Пойдзем, дай толькі ўчапіцца...

Калі Анюта падавала яму мокрую, крыху насклелую ад вільгаці руку, ён асцярожна трымаў яе ў сваёй, навобмацак знімаў з яе хвойныя шыпулькі, хацелася, каб яна не прымала рукі назад. Нейкая дзіцячая даверлівасць была ў гэтай руцэ... Але мяняўся лес, зноў трэба было мяняць спосаб перамяшчэння...

— Не вечар яшчэ?

— Не мо... Але быццам сутоніцца... Як год прайшоў пасля ночы.

— А я дык суткамі мераю: да паходу, зборы — адны, пераход да жалезкі — другія, бой на чыгунцы — трэція суткі. А як раніла — і з ліку збіўся: лыпну вачыма, ачуняю — і дзень прайшоў, яшчэ лыпну — зноў дзень.

Цяжэйшая была гэтая частка пераходу. Усё часцей трапляліся суцэльныя зараснікі ельніку, альховы гушчар з грузкім, топкім долам між бугрын-купін. Прамоклі ад расы дашчэнту, выквецаліся ў гразь, пакуль дайшлі да таго ручая, што ўліваўся ў Бобрык. Анюта была ўпэўнена, што гэта той самы ручэй, які яна фарсіравала з канём. Ён, мусіць, зрабіў дугу, перабягаў дарогу.

Анюта расшнуравала чаравікі, скінула. Мікульскі не разуваўся і на гэты раз. Нават прыемна было, калі набралася ў боты халодна-свежай вады: не так гарэлі сцёртыя ногі. А можа, разуцца ўсё-такі варта было б. Спаласнуць анучы, выкруціць добра. Збіліся анучы ў ступаку, злямчыліся... Удваіх бы з Анютай здзерлі... От толькі як іх зноў усцягнуць? Кожная натуга аддаецца ў галаве... І босы не доўга пройдзеш. Гэта Крот можа гайсаць па лесе і балоце босы — і хоць бы што. Загрубела ў яго скура на падэшве, а на пятках пакалолася... Рогату колькі было ў атрадзе: дужаўся раз Крот з другім партызанам-здаравякам, абодва босыя (партызаны так запатрабавалі)... Як шоргнуў расколінаю пяткі таму па пальцы — нібы нажом кіпець знёс. Адразу супернік здаўся, пакульгаў у санчасць, к Адаму Палуяну...

Пастаялі крыху зноў. Мікульскі садзіцца не асмельваўся — баяўся, што не зможа падняцца. І здавалася яму, што чуў пад сваімі пальцамі трапятанне кожнай жылкі на Анюціным плячы...

«Што там цяпер у атрадзе робіцца?» Здаецца, каб былі крылы, падняўся б і паляцеў... Такі момант адказны, яшчэ не перажывалі нічога падобнага. Вось-вось павінен паступіць загад са штаба злучэння: ісці рэйдам перад фронтам, па тылах немцаў.

Апошнюю частку пераходу ледзь перастаўлялі ногі. Анюце не цярпелася ўбачыць каня: ці на месцы ён? Ці не ўпаў, не дайшоў? Магло ж быць, што самай галоўнай раны яна не заўважыла, і конь за гэты час сышоў крывёю, здох...

...Гняды стаяў на трох нагах. Ад дажджу ён зрабіўся цёмна-каштанавы. Левую заднюю трымаў напаўсагнутаю, яна дробна трымцела. Конь адразу павярнуў да іх галаву, слаба рахтануў, нібы пажаліўся, і зноў унурыўся. Сена пад яго храпай было не чапанае. Не зважаючы на дождж, каля параненай нагі віліся сінія мухі.

Мікульскі ўхапіўся за біла, потым наваліўся на яго грудзьмі. Ён баяўся скрануцца з месца, услухоўваўся ў балючы стукат крыві ў галаве, нібы ўзбунтавалася яна ад хады-ўстрэсвання і без літасці б’е прыбоем па самым балючым, па ране... Анюта шамацела сенам, паварочвала сушэйшым наверх.

— Давайце на воз паціху... Я памагу... Во тут прыступачка...

— Ты не мітусіся... Ён у цябе як стаіць, воз? Заварочваць не трэба?

— Трэба... Але не завернеш — кусты... Каб назад здаць...

— Ідзі пад цуглі вазьмі... Ён у цябе закілзаны?

— Як гэта? Каб жалязякі ў роце былі?

— Жалязякі, жалязякі... Ты калі-небудзь з коньмі мела справу?

— Не.

— О гора маё... І нашто госпад бог пускае на свет беларучак!

— Закілзаны, закілзаны!

— Бяры пад цуглі, пхай узад... А я адсюль падмагну.

— Ой, укусіць!..

— Не ўкусіць — давай!

Занокалі, затпрукалі... Конь навальваўся азадкам то на адну аглоблю, то на другую, пераступаў з параненай нагі на здаровую. Зноў на параненую — і ажно прысядаў, стагнаў, як чалавек...

А воз ні з месца...

— Чакай!.. Паглядзі, мо за які пень зачапіўся вазок.

— Не... Толькі галіны кустоў прыгнутыя...

Мікульскі адхіснуўся ад вазка, абхапіў далонямі галаву.

— Кепска вам?.. Ой, клаліся б на воз...

— Нічога, нічога... Чорт бы яго пабраў! Дзе галава, а вунь дзе ногі, рукі... Аддае, як усядно галавою насільваюся. Напішаш дысертацыю пасля вайны: «Роля мышцаў галавы ў падняцці і пераносе цяжару». Ф-фу... Давай яшчэ я за кола паспрабую...

Мікульскі наступаў на спіцы задняга кола, і пад цяжарам цела кола пракручвалася, шмаравала па зямлі. А воз толькі пагойдвала сюды-туды.

— Конь нам не памагае...

Мікульскі, мацаючы рукамі за слізкае біла, а потым за аглоблю, дабраўся да храпы каня... Пагладзіў па мокрай галаве, выцяг касмыль грывы з-пад аброці, правёў па трапяткіх і цёплых конскіх губах. Зацугляна было добра.

— Ну — давай! Тр-р-р!.. Тр-р-р назад... Тр-р-р... Во так...

Гняды ўчуў мужчынскую руку, выпхнуў воз на дарогу — якраз упоперак. Цяпер бы падвярнуць і хоць бы трошкі падаць уперад, а тады б яшчэ рэзка ламануць убок і — назад... Але Анюта ўбачыла, як павіс Мікульскі на аброці з падагнутымі нагамі, стаў хіліцца набок.

— Цімох Андрэевіч!..— кінулася да яго.

І не паспела падбегчы — Мікульскі заваліўся пад ногі каню...

* * *

Зноў — слёзы...

Цяпер яны былі яе ратункам, як і ў кожнай жанчыны ў горы, у цяжкім, нявыкрутным становішчы. Лягчэе, калі паплачаш, на сэрцы, вяртаецца здольнасць разважаць, больш цвяроза ацэньваць сітуацыю.

Анюта прыўзняла галаву Мікульскага і ўкленчыла, паклала яе сабе на прыпол — як тады Васілёву. І ўкарчанела, гэтак седзячы, баючыся паварушыцца, і не заўважала, як змешваюцца яе слёзы з дажджом, як падаюць, пабольшаўшы, кроплі на забінтаваны лоб Мікульскага. «Хай паляжыць так... Хай адлежыцца... На каленях ямчэй яму: не так кроў прылівае да галавы...» Асцярожлівыя пальцы абмацвалі, пагладжвалі бінты, лёгенька дакраналіся да мокрай шчакі Мікульскага, асцярожна выціралі яе.

Дождж то спарнеў, то сеяўся цёплай імжакай-пылам, і кустоўе курылася парам. Адны асіны не вытрымлівалі такой лагоды, лісце задаволена паварушвалася, падстаўляючы пад кроплі то верх, то спод...

Ёй успамінаўся другі дождж — з канца верасня сорак другога. Каб не той дождж, мо апошні навальнічны дождж года, глядзі што і не пазнаёмілася б яна з Мікульскім і Шыпняком... З Васілём... І, можа, зусім інакш склаўся б яе лёс... І лёс сяброўкі — Кісялеўскай Марысі з Жыровіч...

Удзвюх з ёю жылі ў пакойчыку-бакоўцы пры пачатковай школе ў Бялевічах. У той школе-хаце былі два пакоі для заняткаў, у кожным сядзелі па два класы адначасова. Па два яны і вялі: Марыся — першы і трэці, Анюта — другі і чацвёрты. У Марысіны класы хадзіла адзінаццацера, у Анюціны — дзевяцера. А магло б назбірацца па сорак — пяцьдзесят — не пускалі мужыкі. «А гавяду куды дзець без пастуха? Прыгляд гавядзе трэба... Такі ліхі час...» А мо толькі хаваліся за гэту прычыну, не хацелі, каб іх дзеці засвойвалі нямецкія навукі? Хто іх тады адразу мог разабраць — гэтых мужычкоў-хітруноў.

Як засяляліся, баковачка іх была без шыб, у пліце не хапала дзверцаў і кругоў на канфорках. Стараста Валасень як ведаў, хто павыдзіраў, бо за два дні арганізаваў і шкло, і дзверцы, прыгнаў і старога Есіпа Каржанеўскага, каб падрамантаваў пліту. Высокі і жылісты, загарэлы, як смалены корч, Каржанеўскі ўсё расказваў свае «вешчыя» сны і шамацеў сівою шчэццю барады, шоргаючы па ёй пальцамі і хітра паглядваючы ў іх бок: як тыя сны прымаюць?

У гэтай баковачцы-пакойчыку з мэблі ўсяго і было, што паўтарачкавы ложак, пры ім на сцяне палатняны дыванчык з аплікацыяй — гусі-птахі каля чырвонага доміка, зялёнай купіны-дрэва і сіняй плямы-сажалкі. Пад акном каля ложка столік і табурэтка: калі рыхтаваліся да заняткаў, адна садзілася на ложак. Як заходзіш у пакойчык, то справа была пліта, а злева — трохногая лаўка з вядром вады, пад ёю — драўлянае вядро-памыйніца. На левым вушаку і побач на прасценку — тры цвікі, на правым — адзін цвік, ад яго наўкасую, правісшы над плітою, цягнулася вяровачка для прасушкі прання.

У тую рабінавую ноч яны спачатку і свечку не запальвалі. Узлеглі грудзьмі на стол, убіліся ў акно, накінуўшы на плечы хусткі. Глядзелі, як жахаюць маланкі, перыць гром, і Марыся набожна хрысцілася, шаптала: «На сухі лес, у чортава балота...» За траскучымі ўдарамі перуна наступалі хвіліны зацішку, калі здавалася, што перад вокнамі трапечуць празрыста-белымі крыламі гіганцкія, вышэй дрэў матылі, і пошум ветру, цурчэнне струменяў па шыбах здаваліся шоргатам гэтых крылляў.

 

Люблю наш край, старонку гэту,

Дзе я радзілася, расла...

 

Самотным голасам спявала-жалілася Марыся, нібы старац-лернік на базары ў Слоніме круціць корбачку свайго «струменту», а колца трэцца па жылах-струнах, гудзе-стогне. Анюта ўплятала свой голас, танчэйшы, і ён прашываў Марысін, нібы канву ўзорамі. Было і хораша, і горна, і падступалі пад горла, душачы, слёзы...

 

Дзе першы раз пазнала шчасце,

Слязу няволі праліла...

 

Спявалі «няволі», а не «нядолі», як было ў песні. «Спадар інспектар» дазволіў на спевах «пяяць народныя песні, якія пра каханне», і вось гэту — «Люблю наш край...». Бог іх ведае, на што яны разлічвалі, дазваляючы спяваць гэту песню, якія пачуцці імкнуліся абудзіць... Самі дзеці перайначылі песню, хоць яны, настаўніцы, прадыктавалі яе так, як была надрукавана. Каржанеўскі Янучок першы завёў — «няволі»... Ён пераростак, з чацвёртага класа. Анюта раз паправіла на «нядолі», два паправіла — і перастала заўважаць.

Раптам — ці вярнулася хмара назад, ці вецер перамяніўся — у шыбы пачало біць струменямі, як з брандспойта. Пад іх локцямі ўтварылася лужа, палілося па сцяне, на падлогу. Замітусіліся, хапаючы анучы, збіраючы ваду з падаконніка, з падлогі. Трах-тарарах! — устрос наваколле разлютаваны гром. Маланкі сляпілі, і не было відаць, куды пляскаць анучамі. Збіралі ваду навобмацак. Як падышлі пад акно Мікульскі з Васілём, яны не заўважылі, мо нават першага іх стуку ў дзверы не пачулі з-за такой калатнечы. Толькі як пабразгалі ў шыбу — тоненька, мо кіпцем, і ўбачылі іх, прывідна-срэбных, прыціснутых да сцяны, Анюта выбегла адчыніць сенечкі.

«Свае... Свае...» — адказалі з-за дзвярэй на яе спалоханае пытанне, і яна асмелілася, адчыніла.

Першы ступіў Мікульскі, пстрыкнуў запальнічкай. Так і нёс дрыгатлівы чырвоны агеньчык у пакой, прыкрыўшы яго далонню і адварочваючы галаву ўбок, каб не сляпіла самога.

Марыся кінулася завешваць акно, пабіла аб табурэтку калені, завойкала, закульгала.

Запалілі свечку... Мікульскі і Шыпняк стаялі ў парозе, адтапырваючы рукі, і пад імі рабіліся лужы. У Васіля выгляд быў пацешны — разявіў па-блазенску рот, мірг-мірг доўгімі веямі... Дзьмухне на верхнюю губу, каб збіць кроплі, шморгне носам і зноў — мірг-мірг.

— Цэ — Васыль...— тыцнуў ён сабе ў грудзі,— а оцэ — Тымохвій...

Зноў пасміхнуўся, як абяззброіў і яе, і Марысю сваёю белазубаю ўсмешкаю.

— Дык вы і жывяце ўдзвюх? — спытаў Мікульскі і страсянуў шапку над брудным вядром, а потым асцярожна, каб не зламаць казырок, круцянуў, жмакнуў. Палілася вада...— І вам не страшна, удзвюх?

— Страшна...— пацепнула, як ад холаду, плячыма Марыся.— Але прывыкаем...

— І нас напужаліся? Незнаёмыя людзі ўрываюцца сярод ночы... Мо якія бандзюкі ці паліцаі...

— А вы не падобныя на іх,— сказала яна, Анюта.

— Гарно як у вас...— уздыхнуў на ўсе грудзі Васіль, абвёў позіркам пакойчык і іх саміх.— І вы гарнэнькія. Ужо з-за цёга можна было б злякатыся.

— Мы сябе ў крыўду не дамо... Во, бачыце? — Марыся паказала на сякеру-тупіцу, якою цяжка было перасекчы нават палку, і прысела каля пліты, пачала распальваць.

Цяга была кепская ў тую ноч, і ўгарвалася слаба. Дым выядаў вочы...

— Як хочаш, Тыміш, а звідсіль я нікуды нэ піду.

Васіль прайшоў да табурэткі, каб сесці, але заўважыў, як Марыся мэнчыцца з дровамі каля пліты, і прайшоў да яе: «Гэ, так цэ ж нэ так робляць». Прысеў на кукішкі, дастаў з-за пояса нямецкі цясак, пачаў стругаць з палена распал.

Агонь падахвоціўся, разгарэўся. Паступова выцягла ў пліту і дым...

Той вечар, правільней, тая ноч памятаецца ёй сумбурна. Партызаны загадалі, напаўсур’ёзна, напаўжартам, пазаварочвацца да акна, а самі параздзяваліся і выкручвалі над памыйным вядром адзенне. А як дайшло да бялізны, то адзін, а потым другі трымалі, разапяўшы, посцілку, адгароджваючы сабе куток-кабіну, і Васіль раз-пораз павіскваў, як дзеўка: «Нэ підглядываты, бо зурочытэ, і нэ будэ більшэ росты!»

Потым хлопцы стомлена сядзелі, адзін на табурэтцы, другі — на ложку, і глядзелі, як яны мітусяцца, гатовячы ім чай і сякую-такую вячэру, падсушваючы вугальным прасам з крывым камінком іх адзежу. Прас дыміў, як паравоз, сыпаў праз дзіркі на адзенне попел і астываў вельмі хутка, як ні дзьмухалі на яго, ні размахвалі. Вугалёў нагрэбваць даводзілася некалькі разоў.

Спаць палеглі пад самую раніцу. Партызаны нізавошта не хацелі класціся на іх дзявочы ложак «з карункамі і пярынамі», хоць не было на ім ні карункаў, ні пярын. Ім паслалі на падлозе спачатку тры нумары «Беларускай газэты». «Прайшлі ўжо іх, можна, можна!.. Гэта ж буквара няма, па газеце чытаем...» Слала яна, Анюта, а Мікульскі браў з яе рук газеты, бегла праглядваў, прачытваў загалоўкі. «А што такое «сянні»? А «стрымгалоўцы»? Гэта вы такую беларускую мову дзецям выкладаеце?» — «Не мы — немцы... І яшчэ спадары нейкія...» — «Вы! Цераз вас усё гэта ідзе!» А Васіль поўзаў у адных трусах: «Просю пардону за таке, нэглыжэ... Покаж, покаж! — разглядваў здымкі, сіліўся чытаць загалоўкі.— Ні! Ні! Ні! Колы мы сюды головамы ляжэмо, то трэба ныжчэ слаты... Під ногы... А оцю... Оцю стэлы під саму с... А під голову нэ потрыбно. Під голову — во, кулак». На газеты дзяўчаты паслалі свае паліто.

Свечку патушылі, акно адвесілі — трэба была посцілка, каб накрыцца.

— А што вы па геаграфіі вучыце? Як вы межы Беларусі паказваеце? Так, як перад вайною склалася? — дапытваўся Мікульскі.

— Ніяк стараемся не выкладаць.— Але прадэкламавала з непрыхаванай іроніяй: — У «генеральбецырк Беларутэнія» ўваходзіць дзесяць гебітаў, ці акруг: Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі...

— Слуцкі ў «Беларутэнію», значыць... А, скажам, Пінск, Мазыр — куды?

— «Рэйхскамісарыят Украіна».

— А Віцебск, Магілёў?

— У зону армейскага тылу. Пра іх нічога загадана не гаварыць.

— Ну, а Ваўкавыск, Гродна?

— Усходняя Прусія.

— Здорава ж вышкалілі вас!..— Мікульскі са злосцю штурхнуў у куток табурэтку з адзежай, лёг, адвярнуўся тварам да сцяны. Гэтак лёг і Васіль, але бліжэй да ложка дзяўчат, амаль упобачкі. Як перасталі шорхаць адзежай, параздзяваліся і паклаліся ў ложак яны, настаўніцы, Мікульскі павярнуўся на спіну, а Васіль тварам да іх ложка.

— Як жа бы дайшлі да жызьні такой? — уздыхнуў на ўсе грудзі Мікульскі.— Ачмураеце дзяцей, служыце немцам... А нам рэкамендавалі вас, як добрых, сумленных дзяўчат... Н-да-а...

І Анюта расказала: на ўсход адступіць не паспела, яе арыштавалі як «саветку», перасяленку з усходняй Беларусі. Шмат такіх сабралі, звезлі ў Слонім. Яна яшчэ лёгка адрабілася, многіх настаўнікаў-усходнікаў расстралялі. Згадзілася працаваць у школе, а дзе дзенешся? Ды колькі яны папрацавалі — смех адзін!.. Верасень канчаецца, а заняткі разоў шэсць былі, не больш, а то ўсё зрываліся — прыходзіла па два-тры чалавекі. Прымусілі працаваць і Марысю: давалі выбар — або тут настаўнічаць, або ехаць у Германію на тэкстыльную фабрыку. То лепш ужо, разважыла, тут застацца... Невядома яшчэ, якіх бы гадзючак прыслалі сюды на іх месца і як бы яны паводзілі сябе тут. А былі такія, былі! Яны самі бачылі... Настаўнік тут пачынаў арганізоўваць заняткі, Гук Палінары... Быў такі тут настаўнік чахотачны. Са смяротнага ложа ўспаролі яго немцы. Ледзь хадзіў з палачкай, харкаў усё ў чаропачку, завінчваў на яе вечка... Наказ даваў перад смерцю Анюце: «Ты на арыфметыку націскай... На прыродазнаўства... Гэтыя навукі без палітыкі... Нават падручнікамі савецкімі дазваляюць карыстацца». І яна дыктавала ўрокі па прыродзе, дзеці канспектавалі... Почырк ад таго скорапісу — страх... А што паробіш?

Вось толькі без палітыкі не абыходзілася. Каржанеўскі ўсё даймаў, Янучок. «Ганна Сямёнаўна, давайце во гэту задачку рошым, нумар дзевяноста сем. (У яго быў наш, савецкі задачнік.) Во, цікавая надто... «Калгас «Чырвоны барацьбіт» вясною паслаў для конніцы Будзённага дзевяць коней, а ўвосень — адзінаццаць. Летась вясною было выгадавана на два кані больш, а ўвосень — на тры менш. Колькі коней калгаснікі выгадавалі для Чырвонай Арміі за два гады?»

Бальшун і хітрун... Не так яму задачка трэба была, як падбіць на размову пра Чырвоную Армію, пра калгасы, хацеў паслухаць, як яна выкручвалася б...

Ляжалі яны гэтак учатырох, перагаворваліся, і раптам як віскне Кісялеўская!

— Ты чаго — сасніла што? — абаперлася на локаць Анюта, паўглядалася ў яе твар (у гэты час і Мікульскі штурхнуў Шыпняка локцем пад бок: «Ты што?»).

— Ага, сасніла... Дай я лягу ад сцяны, а то яшчэ скачуся...

Марыся палезла цераз яе, не дачакаўшыся згоды. Патарокаліся: не прывыкла Анюта спаць з краечку. Але Марыся як не сілком уплішчылася між ёю і сцяною, адвярнулася тварам да гусей на аплікацыі. Каб зручней і свабадней ляжаць, то трэба было б і ёй, Анюце, пераварочвацца на левы бок — «па прынцыпу лыжкі». А ёй не хацелася класціся на сэрца, і так яно пабольвала, ды яшчэ спіну выстаўляць на пакой. Паляжала дагары, потым, наадварот, павярнулася тварам да партызан. Давялося пачапіцца на самым краечку, а калені выставіць за край мо на пядзю. Яна то і накрыла іх старанна, але вытыркалі — хоць адсекай. І толькі ўладкавалася зручна, кулачкі пад падбародак,— расплюшчыла чамусьці вочы. І ўбачыла ці здагадалася, што і Васіль глядзіць ёй у твар, засынаць і не думае.

У пакоі было цёмна, хоць і акно адвесілі. Але відаць быў то вільготны бляск Васілёвых вачэй, то здавалася, што яны цепляцца ад ціхага ўнутранага агню, то міргаюць, нібы зоркі з вады. Раз-пораз трымцелі ў пакоі, як марлевыя прасцірадлы на лёгкім ветры, водбліскі зарніц, бурчліва абзываўся недзе гром. І дзіва, ад гэтага прывіднага святла Васілёвы вочы не ўспыхвалі ярчэй, а наадварот, нібы тухлі, але затое льга было разгледзець увесь яго твар: чорная чупрына, чорныя, як не злітыя ў адно, бровы, засмяглыя і ачэрчаныя па контуры палоскай цямнейшага загару прыгожыя яго губы. Васіль не заплюшчваў вачэй ад гэтых зарніц, не заплюшчвала і яна, углядаліся ў твар адно аднаму, і на губах нараджаліся яшчэ далёкія-далёкія ўсмешкі. Ляжалі яны гэтак доўга — вочы ў вочы, і нікому не хацелася адводзіць свой позірк, заплюшчвацца. Гэта была і нейкая зухаватая, таемная ад усіх, гульня, і не гульня — вочы Васіля вабілі, прымагнічвалі. Гэта была іх першая маленькая таямніца. А другая...

Анюта даўно ўжо злавіла сябе на тым, што прыслухоўваецца, ці спіць Марыся (і, мусіць, гэтаксама прыслухоўваўся, ці спіць Мікульскі, Васіль). І калі тыя засаплі-задыхалі спакойна і роўна, Васіль украдліва працягнуў сухую гарачую руку, прыкрыў далонню, як верабянят у гняздзе, яе кулачкі: «Нэ вырывай, га?..»

Прашаптаў адным дыхам, яна мо хутчэй сэрцам пачула гэта, а не вушамі. І столькі пяшчоты і ласкі было ў гэтым яго міжвольным памкненні, што яна так і не вырвала сваіх рук. Ёй раптам зрабілася ўтульна і хораша, а па целе разлілося зварушлівае цяпло, вочы млява заплюшчыліся...

Яшчэ ніводзін хлопец не браў яе за рукі во гэтак, хоць і спрабаваў заляцацца да яе Сёмка Казёл («Козел! Разумееш? Козел!» — так папраўляў не раз і яе, і іншых скараспелка-настаўнік, што працаваў з ёю ў школе да вайны).

Зноў расплюшчыла вочы, паглядзела на Васіля. Якраз затрапятала лёгкімі крыламі зарніца. Вочы яго былі заплюшчаныя, твар квеціўся рахманай, па-дзіцячы безабароннай усмешкай. І яна баялася варухнуцца, хоць ужо замлеў бок, замлелі рукі,— каб не стрывожыць Васіля, не спужаць яго дзіўны, такі нечакана родны ўсмех.

(Божа, гадзін колькі назад яна нават не ўяўляла, што недзе на свеце ёсць гэты чалавек, а тут раптам... «Божа, што гэта са мною?.. Хіба так каханне нараджаецца?»)

Яны і паснулі так — шчаслівыя, не разлучаючы рук, аж пакуль не ўзняў усіх на ногі будзільнік. Шэсць гадзін...

— Адкуль ты такая? — пытаў ён яе, як развітваліся. Спачатку трымаў за пальчыкі, глядзеў ёй у вочы, як у самую душу.— З Гомеля, кажаш? А шчо? І ў Гомелі люды е! І нэ дрыбнэнькія! — і радаваўся ён, і здзіўляўся.

А яна чула кожны шорхат-дотык яго далоняў — як ласкава вёў імі па яе кісцях да локцяў, пагладжваў, лашчыў. Яму хацелася, мабыць, прытуліць яе да сябе ўсю-ўсенькую. Хацелася гэтага і ёй, і ўжо ныла ад болю-растанку сэрца, і здаваўся Васіль радней маткі, радней бацькі. Ён, родны-раднюсенькі, быў тут, яна адчувала яго на дотык. А бацькі яе недзе за лясамі, за даламі, за морам вайны, морам народных слёз — у тым даваенным далёка.

— Жыві, дзівчынко... Я радый, што ты е на свіці!.. Шчэ ўбачымся, чуеш?

І яна схамянулася: «Чую...» Заўсміхалася, а ў вачах ужо расплывалася ўсё ад слёз.

Не магла яна вытлумачыць ні тады, не можа і цяпер — як зразумела, што гэта ў яго не проста залёты, хоць, мабыць, і залётаў хапала ў яго: хлопец-зух. Яна ж чула тады, як віскнула Кісялеўская, пэўна, і да яе быў працягнуў руку Васіль. А от жа ні капялюначкі рэўнасці не было ў яе ні да Марысі, ні да Васіля. Зразумела нейкім пачуццём, што ён хлопец сумленны, хоць крыху і баламут. Але ж гэта ўжо такі характар, тут чалавека не перайначыш. Калі б за ўсякі яго флірцік-жарт яна перажывала, то за ўвесь час іх дружбы не хапіла б і тых раўношчаў. А мо ў ёй ні тады, на першым часе, ні пазней не прабудзілася яшчэ жанчына?

Як сышліся вучні, Мікульскі выступаў у яе класе, а Шыпняк — у Марысіным. Гэта было рызыкоўна, і не так для партызан, як для настаўніц. «Вы скажаце, калі што... Сілком мы ўварваліся ў класы, зброяй пагражалі...» — вучыў яе Мікульскі, як апраўдвацца.

— Вы не бойцеся нас, дзеці...— сказаў Мікульскі, зайшоўшы ў клас.

— А мы і не баімся! — за ўсіх адказаў Янучок.

І Мікульскі расказаў, як па ўсёй Беларусі, на ўсёй акупаванай ворагам савецкай тэрыторыі арганізоўваюцца партызанскія атрады, народ б’е ворага з тылу, са спіны, байцы — з фронту, і скора ўсіх фашыстаў выганяць. Як ён хораша расказваў дзецям, што за жыццё будзе пасля вызвалення! І нічога ж не выдумваў, гаварыў толькі тое, што ўжо было да вайны ва ўсходняй частцы Беларусі, а расказ гучаў як цудоўная казка.

Цімох Андрэевіч развітаўся, а яна хуценька дала дзецям рашыць слупок задач, пайшла следам. Раптам папрасіўся на двор і Янучок. Спыніў Мікульскага за рукаў:

— Таварыш камандзір, і мяне вазьміце! Я ўсё-ўсё ўмею рабіць, і з вінтоўкі страляць умею!

Ледзь адбаярыўся тады ад яго Мікульскі. А Янучок пашворыў за пазухаю, дастаў Пахвальную грамату за другі клас, хвалепадобна абрэзаную зверху. Затым і абрэзкі дастаў — партрэты Леніна і Сталіна.

— Дзед спужаўся, адрэзаў... А я цішком падабраў... Во як яны былі — у левым кутку Ленін, у правым — Сталін... Скажыце, мне пасля вайны абмяняюць яе на цэлую, перапішуць? — Янучок пацяг носам, нібы збіраючыся заплакаць. Але не заплакаў, задзіра гэты. Малы мужчынка...

— Прыгожая была рэч, каштоўная... Баязлівы ў цябе дзед! — пакруціў у руках грамату Мікульскі.

— Ён не баязлівы. Дзед казаў — замарачэнне найшло. Дзед у нас добры. Ён хацеў назад картопляю прыклеіць, але я не даў.

— Ну, што ж — я думаю, што абмяняюць,— падвесяліў хлопца Мікульскі.

Пайшлі партызаны, а настаўніцам гора. Назаўтра, яшчэ да ўрокаў, хтосьці выдраў партрэт Гітлера з рамкі над дошкаю, павыколваў вочы, падмаляваў чырвоныя смаркачы, нібы ў яго быў расквашаны нос, і павесіў на двары, на скасабочанай прыбіральні-шпакоўні. А на дошцы старанна намалявалі кавалкам «галкі», пазнаць можна было па вусах і зачосцы, Сталіна...

Ад некага, а хутчэй ад сына, пранюхаў, што нарабілася ў школе, стараста Валасень. Прымчаў у школу, пачаў чапіцца: чаму не «саабчылі», што такія госці ў школе арудуюць? Чаму дазволілі ім гаварыць абы-што, выступаць супраць нямецкага парадку? «А што мы зробім, бяззбройныя? Наставілі ў грудзі карабін... А ў другога бомбаў вісела на поясе мо пяць штук...»

Не бачыла тады Анюта зброі ў партызан, мо хіба ў адзенні было што прыхавана. Але пра ўзброеных да зубоў партызан Валасень паверыў лепш. Не могуць жа без зброі партызаны дацца ў знакі, як ужо даліся: «памацалі» ў Падгайнай гарнізон, зрабілі ўсё з хітрасцю — выманілі з сяла амаль усіх, нібыта ўцякалі пасля налёту, і прывялі пагоню акурат пад агонь партызанскай засады. А ў гэты час другая група абышла Падгайную з захаду і амаль без перашкоды перабіла астатніх, спаліла казарму.

А як пахаладзела, задажджыла, пачаліся прымаразкі, пайшлі ў школе заняткі яшчэ горш. То раптам сярод урока гухне ад выбуху печка, ляснуць, адскочыўшы, дзверцы. Дзьмухне на падлогу попелам і вугалямі, кавалкамі гліны. Пакуль Анюта калоціцца ад страху, адбегшыся ў кут, хлапчукі гайсаюць па класе, топчуць, плююць на вугалі, выганяюць апранахаю дым у дзверы і вокны. Ім цікава, ім забава — абы не займацца. То раптам зашыпіць, запеніцца, задрынкае вечкам вада ў бачку, і ўсе пачынаюць чыхаць, кашляць, праціраць вочы ад едкага карбіднага паху. І ніколі нельга было знайсці вінаватага — ва ўсіх ангельскія твары, усе шчыра абураюцца невядомымі штукарамі. Анюта думала на Янучка, спрабавала гаварыць з ім з вока на вока. «Не я — чэснае слова... Ва ўсіх патроны ёсць, дарэмна на мяне думаеце... А печку можна паправіць, я скажу дзеду...» — хлапчук нахабна ўсміхаўся ёй у вочы. «Дай сюды твае рукі...» — Анюта нюхала яго пальцы. Калі ён трымаў карбід, то павінен жа быць пах. Але ў класе ўсё смярдзела карбідам, і нічога нельга было распазнаць. «І карбід у многіх ёсць... У немцаў на яйкі людзі выменьваюць, газоўкі робяць... Вам мо рыбы прынесці? Мы ўчора вечарам наглушылі, нарабілі гранат: у бутэльку карбіду, затыкаем — і ў ваду!» — пасміхаўся Янучок.

Есіпу Каржанеўскаму даводзілася правіць печкі ледзь не штодня. Пастукваў кельмаю па цаглінах, насмешліва, а мо ад дыму жмурыў вочы: «Гэта вам, паненачкі, не курарт! Не, не курарт!»

Добра, што хоць гэтыя падрыўнікі гранат у печкі не кідалі, а толькі патроны з порахам без куль, спляскаўшы і загнуўшы рубцом патроннае горлечка.

...Анюта ўспомніла, што недзе ў сене валяецца бутэлька з малаком, і, асцярожна паклаўшы галаву Мікульскага на лісце, падалася да воза...

 

8

Конь не слухаў лейцаў зусім, а як павяла пад аброць — пайшоў. Спыняўся, праўда, праз кожныя трыццаць — пяцьдзесят крокаў.

— Траву давай, падманьвай, як ішака...— параіў Мікульскі.

Гэтыя бясконцыя прыпынкі і старты, патузванні ён цярпеў, колькі мог, а потым, як зноў стаў, калоцячыся, конь, злез з вазка, вобмацкам дабраўся да галавы каня, напалову скінуў аброць, расцугляў, зноў надзеў яе, зашпіліў. Дабраўся да драбін, пераважыўся, спрабуючы пераваліцца цераз біла тварам у мокрае, злямцаванае сена. Ногі памагла занесці, падняць у драбіны, падбегшы, Анюта.

Не было сілы, каб паварушыцца яшчэ трохі, уладкавацца ямчэй. Млявасць разлівалася па ўсім целе, падкочвала млоснасцю пад грудзі. Галава была як чыгун з гарачым варывам — не падняць, не адарваць.

— Вы сюды галаву, во, на клунак...— Анюта спрабавала павярнуць яго дагары, падкласці скрутак з адзежай.

Мікульскі маўчаў, сцяўшы зубы, не храбрыўся больш, не спрабаваў ні жартаваць, ні разыгрываць яе, і гэта палохала і нервавала Анюту больш, чым тады, калі ён губляў прытомнасць. Чым яшчэ магла яна памагчы, якую раду даць?

Зноў хапалася за аброць, тузала паціху, нокала...

На хаду зрывала паўз каляіны сакаўную і мяккую, што пакулле, лясную траву, сашчыквала кусцікі лясной канюшыны з густа-малінавымі суквеццямі. Конь лопаў па канюшыне губамі, еў як не сваім ротам. Але еў, падмацоўваўся, і цеплілася надзея, што ён адужэе, весялей затрухае па дарозе... Шкада толькі, што гэтых палосак травы, пучкоў канюшыны было мала. Лес ішоў па абодва бакі, цёмны ды чорны, у гушчары, толькі прадзярыся на які крок, доле нічога не расло — ні травінкі. Цьмяна-металёва ці ржава паблісквала ад дажджу кранутае тленам мінулагодняе лісце, абапал каляін часта ўспучвалі зямлю свежыя поўхавіны-капцы кратоў ці землярыек.

Часам конь спыняўся надоўга, не памагалі ні просьбы-ўгаворы, ні трава. Анюта размаўляла з ім, як з чалавекам: «Ну пастой трошкі, адпачні, а я цікну на дарогу...» — гаварыла яна гнядому, пагладжвала конскую храпу, праганяла ад яго вачэй маленькіх і назойлівых — і дажджу на іх няма! — мушак, праходзіла ўперад. Так было перад кожнаю калюжынаю, замошчанай фашынаю-тапорнікам, а потым і без луж, і чым бліжэй было да канца лесу, тым часцей і часцей. Анюта снавала, як чаўнок,— ад каня ўперад, на разведку, адтуль — назад, да Мікульскага, з трывогай узіралася ў лапінку незабінтаванай шчакі, у дрыгатлівыя, прыплюшчаныя павекі вока, што засталося непрыхаваным. Выцірала гэты лапік шчакі то голай рукою, то ўспамінала пра хусцінку з карункамі, што знайшла ў кішэньцы Вацлавінай блузкі, і тады асцярожна прамакала яму куточкі вока, выцірала вусны.

Мікульскі чуў усё гэта і квола-бездапаможна ўсміхаўся, расплюшчваў вока і часценька міргаў. Зрэнка шырокая, як не да самага бялка... Кідаецца вока ўправа-ўлева, не спыняе погляд на яе твары. Не бачыў нічога! Мікульскі гэтай усмешкай нібы прасіў у яе прабачэння за ўсе турботы, а яна бачыла ўжо ў застыглым усмеху адвечны выраз усіх сляпых. Дзіва, як адразу ўсе невідушчыя робяцца падобнымі адзін на аднаго! І кроіла Анюціна сэрца па жывому боль, яна прыкусвала да крыві губы, ішла хутчэй зноў да каня, бралася за аброць, каб упрасіць яго зрабіць яшчэ колькі крокаў уперад — абы каб не стаяць. Толькі ў гэтым руху ўперад, у невядомасць — збавенне!

Калі яна зрабіла яшчэ адзін віток — уперад па дарозе і назад да каня, то ўбачыла, што Мікульскі ўжо сядзіць у задку драбін, ухапіўшыся рукамі за білы. Галава апушчана падбародкам на грудзі.

— Ну, што там — ціха? — спытаў Мікульскі, не варушачы галавою, нібы сам у сябе.

— Ціха... Яшчэ з кіламетр — і лес скончыцца.

— А там якая дарога? Роўная?

— Луг забалочаны... Нам бы толькі міма парку праехаць, цераз гравейку перакінуцца... Адкрытыя месцы... А там зацішней будзе. Там дарога глухая.

— Ты была там калі ці так проста гаворыш?

— Я па карце вашай запомніла: там зялёнае намалёвана і плямкамі чорныя рысачкі. З поўдня возера я не была, а з заходняга боку. Ад Ліпнішак туды да сувязнога раз хадзіла... Я вам пра гэта, здаецца, ужо гаварыла.

— Трэба счакаць крыху, мо пацямнее... Кармі каня добра.

— Не, Цімох Андрэевіч... Сцямнее — і той лад прападзе. Трэба цяпер перахопвацца цераз гравейку. І заблудзіць можам, і ў багну трапіць... Ці конь зусім абляжа. От пастаіць трохі — і рушым.

— Паглядзі, што тут муляецца пад сенам. Хацеў падгрэбці пад сябе вышай — намацаў...

— А што там можа быць? Я ехала, дык, здаецца, нічога не было.

— Мо з клунка што выпала... Хаця не — доўгае нешта.

— Ёсць і касцюм новы ў клунку, і боты... Мо трэба было б прымераць вам — а раптам падыдзе? Сухое ўсё, лёгкае.

— Ну яго! І свая сярмяжка не цяжка.

— А я раіла б скінуць гімнасцёрку. У кусты запраторым... Наце, надзеньце хоць пінжак. Добры касцюм — з даваеннага «метро».

— Настырная ты... Учэпішся, як ваўчок з лопуху.

Мікульскі паволі расшпільваў гімнасцёрку і думаў, ці няма чаго ў кішэнях, каб перакласці ў новую вопратку. Бо шпурнеш, а тады... Не, нічога... Расчоска толькі, выпілаваная з белай самалётнай бляхі. Прычэсваешся — шчыпле за валасы, як пінцэтам... Што яшчэ? Брудная насоўка... Агрызак алоўка...

— Выкідвайце ваш аловак... Раскіс на чарніла.

— На, правер ты яшчэ...— працягнуў гімнасцёрку Анюце, і яна, беручы, пачула, як дыхнула на яе цяплом і мужчынскім потам.

А пінжак валаснога старшыні быў пашыты з фокусамі: хлясцік, па баках вялікія, са складачкамі па даўжыні кішэні, дзве нагрудныя кішэні з такімі ж складачкамі, дзве ўнутраныя. Па заказу, няйначай, шыты, помесь пінжака і ваеннага кіцеля — фрэнч. І сшыты для здаравілы мужчыны, мо пяцьдзесят восьмага памеру ў плячах. Свабодны Мікульскаму, хоць і ён мужчына не ўломак.

— А боты, штаны — будзеце?

— Пачакай...— пальцы Мікульскага набылі ўжо крыху чуйнасць, нават сам дзівіўся, як адчуваюць яны самую нязначную складачку, рубец.— Паглядзі ты... Здаецца мне, ці ўсё-такі ражок левага крыса таўшчэйшы?

— Гэта проста матэрыял так згорнуты... А мо і не...

— Падпары чым.

Анюта прыгнулася да Мікульскага, упілася зубамі. Затрашчалі ніткі...

— Ой, і праўда ёсць! Кавалачак матэрыі... А на ім надрукаваны лічбы і літары нямецкія... Чакайце... «Цурмел... Генрык...» Гэта, мабыць, Курмяля так запісалі. «Зіхерхайтсдзінст...»

— Што-што?!

— «Зіхерхайтсдзінст». І яшчэ нешта...

— СД! Ён яшчэ, мусіць, і агентам СД быў. Нішто сабе пташка.

— Вой, у мяне ажно рукі затрэсліся...

— Та-а-ак... Інструктар, ты ведаеш, як зносяць з дому шкадлівага ката? Не? У мяшок садзяць, каб нічога не бачыў, не заўважаў дарогі. І не ў лес, а куды-небудзь у другое сяло. Дык от так: я табе не кот у мяшку!

— Таварыш камісар! Я ж нічога...

— От іменна — камісар! Пакуль жывы... І нікуды мы, дзеванька, не паедзем, пакуль не раскажаш мне ўсё падрабязна, як ты здабывала фурманку і што з табою нарабілася... Іч ты, ад мяне хаваць!

Слова за слова — расказала больш падрабязна. Як ішла і блудзіла, як трапіла ў рукі Курмяля, як уратавалася з дапамогаю Вацлавы. І без усякай сувязі дабавіла, што мінулую ноч («Ці пазамінулую?» — забыла, ці так гаварыла Вацлава) Курмель рэзаўся з камандзірам батальёна карнікаў Вышпінгам у карты... І той Вышпінг, мабыць, здорава прасадзіў усё, бо напазычаўся ў Курмяля, і старшыня меўся ехаць да яго спаганяць доўг. Уцякаць збіраўся Курмель, мусіць, нешта недзе пранюхаў...

Мікульскі сядзеў, ашчаперыўшы білы драбін, і нічога не гаварыў — думаў. Але і ехаць далей не забараняў, і Анюта паціху тузанула пад аброць. Ці конь больш адпачыў, падсабраў сілы, ці што на яго найшло, але прадыбаў намнога больш, чым тыя разы.

— Чуеш, Анюта? Хадзі бліжэй, каб не павышаць голасу,— паклікаў Мікульскі. Асцярожна адсунуўся да правага біла.— Ты забыла зірнуць, што тут муляецца.

Анюта падышла да вазка. Пераклала рэшткі клунка ў перадок, дзе ляжаў яе пінжак і танкісцкі шлем. Адгарнула сена...

Паказаўся ўсыпаны пацярухаю бліскучы, з чорнае плёнкі, плашч. Пад ім няроўна вытыркала штосьці доўгае, нязграбнае, цвёрдае, як жалеза.

Пашукала, дзе пачатак-канец плашча, разгарнула.

— Кулямёт ручны!.. Ну і Курмель... Не брычка, а тачанка, узброены да зубоў раз’язджаў.

Мікульскі нагнуўся да кулямёта, абмацаў яго. Працёрты, не ў змазцы... Адшчапіў дыск...

— Ого, цяжкі... Поўны, відаць...

— Поўны...— узважыла ў руцэ і Анюта.— Патрон відзён.

— Та-ак...— Мікульскі навобмацак паставіў дыск на месца, прыстукнуў далонню.

Маўчаў з хвіліну, ціскаючы, пагладжваючы калені. Зноў усчаўся, а мо і не перасціхаў, тупы боль, нібы хто заганяў у суставы кліны.

— Дзе тыя гранаты, што ў гэтага... як ты яго аблаяла... у Курмяля вынялі?

— Адна... Адну ж я кінула тады, каля варот парку.

— Давай адну. Гэта зброя для мяне больш падыходзіць.

Анюта дастала з кішэні свайго пінжака лімонку, паклала ў працягнутую руку Мікульскага.

Той моўчкі ўзважыў лімонку ў руцэ, сунуў пад сябе ў сена.

— Буду як квактуха на яйках сядзець... Пісталеты дзе?

І пісталеты былі ў кішэнях пінжака.

— Тут...— Анюта дастала абодва.— Вам каторы даць?

— Дай... Курмялёў.

Мікульскі ўзвёў затвор, паклаў пісталет у правую бакавую кішэню пінжака-фрэнча.

— Шлем дзе твой? Выкінь!

Анюце раптам нешта сціснула дыханне... Гэта ж Васілёў шлем, яго падарунак! Адзіная памяць аб ім... Раней амаль не насіла яго, берагла, толькі на гэты чыгуначны «канцэрт» і надзела — сама не ведае чаму. Пасля «канцэрта», думала, прыхавае яго назусім у рэчавы мяшок...

— А планшэтку з картай — як? Мо сунуць пад сена?

— Разабрацца трэба з картай... Дастань, паглядзім, усе паметкі сцёртыя ці не?

Анюта расклала карту ў перадку. І адразу нібы пабольшаў дождж, гулка залапатаў па паперы.

— Ёсць, не сцёртыя...

— Шкада карту... На запальніцу, спалі.

— Цімох Андрэевіч! Дождж ідзе, цішыня ўсюды — мо праскочым...

— А калі не? Нашто ж, каб ім у рукі такі дакумент трапіў? І шлема не шкадуй... Я разумею цябе, але... Трэба! Як не будзе цябе, то і шлем нічога нікому не напомніць. Проста рэч, не новая, заношаная,— неадушаўлёны прадмет... Лепш на сэрцы зарубку мець, гэта і будзе наша памяць пра Васіля...

Анюта паволі, як не сваімі рукамі, сцягнула з сена карту, адышла за воз і кінула яе на ступу-сцежку. Упала натапырана, страхою. Загарацца не хацела, нібы зроблена была не з паперы, а з бляхі.

— Дарэмна мы... У нас жа ўжо кулямёт ёсць. Паставілі б ззаду — як на тачанцы,— гаварыла яна, гледзячы, як дыміцца, тлее, абвугольваецца з краёў карта.

Давялося падпальваць і раз, і другі, і трэці, пакуль згарэла дазвання.

— Расхрабрылася, бачу, ты... А хто з яго страляць будзе? Ты?

— А што? Вы толькі пакажыце — як...

— Лічы — паказаў. Ну — расстраляеш дыск... А далей? Ну — гранату я кіну... У белы свет, не бачачы куды... Ці ты кінеш... А далей? У тачанкі была перавага — тройка ці чацвёрка коней, як птушак, а не адзін недабіты... Быў ездавы-ліхач, быў кулямётчык з другім нумарам, са скрынкамі патронаў... Быў стэп пад коламі, як стол, а не лес і балота... Мы ж будзем стаяць, як на расстрэле!

Мікульскі пракашляўся.

— Малака не засталося больш?

Анюта як не пачула: усё стаяла, угнуўшыся, за вазком, таропіла вочы ў чорны тлен. Потым схамянулася, прайшла да перадка воза, рукі здаваліся ёй доўгімі і няўклюднымі, непаслухмянымі... Столькі нагараваліся і на балоце, і ў канаве, у Бобрыку, у лесе — і такі фінал? Зараней планаваць сабе пагібель?

Падала ў рукі Мікульскаму бутэльку з кудзельным затклам, патрымала ў руках шлем і планшэтку, размахнулася, каб кінуць у гушчар. І не кінула, а залезла на метры два ў кусты, не зважаючы, што за каўнер сыплюцца кроплі, узадрала ўкарэлыя ў шыгульнік ніжнія лапкі елкі, падклала рэчы пад іх, нагрэбла з бакоў больш іголак. Паглядзела наўкол, нібы хацела запомніць гэтае месца і калі-небудзь вярнуцца, забраць.

«Не, так не бывае, каб зараней смерць сабе планаваць... Сам сабе!.. Як жа я магу застрэліць сябе?! А яно? Я ж адным стрэлам рашу і сябе, і яго... І Васіль другі раз памрэ?! А яшчэ ж не ўсё, яшчэ не самае нявыкрутнае становішча... Я ж у горшым была, а вышкраблася...»

— Трымайцеся хіба...— узялася зноў пад аброць.

Мікульскі паспешліва намацаў білы, учаперыўся.

— Інструктар, стой... Стой, кажу!

Анюта тпрукнула.

— Нядобра вам? Пацярпіце, скора раўней будзе...

— Нічога... Я не пра гэта... Твая партызанская адзежка — дзе? Пра тваё старое адзенне забылі...

— Я гаварыла — выкінула боты... Разлезліся зусім. Шаравары на мне, а пінжак...

— Выкінь пінжак. Старастава жонка не будзе ў такім хадзіць. Ты — старастава, ці як там... старшынёва жонка. Курмель яго прозвішча?

— Ага.

Мікульскі чуў, як падышла да воза Анюта, пераклала штосьці ў перадку, шамаючы сенам.

— Калі я старшынёва жонка, то і старшыня трэба каб быў падобны на старшыню. Кажу — тут у клунку ёсць яшчэ штаны ад гарнітура і боты. Рабіце маскарад да канца, я адыду ўперад...

— Які памер ботаў?

Анюта пагрукала падэшвамі бот аб бот.

— Чорт іх ведае, тут не напісана... Шырокія, як лапці, на заказ шытыя. Я к вашаму боту прымеру...— і Мікульскі пачуў, як яна прыўзняла яго нагу, прыклала падэшву да падэшвы.— Э-э, сантыметры два не хапае. Нічога не будзе...

— I я тое самае кажу. Добры кадаўбец быў гэты Курмель. Ладна, паганяй...

Шоргат Анюціных ног заціх уперадзе.

— Стой! Як завуць таго Вышпінга, які старшыні грошы вінен?

— Не гаварыла Вацлава.

— А вялікая сума?

— Не ўпамінала. Не ведае мо...

— Мала звестак. Ну — ладна.... Вядзі каня паціху... Не — пачакай!

Анюта тпрукнула.

— Які з твару быў Курмель? Падобны я на яго?

— Не-а... Ой, я й забыла: у яго вусы! Во, шырокія, як шчотка.

— Перабінтуй... Усё забінтуй, пакінь толькі нос і рот. І вока гэта не пакідай, усядно не бачу нічога...

— Бінту не хопіць...— Анюта яшчэ раз падышла да клунка Вацлавы, развязала яго. Патанчаў ён утрая, але знайшлася яшчэ ў ім і жаночая нацельная бялізна, некалькі прасцін з вышыўкаю паўз край. Адарвала ад адной шырокую, на пядзю, палосу.

Перабінтоўка заняла шмат часу. Не менш як гадзіну, здалося Мікульскаму. За гэты час пераставаў і зноў пачынаў сыпаць дробны, цёплы дождж.

— Вушы не затуляй... А то буду яшчэ і глухі... І гэта: больш крыві наверх, чырвонага. Псіхалагічны эфект...

— Па гравейцы паедзем да Кладоў? — здагадалася яна.

— Ну!.. Колькі зможам. А потым — улева. Паўз самае возера павінна быць сухая дарога... Не такая, што пункцірам пазначаецца... Значыць так: я — Курмель, ты — мая жонка... Адбіліся толькі што ад нападу партызан, і зараз вязеш мяне ў бальніцу.

Анюта ўзяла пад аброць каня.

— Но ж памаленьку... Ну — хадзі ж, ну!

* * *

На каляінах, дзе вазок калываўся плаўна, па чарзе прыпадаючы на левае, а потым на правае пярэдняе кола, левае і правае заднія (марак бы сказаў — бартавая і кілевая качка), Мікульскі трываў няблага. Ён сумеў ухапіць нейкую заканамернасць і прынаравіцца да калывання, сам хістаўся як не па крузе — улева-ўперад-направа-назад. Плаўна, без рэзкіх рухаў... Ён не супраціўляўся гэтаму калыванню, не стараўся сядзець напружана: гэтак некалі, як ездзіў да балтыйцаў са студэнцкай самадзейнасцю, вучыў яго ратавацца ад «марской хваробы» адзін зямляк-марачок. І гэтая навука згадзілася — унь калі!..

Так, плаўна хістаючыся, лепш было і трываць і аддавацца паўзабыццю, адлятаць думкамі далёка-далёка, пакідаючы спакутаванае і стомленае цела на вазку. І яму здавалася, што ён пад агульным наркозам, прытупляецца ў галаве боль...

Калі ж кола нечакана стукала ў камень ці корань, усё распырхвалася: у вачніцы аддавала колкім, балючым ударам, бы хто біў палкаю, а ў непашкоджаным воку ўспыхвалі і атухалі агністыя і зялёныя колцы. Атухалі паступова, разыходзячыся шырока, як хвалі-кругі на вадзе. Мацнейшы ўдар — большая ўспышка, большы круг, даўжэй разыходзіцца, свеціцца...

 

...Эдзік пабіўся з кухарам Серышавым, ці больш праўдзіва — Серышаў лупцануў яго пад гарачую руку. «Ну, чым ён цябе выцяў? Чым?» — дапытваўся Мікульскі, калі Эдзік прыджгаў да яго са скаргай. «Папругай!.. Як малога!.. Што я — сын яму? Ды я і бацьку не дараваў бы!.. Каб быў бацька...» — «А за што?» — «За што... Жабу прывёз з вадою... У бідоне... Я ж незнарок! А ён... А я чуў, што нават у малако цёткі кідаюць, каб халоднае было, не скісла!» — «Ты і яму гэтак сказаў?» — «Умгу... А ён за папругу! Паліцай пракляты...» — «Ты выбірай выражэнні... За такое і я мог бы ляшча даць...» — «А калі ён партызан, то хай не распускае рук!»

Хітрун гэты Эдзік, так і не расказаў у той раз Мікульскаму, а толькі некалькі дзён пазней, каля агню, калі партызаны любілі расказваць пра небывалыя выпадкі, смешныя здарэнні, а то і проста пацешыцца са свайго таварыша (злы жарт!), калі раптам «бычок», якога далі таму дакурыць, сліпуча ўспыхваў — быў з порахам.

Эдзік і ў пачатку бунтаваў, як толькі прызначылі на кухню. Яму — і на кухню?! Столькі марыў пра партызан, пра тое, каб хадзіць у паходы і вылазкі, біць ворага, мець уласную зброю — і на кухню?! Чысціць катлы, мыць посуд, абіраць бульбу, быць на пабягушках?! І толькі загад Фядоркава атушыў яго гнеў супраць такой несправядлівасці: «Дысцыпліна, падпарадкаванне камандзірам — першы запавет партызана. Не хочаш слухацца — можаш ісці на ўсе чатыры стораны! Тут не дзіцячы сад, тут — вайна!» — «І вы пра дзіцячы сад! І вы!.. А я думаў, што вы — сапраўдныя партызаны...» — аж не мог гаварыць ад крыўды Эдзік. «От выпрабуем, на што ты здольны, а тады будзем бачыць...» — палагоднеў Фядоркаў, але загаду свайго не адмяніў.

І мо з месяц мірыўся з лёсам хлапец, бо былі, мусіць, і светлыя мінуты — ездзіў на кані да Шчары па ваду. Мяшок сена замест сядла, перакінутыя абапал звязаныя вяроўкай два малочныя бідоны — «Но, Сіўка-бурка!». Мікульскі нават уяўляў сабе гэтыя паездкі: прабіраецца верхам па сцяжыне, цурбалкі звіняць, барабаняць па бідонах, сам насвіствае ці слухае птушак...

І ўсе разы было добра, пакуль Эдзік набіраў вады кацялком, не знімаючы бідонаў з каня: кацялок у адзін, з аднаго боку, кацялок — у другі, для раўнавагі, і г. д. А ў той дзень, які вёў да сутычкі з Серышавым, рашыў ён не забаўляцца, а чарпнуць адразу бідонам. Хутчэй будзе! А хутчэй не атрымалася: змарнаваў час, пакуль развязваў вяроўку — гэта па-першае. Чарпнуў каламутнай (ды яшчэ з жабай!) вады — па-другое.

Ледзь не ўтапіў бідон — такі быў цяжкі. Падарваўся, можна сказаць, выцягваючы... Гэта — тры. А чатыры — камедыя была, як ён чапляў бідоны зноў на каня. Мікульскі ўявіў сабе гэту сцэнку з яго расказу і то рагатаў. Вяроўчына была кароткая, залыгаў за вушка бідона, хацеў перакінуць цераз спіну каня — не хапае, ападае ўніз! Засунуў пад папругу, якою прывязаны быў мяшок, кончык, а сам зайшоў з другога боку, стаў на бідон. Перавесіўся ўніз галавою, падцягнуў-падняў высока, ледзь не да холкі — скокнуў, каб прывязаць за вушка другога бідона. Не дастае! Давялося хвораю рукою трымаць за вяроўку, а другою прыпадымаць з зямлі бідон, падтрымліваць яго каленам. Пусты, ваду давялося з другога выліць, каб хоць як справіцца, прывязаць. Расказваў пра ўсё гэта Эдзік камічна і сам смяяўся, як «вынаходзіў» веласіпед. А ў той дзень, як прыбег жаліцца на Серышава, пра гэта не гаварыў — лішнія падрабязнасці! Неўзабаве знайшоў яго ардынарац Фядоркава, паклікаў з сабою. Пайшоў за кампанію і Мікульскі — бараніць, калі што, хлопца. Адчуваў да яго ледзь не бацькоўскую шкадобу.

Сцэна ў зямлянцы камандзіра была бурная. Сядзеў там і Серышаў, расчырванелы, нібы яго накаленая на агні шчарбатая скаварада, патрабаваў суда над хлопцам. Эдзік, аказваецца, тады не сцярпеў абразы і крыўды, схапіў са слупа карабін Серышава — кляп, кляп! Не страляе... Добра, што быў не зараджаны, а то невядома, чым бы ўсё скончылася.

«Разжалавалі» Эдзіка з памочніка кухара ў пастухі — пасунулі яшчэ ніжэй па «службовай» лесвіцы. А ў атрадзе былі чатыры каровы, «НЗ», як іх называлі партызаны, і дзесятка паўтара незанятых коней. Іх ён і пасвіў на глухой лясной паляне ўдвух з параненым у руку маладым партызанам Федзем. На кухню ж раптам папрасіўся Іван Пыкаў. Няйначай, як умудраўся ён штосьці рабіць са сваімі нагамі, мазалі яго не зажывалі, а ўвесь час чырванелі і гнаіліся. Пыкаў ахвотна ездзіў на Шчару па ваду, стаў штатным вадавозам. А ў памочнікі кухару вылучалі партызан па нарадзе.

Гэта Эдзік першы і прыгледзеў, як сустракаўся Пыкаў на Шчары з незнаёмым чалавекам. Эдзік якраз сядзеў у кустах, браў у бутэльку ваду і чуў іх гаворку. Незразумелую нейкую, дробязную спачатку. Потым яны перайшлі на шэпт, слоў было не разабраць. Пасля незнаёмы адштурхнуўся ў сваім лёгкім чоўніку ад берага, паплыў уніз па цячэнні. Эдзік ледзь не пагукаў быў тады Пыкава. Але хапіла глузду, змаўчаў. Магло б трагічна для хлопца скончыцца. Прынёс таму Федзю вады, напаіў. Пра гэтую дзіўную сустрэчу Пыкава з незнаёмым не сказаў ні Федзю, ні каму яшчэ. А каб адразу сказаў каму пра гэтыя сустрэчы Пыкава, то мо і не нарабілася б усяго, што было потым. Ва ўсякім выпадку — не столькі.

Аднойчы ў пагодлівую раніцу выявілі, што атрад акружаюць — і разведка данесла, і сувязны з адной вёскі прыбег — мокры ўвесь, брудны. Памеркавалі і адышлі ў большы лес на ўсход ад Слоніма і Бытаня. У такім лесе лягчэй захавацца, лягчэй манеўраваць. А кальцо, яшчэ большае, зноў замкнулася вакол іх — нібы хто вёў немцаў за руку, даваў самыя дакладныя звесткі. Высланыя на конях дазоры ва ўсе бакі зрабілі ў адным месцы засаду, падстрэлілі матацыкліста і аўтаматчыка-ахоўніка. Афіцэр жа, якога яны везлі, быў няйначай нацыст, бо, пакуль партызаны падбеглі, паспеў тузануць за вяровачку ў драўлянай ручцы і сунуць гранату ў партфель з дакументамі. З ашмоцця папер, з пагроз канаючага фашыста зразумелі, што не над адным іх атрадам навісла бяда, а блакіравана ўся Слонімска-Бытанская зона і што ўсім партызанам нейкая «Альдона» зробіць капут.

Гэта была карная аперацыя «Альдона»...

Пад той час у атрадзе было каля трохсот чалавек, мелі больш трыццаці аўтаматаў і кулямётаў,— разбагацелі, разбіўшы кулямётную школу ў Габінавічах. Нават ротны мінамёт быў з пяццю мінамі. Аднаго не ставала — патронаў.

Але ніхто тады маштабаў гэтай карнай аперацыі не ўяўляў. Саміх сябе нібы загіпнатызавалі: такая сіла — трыста чалавек! Столькі зброі ўжо! Адаб’юцца... Яны ж гаспадары ў лесе, а немцы прыхадні, нічога ў лесе не ведаюць, кожнага куста баяцца. Адаб’юцца!

А трэба было адразу манеўраваць, выбірацца з пасткі...

Ні з адным з суседніх атрадаў яшчэ не мелі пастаяннай сувязі, не ведалі, што плануюць у такой сітуацыі яны...

Занялі абарону на пагорку. Правы фланг і ўчастак тылу з правага боку прыкрывала балота. Не вялікае, не такое грузкае, як тут, на Палессі, але — балота. Злева і перад фронтам дубы — рэдкія, тоўстыя. Перад захадам немцы пайшлі ў наступ, і сонца сляпіла партызан, пырскала з-за ствалоў і шатаў тысячамі іголак-праменняў. Цёмна-зялёныя фігуркі перабягалі ад дрэва да дрэва скачкамі: не ведалі немцы, дзе партызаны, баяліся. Падпусцілі іх бліжэй, ударылі прыцэльна з усіх відаў зброі. Лямант, енк...

Адкаціліся... Але чуваць былі выкрыкі каманд, пагрозы, і немцы пайшлі ў наступ зноў. Хвалямі і больш смела, нібы выяўленыя партызаны перасталі ўжо быць такімі небяспечнымі, як прыхаваныя. Адбілі і гэтую атаку...

Тым часам сцямнела, і немцы адышлі на ўзлесак, да сваіх кухань і баз. Партызаны групкамі рабілі вылазкі ў лагчыну паміж пагоркамі, шукалі, чым можна пажывіцца. Прынеслі яшчэ некалькі аўтаматаў і карабінаў і вельмі мала патронаў.

Дзіўна і бяспечна паводзіліся немцы: клалі агонь, вячэралі з выпіўкай, галёкалі пад губны гармонік песні. Упэўнены былі, што партызаны не вылузаюцца?

Мікульскага і Шыпняка адшукаў у прыцемках Эдзік. Выгляд у хлопца быў бравы: на грудзях — нямецкі аўтамат, пры боку — цясак. Прынёс кацялок малака.

— А сам ты — ів?

— Еў-еў... Гэта вам...

— А куды «НЗ» дзеў?

— У балоце ляжаць. Яны ў мяне вучаныя: як страляюць — хутчэй кладуцца.

— Аўтамат дзе ўзяў?

— А там! — махнуў на немцаў.

Можна было паспрабаваць гэтай ноччу адысці, прарвацца. Не паспрабавалі... У Фядоркава чамусьці была ўпэўненасць, што немцам надакучыць класці салдат — знімуць асаду...

Другі дзень прайшоў цяжэй. Эканомілі патроны, стралялі рэдка і прыцэльна — каб пацэліць напэўна. Немцы, адчуваючы слабінку партызан, паводзілі сябе нахабна. Але і на ражон не лезлі, нібы чагосьці чакалі. Чаго?

Зноў вечар, зноў карнікі адыходзяць на край лесу. На гэты раз Фядоркаў сабраў камандзіраў узводаў і рот — што рабіць? Парашылі паслаць пошукавыя групы ва ўсе бакі, каб разведалі, дзе лепш прайсці-выбрацца ў другі лес. Адну з такіх груп павёў Мікульскі — абмацаць напрамак на паўднёвы ўсход, на Палессе. Прапаўзлі міма пастоў ачаплення, перакінуліся цераз высозны насып чыгункі. Ахова яе не ўзмацнела на час блакады, як меркавалі, хоць нядаўна і кульнулі дзесьці ў гэтых месцах эшалон. Дабраліся да ракі Мышанкі. Балота, нетры... Рака запоўнена мулам, ногі лезуць на той свет. Можна толькі плысці... А ці многія партызаны трымаюцца на вадзе? І плытоў няма з чаго зрабіць...

Пад раніцу вярнуліся пошукавыя групы. Не ўсе: тыя, што пайшлі на ўсход, прапалі, у тым баку чуваць была страляніна. Даклад гучаў амаль аднолькава: заняты немцамі ўсе вёскі і хутары, усе сцежкі-дарожкі, кантралююцца ўсе выхады з лесу. Па ўзлесках немцаў, як саранчы — з браневікамі, машынамі, абозамі. Самы бяспечны, хоць і самы трудны шлях той, што разведала група Мікульскага...

Але лёс, мусіць, вызначыў прайсці блакадную навуку поўнасцю, зведаць тое, што яшчэ не зведалі, аб чым не мелі ніякага ўяўлення, каб на пакутах і ахвярах прарасло зерне партызанскай мудрасці.

— На «ўра!» трэба ісці, у штыкі! Немцы баяцца рускага «ўра!» — даказваў камандзір другой роты Сахараў.

— Куля — дура, штык — маладзец? — гмыкнуў Фядоркаў, і не зразумець было, асуджае ён гэты сувораўскі заклік ці абдумвае, як можна прымяніць яго ў дадзенай сітуацыі.— Падыміся на ўвесь рост пад такім агнём, то немец цябе і да збліжэння не дапусціць, пашаткуе з аўтаматаў і кулямётаў...

Дамовіліся прарывацца ў паўночным напрамку. Дзесьці там дзейнічаў суседні атрад — злучыцца б з ім, ведаць яго манеўр!..

Досвіткам, немцы яшчэ і паснедаць не паспелі, рушылі. Спачатку вялі коней, гналі кароў, подбежкам, у тэмпе, дзівіліся цішыні. Але як толькі мінулі балота, якое прыкрывала іх былы правы фланг, а цяпер было злева, нечакана з правага боку, з сасняку, сыпанулі з аўтаматаў немцы, пайшлі ў наступ. Кінулі рухомае і нерухомае, непатрэбны, без мін, мінамёт. Беглі з апошніх сіл уперад пад знішчальным флангавым агнём, уперадзе і крыху злева святлела вялікая высечка, там было ціха. Позна раскусілі манеўр немцаў, позна пракрычаў Фядоркаў: «На паляну — не выходзіць!» Адзін узвод, што прарываўся на левым флангу, ледзь не ўвесь выскачыў на вырубку — і трапіў пад шквал прыцэльнага агню — мінамёты, аўтаматы, буйнакаліберныя, з браневікоў, кулямёты. Хто ўцалеў, адкаціліся назад, пад ахову дрэў. Стралялі ўжо і самі, хто меў чым, было і «ўра!» — дзікае і хрыплае.

Мікульскі бег побач з Васілём і Эдзікам, не губляючы іх з вачэй, каб памагчы ў рукапашнай, калі дойдзе да гэтага. Не відаць было толькі Пыкава, ды па ім не вельмі балела галава: і не сябра, і чалавек самастойны...

А да рукапашнай не дайшло: тыя немцы, што націскалі на іх справа, каб выгнаць на гала, не вытрымалі, адкаціліся ўбок, нібы знарок даючы іх выхад з кальца. Адолелі яшчэ колькі імшыстых сасновых пагоркаў, кіруючы да пералеску і ўжо радуючыся, што вырваліся, як убачылі, што за полем, ускрай вялікага лесу, куды яны так імкнуліся і дзе быццам павінен быць суседні атрад, кішаць, як мурашы, рыхтуюцца да атакі немцы. Яшчэ адно кола, знешняе? Ці іх зноў паспелі абысці, заступіць шлях?

Ні сілы, ні боепрыпасаў не мелі. Толькі ў некаторых былі па два-тры патроны на вінтоўку, аўтаматы ж апусцелі.

Залеглі ў лясным перашыйку па крузе — ногі да цэнтра, чакаючы апошняга часу: там, адкуль яны беглі, усё гусцела страляніна, падступала бліжэй. Выратавала іх нямецкая самаўпэўненасць: вось цяпер-то партызаны нідзе не дзенуцца, засталося пабраць іх, як куранят. Мусіць, чакалі нейкага начальства, каб браць партызан на яго вачах, каб накруціць кіно пра разгром «бандытаў». Пастрэльвалі немцы зрэдку, партызаны амаль маўчалі. Сяды-тады білі толькі самыя лепшыя цалкі — «варашылаўскія стралкі» — каб без промаху.

Тым часам звечарэла і сцямнела, а немцы так і не адважыліся іх «браць». Паўз рады партызан прайшоў Фядоркаў, аддаў загад: чакаць да гадзіны ночы, а потым самастойна, дробнымі групкамі прабірацца ў розныя бакі. Збор — на рацэ Лань, каля Рахавіч, у глыбінцы Палесся...

Ноччу часам чуваць было, нібы сям-там кідалі ў агонь жмені патронаў. Страляніна ўсчухала і зноў ападала — камусьці не шанцавала. А яны ўтрох цярпліва чакалі перадсвітальнага часу, калі нават у самага заядлага немца-служакі зліпаюцца павекі.

Гэты іхні паход успамінаецца, як эпізоды страхатлівага прыгодніцкага кіно. Ішлі не на поўдзень ці паўднёвы ўсход, дзе Мікульскі разведваў шлях, а спачатку на захад. Ішлі асцярожна, назіркам адзін за адным — Васіль з Эдзікавым цесаком паперадзе. Часам паўзлі, абмацваючы рукамі дол, каб не трэснула сухая галінка, шыліся ў малады, амаль непралазны ельнік, і на іх шоргат стралялі. Мікульскі картава, прарэзліва крычаў-лаяўся: «Ніхт шыссэн, фэрфлюхтэ! Ляст міх дзі хозэн анціен!»15 І чулі, як карнікі, што ляжалі ўпокат каля тлеючага цяпельца і было паўскоквалі, зноў пападалі, ужо ад смеху, выкрыкваючы нейкія парады і памінаючы партызан. Калі здалося, што яны ўжо дастаткова далёка адышлі і кальцо блакады засталося ззаду, пачалі забіраць больш на поўдзень, каб, зрабіўшы вялікую дугу, пайсці ў тым кірунку, што разведваў Мікульскі.

Але становішча зноў змянілася, упэўніліся ў гэтым пазней...

Па дарозе трапілася балота, мусіць, не тое, дзе Эдзік хаваў кароў і коней. На тым паўз бакі былі вялікія машары, там можна было хадзіць не правальваючыся. А гэта было балота палескага тыпу, з вадою, вялізнымі купінамі і чаротам. Што там, пад вадою? Луні, бяздонныя «чортавы вокны»? Выламалі кіі, пачалі мацаць — дно здалося тупкім, і, не разважаючы, палезлі напрасткі, па вадзе. Разумелі, што тут менш за ўсё шанцаў натрапіць на карнікаў, і яны брылі, кіруючы на нейкі востраў з кустамі і сухім чаротам. Невялікае было гэта балота, мо калі лічылася яно і возерам, але надта змяльчэла...

Нечакана ўперадзе пачулі кволы дзіцячы плач, і гэтыя незвычайныя гукі ў ранішняй цішыні — далёкая страляніна не ў лік — ажно сцепанулі ўсіх. Павярнулі на голас, і вочы адмовіліся верыць таму, што ўбачылі. Збіўшыся ў цесную кучу, саграваючы адзін аднаго целамі, сядзела ў трыснягу каля сотні старых, жанчын, дзяцей. Было некалькі і не старых мужчын, калі меркаваць па яшчэ не сівых бародах. Усе ў трантах, змізарнелыя ад голаду. Дзеці ледзь жывыя, кеўкалі, нібы канаючы. Пачалі распытваць — адкуль? Выявілася, з бліжэйшых вёсак, з Бытаня... Ці даўно тут? Не, сутак пяць, а раней былі ў лесе, на сухім. Ім удалося ўцячы, як пачалі немцы паліць вёскі, людзей забіваць...

— Уцякайце і адсюль! Як мага хутчэй! Вы ведаеце, што карнікі кругом? — пачалі і страшыць іх, і ўгаворваць.

І ўсё было дарэмна.

— Калі кругом яны — то куды ж ісці? А тут, на востраве, мо і адседзімся...— гаварыў сівабароды стары ў расхрыстанай, навыпуск сарочцы.

— Сюды немцы не палезуць...— не зусім упэўнена сказала яшчэ адна жанчына.

А больш не азваўся ніхто, сядзелі ў макраце, некаторыя ціха плакалі.

У Васіля быў кавалак сала — аддалі дзецям і пайшлі.

Так, у тое балота немцы не палезлі...

Толькі выглянулі з трысця, выбраліся на сухое, як давялося паўзці пад навісь абымшэлага, у бародах каранёў, травы і моху берага безымяннага ручая, што ўпадаў у балота-возера. Ручэй амаль перасох, толькі на дне крыху вады і гразі. Асцярожна рассунуўшы, разварушыўшы палкаю дзірку ў зарасніку, Мікульскі наглядаў, што рабілася ў рэдкім сасновым лесе, які ўзбіраўся па схіле пагорка аж да палявой дарогі. На самым пуку пагорка, за рэдкімі дрэвамі відаць былі на светлым небе чорныя сілуэты машын, з будамі і без будаў. З аднаго грузавіка немцы ў чорных мундзірах скідвалі металічныя бочкі. Вось ужо некалькі бочак развярнулі, пусцілі па схіле да балота. За імі ішлі немцы, гагаталі, як гусакі, і падкаванымі ботамі штурхалі то ў адну, то ў другую бочку, калі тая засядала, чаплялася за дрэва, і яны зноў каціліся з глухім звонам і плёскатам. Запахла бензінам...

Адзін немец быў у афіцэрскай фуражцы, паблізу яго крочыў даўгалыгі салдат, несучы брызентавую сумку з рацыяй. Афіцэр звярнуў да вываратня пры самым беразе возера, і пакуль салдаты раскочвалі бочкі на метраў трыццаць адна ад адной па беразе, яго ардынарац наладзіў рацыю і падаў яму тэлефонную трубку. Раптам афіцэр штосьці крыкнуў у трубку, і карнікі, што раскацілі бочкі па ўзбярэжжы, адвінцілі затычкі ў бочках, панахільвалі іх у бок возера. Заблёўкаў, заклекатаў бензін, але паху яго ўжо не было чуваць, мусіць, вецер цягнуў у бок вады, у бок вострава...

Працягнулася яшчэ некалькі даўжэзных мінут, і афіцэр зноў штось скамандаваў у трубку. Мусіць, другой групе падпальшчыкаў, што была на супрацьлеглым баку балота-возера. Салдаты ў чорным адным натрэніраваным рухам выцягнулі з-за рамянёў невялікія факелы, памачылі іх у гарлавінах бочак і, адышоўшыся вышэй на бераг, падпалілі. Кінулі яны факелы ў ваду амаль адначасова. «Гух! Фух!» — вухнуў, хапаючыся гарэць, бензін. Полымя імгненна разляцелася ў бакі гіганцкім паўкругам. Ужо добра было відаць, што вецер гоніць агнявы шматязыкі вал проста на востраў. Успыхвалі і звальваліся ў ваду сухія трысціны. Трэск, ненажэрны гул агню, прарэзлівы, шматгалосны лямант: «А-а-а-а-а!!!» Стылі ад такой жудасці сэрцы. Здавалася, што гэта і ёсць той біблейскі канец свету...

А немцы паселі ў траву, паскідалі з сябе круглыя і доўгія, нібы палены, процівагазы, спакойна курылі. Афіцэр, расшпіліўшы кіцель, памахаў на сябе далонню — здушнеў...

— Тыміш, глядзі...— прашаптаў Шыпняк.

Ручэй, аказваецца, не ўпадаў у возера, а выцякаў з яго, і бензін ужо прасачыўся па вадзе сюды, да іх. Нізкія, сіняватыя языкі паўзлі па вадзе, і з берагоў пачалі загарацца сухія травіны і ламачыны — ярка-чырвоным, нібы падфарбаваным, агнём. Жгутамі закручваўся, пралазіў ва ўсе куткі, збіраўся пад навіссю берага дым. Пяршыла ў горле, дыхаць было цяжка, і нясцерпна хацелася кашляць. Але яны сядзелі, адбіваючыся галінкамі ад найбольш нахабных язычкоў полымя, не даючы ім паўзці ўгору, на бераг. З-за шуму і трэску на возеры іх наўрад ці маглі пачуць, і яны ўжо не толькі шмаравалі, збівалі агонь галінкамі, але і спрабавалі таптаць, душыць нагамі.

Да Эдзіка імкліва, віхляючы ў бакі галавою, паўзла, нібы аслеплая, змяя. Эдзік глядзеў на яе, як заварожаны, вытрашчыўшы вочы, баючыся варухнуць рукою ці нагою. Бліжэй да хлопца і змяі быў Шыпняк, ён і падчапіў яе крывулінай за сярэдзіну, сунуў у агонь. Яна вертанулася, скруцілася, як спружына, і ўпала, дрыгнуўшы хвастом.

Над вухам заляскатаў аўтамат, і Мікульскі, уздрыгнуўшы, зноў выглянуў з-за берага. У вадзе, ужо па гэты бок агню (агонь бушаваў у цэнтры, на востраве), боўтаўся ўчарнелы, як галаўня, чалавек, ён прысядаў у ваду, ляпаў сябе па плячах, збіваючы полымя, зноў акунаўся, ледзь не з галавою, і ўрэшце затушыўся, валюхаючыся, няўклюдна, з нейкім подскакам, затуляючы вочы рукамі, падыбаў па вадзе ўздоўж берага. Крайні немец яшчэ раз прыклаў да жывата аўтамат: та-та-та-та... Уцякач адразу плюхнуў тварам у ваду — і не ўстаў...

Хутка пацішэла, мусіць, агню не было ўжо спажывы, і немцы пачалі ўставаць. Афіцэр скамандаваў штосьці ў трубку і аддаў яе радысту, каб той збіраў сваё начынне. Недзе па той бок балота-возера другая група карнікаў таксама збірала свае манаткі.

Салдаты падхапілі пустыя бочкі і пабраліся ўгору да грузавікоў, каля якіх стаяла купкамі і сядзела яшчэ нямала карнікаў. Дзелавітыя і ашчадныя былі немцы, нават пустую бочку не кідалі ў лесе...

Бух-бом... Бух-бом-м... Пустыя бочкі пакідалі ў кузавы. Прагучалі каманды, загулі маторы, і хутка стала зусім ціха...

Яны выбраліся з-пад берага. Трэба было працягваць свой шлях...

У гэты дзень яны сустрэлі групку сваіх партызан, тры чалавекі, а пасля абеду — яшчэ адну. Другую вёў Пыкаў Іван... Усе далучыліся да групы Мікульскага.

Палалі вёскі, злавесныя дымы засцілалі гарызонт і справа, і злева — па ўсім акаёме. Яшчэ дзень ішлі на захад, потым звярнулі на поўдзень. Мышанка, куды хадзіў на разведку Мікульскі, была дзесьці злева, на паўднёвым усходзе. Выйшлі ж яны зноў на Шчару непадалёку ад вёсак Малы Бор і Шчыры Бор. І тут, у цудоўным, на пагорках, лесе зразумелі: не змогуць больш зрабіць і кроку, пакуль не адпачнуць колькі дзён, не прывядуць сябе ў парадак, не раздабудуць харчоў і патронаў. А можа, калі ўдасца, то пабудуць трохі і больш. Калі ўдасца... Вёскі ж тут засталіся цэлыя, не спаленыя.

Малы Бор... Хоць і малы, а таксама добры і шчыры. Гэта каля Малога Бору Мікульскі і Шыпняк мелі сустрэчу з настаўніцамі, з Анютай. А пакуль што першая разведка ўстанавіла: і ў Малым і ў Шчырым Бары стаяць уласаўцы. У ціхі вечар можна было пачуць вытылінгванне гармоніка, рускія песні. Асабліва стараліся два мужчынскія галасы. З нечалавечай, як не сабачай тугою — кожнае слоўца можна было разабраць — спявалі-выплаквалі «Калінушку».

Ішоў ужо кастрычнік, рэзка пахаладала. Па начах прыхватвалі замаразкі, і ў простым будане жыць было нясоладка. Трэба было рабіць зямлянкі — хоць часова...

* * *

Анюта раз-пораз тузала каня за аброць, азіралася на Мікульскага і таксама думала пра сустрэчу з карнікамі — з гэтымі, якімі камандаваў нейкі Вышпінг. Ці ўдасца разысціся з імі, пазбегнуць сустрэчы? Каб не ехаць па гравейцы, а толькі перакінуцца цераз яе, то, вядома ж, было б спакайней на сэрцы. Але ж, здаецца, ці яна не заўважыла, лежачы тады ў нагах Курмяля, тут, у раёне парку, няма дарогі па левы бок гравейкі. Пакуль будзеш шукаць тую, што паказана на карце рысачкамі, невядома колькі змарнуеш часу. Калі ж праехаць на поўнач, да Кладоў, то скора адыдзе ўбок кружная дарога. Але ж і небяспека ўзрастае неймаверна. Што за чалавек той невядомы Вышпінг? Ці ўсе галаварэзы яго спадручныя?

І ўспаміналася Анюце першае сутыкненне з карнікамі — у пачатку кастрычніка, як былі ўжо ў шчыраборскім лесе Мікульскі і Шыпняк з групай партызан — мо дзён праз дваццаць пасля таго памятнага начлегу, таго выпадку, які падараваў ёй знаёмства з Васілём.

Уласаўцы з Малога Бору і Бялевічаў ужо выехалі. Дзед Каржанеўскі і Янучок збіралі і прыпасалі для партызан зброю і патроны. Але перш за ўсё патроны. Сяляне аддавалі іх ахвотна, яны ўмелі цаніць толькі тое, што можна было скарыстаць у гаспадарцы во зараз, без далёкай прыкідкі на будучае. Свет такі стаў няпэўны, усё нетрывалае, ліпіць як не на валаску, ніхто не ведае, што чакае чалавека заўтра. Дый перадрыжалі многія, як былі ўласаўцы. Трэслі тыя ўсіх па парадку, нават старасту Валасеня, невядома чаго шукалі. І хоць ніхто нічога небяспечнага напашэве не хаваў, баяліся, каб не застрэлілі. Як застрэлілі старую Антолю, што навылоўвала ў бродзе на Шчары жаўта-бурых брускоў «мыла» з дзірачкамі пасярэдзіне, як аловак усунуць, і сушыла на печы, усё спадзявалася, што яно стане мылкае, пачне пеніцца.

У канцы лістапада паспакайнела ў вёсцы: уласаўцы выбраліся ў Шчыры Бор, а потым недзе яшчэ далей, і пайшла пагалоска, што блакада здымаецца, што партызан паклалі як не ўсіх. І зноў узрасла ўстрывожанасць, калі павезлі немцы з вёскі ў вёску на калёсах трупы нейкіх мужчын і жанчын з абсмалена-вугальнымі тварамі, выдавалі іх за партызан. Шапталіся людзі, што некаторым мерцвякам знарок папалілі твары агнямётамі. Для чаго — зразумець было цяжка, і ад жудасці як не чаўрэлі зажыва: а мо сярод тых ёсць і сваякі ці блізкія?

У сялян-фурманаў былі змярцвела-застыглыя ад страху і жаллівасці твары, вознікі коратка, быццам спазмы перахопвалі дыханне, уздыхалі, божкалі, калі. чулі наўкол людскія ўздыхі і ціхі плач. Хто-ніхто спрабаваў выпытаць: «Каго везяцё?» — і вознікі палахліва азіраліся і, убачыўшы блізка ад сябе ворагаў, коратка ўскідвалі на людзей вочы, як не выплёсквалі на іх застарэлы, пякучы боль: «Кажуць, людцы,— партызанаў...»

Арганізоўвалі народ, каб глядзелі, Валасень і паліцаі з шчыраборскага гарнізона. Стараста і пасля, як не засталося ў вёсцы немцаў і паліцэйскіх, гнаў у каршэнь старых, што адседжваліся ў хатах, каб ішлі ў лес, шукалі ўцекачоў-сваякоў, каб вярталіся тыя ў вёску, прыводзілі назад кароў і астатнюю жыўнасць, якая ў каго засталася. Маўляў, стала ціха, і трэба дзякаваць немцам за ўстаноўлены парадак, малаціць жыта і здаваць нарыхтоўку. Прымушаў, каб дзяцей гналі ў школу, не зрывалі заняткаў. Парадак, парадак, перш за ўсё парадак!

Вярнуліся ў вёску не ўсе. Дзяцей не прыйшло на заняткі і паловы, не было і Янучка. Анюта і Марыся пачалі ўрокі...

Пачалі і не ведалі, што ў вёсцы зноў узнікла заварушка, зноў сыпанулі ў лес людзі. І толькі як загрукатаў хтосьці знадворку ў раму кулаком, ажно дзынкнула і вылецела адна шыба: «Зоцік!!! Дадому, хутко-о!» — усе паўсхопліваліся з-за парт. Гармідар, мітусня, хто ў вокны, хто ў дзверы... Вываліліся на двор, а школа ўжо з усіх бакоў абкружана карнікамі. У чорных мундзірах, з аўтаматамі, яны ішлі ланцужкамі і ў садах, агародах, і за агародамі, і па вуліцы. Мусіць, зайшлі немцы і ад Шчары, бо там прагучала некалькі адзіночных стрэлаў — раскацістых, ажно рэха праляскацела па кустоўі ўздоўж ракі. Мо па тых стралялі, хто спрабаваў перакінуцца на той бок, быццам на другім беразе і напраўду можна было ўратавацца.

— Цурык! Бістро! — і дзяцей, і настаўніц стабунілі і загналі ў школьны хлеўчык-дрывотню, без акон, з аднымі дзвярамі, што шмаравалі нізам па зямлі і якія нельга было адчыніць нахлашч. Недзе і замок знайшлі, замкнулі іх, прыставілі вартавога. У шчыліны можна было бачыць, што ён не стаіць каля дзвярэй, а ўвесь час ходзіць наўкол будынка, як заведзены, лезе за тыльнай сцяной у прыхопленую марозам крапіву, лопух, конскае шчаўе, ажыннік. Ці такі загад атрымаў, ці сам баяўся, каб не зрабілі падкоп, не ўцяклі. А ўцякаць з гэтага боку было б лёгка, адразу пачынаюцца зараснікі лазы і альшэўніку...

Сядзелі, збіўшыся ўмесца, прыціхлыя. Што чакае іх наперадзе? Якое выпрабаванне лёсу? І Анюце хацелася, каб раптам выраслі замест рук крылы, каб можна было ўсіх дзяцей прыкрыць імі, абагрэць: няўтульна было ў хлеўчыку, гуляў сыры, марозлівы вецер-скразняк. Многія плакалі, то супакойваючыся да прыдушаных, сутаргавых усхліпаў, гэтак плачуць часам зусім малыя, пакрыўджаныя дзеці, то пачыналі крычаць і лямантаваць: «А дзе наша мамка? А дзе татка?» І ад гэтага крыку не вытрымлівалі ўжо ўсе, і немагчыма было ўцішыць. Добра, што ў хлеўчыку было амаль цёмна, і дзеці не маглі добра разгледзець іхнія твары, твары настаўніц, мокрыя іх вочы... Марыся рабілася ў такія адчайныя моманты горш няўцешнай, чым дзеці, і Анюце трэба было браць апеку і над ёю.

Пасля гадзін дзвюх адсідкі каля хлеўчыка пачуліся галасы немцаў, бразганне зброі, тупат ног. Не разабралі мо ніводнага слова, хоць Анюта ў школе, сама нічога не разумеючы ў нямецкай мове, навучала ёй дзяцей. Не было ў школе больш настаўнікаў, і што яна вывучвала за вечар па падручніку для пятага класа, назаўтра гаварыла тое вучням. Вывучвала толькі па друкаваным, не ведаючы, як гучаць нямецкія словы ў жывым вымаўленні, і каб гэтыя словы прачытаў ці сказаў сапраўдны немец, то мо і сама Анюта нічога не зразумела б. Але дзеці перабілі яе: «Што яны гавораць? Што збіраюцца рабіць?» — і яна выдумвала абы-што: раяцца, пускаць дадому ці яшчэ пачакаць... Пераганяць іх у цяплейшае памяшканне ці карміць тут...

Дзверы хлеўчыка раптам затузаліся і затрашчалі-задрынкалі, скрабучы кватэрынай па зямлі. Спецыялісты былі немцы адкрываць дзверы: у іх, настаўніц, хапала сілы, каб толькі прачыніць на пядзі тры, абы пралезці ў шчыліну, а гэтыя расчынілі насцеж. Зарэзала ад болю ў вачах, усе закрыліся рукамі. А як расплюшчылі павекі, паадкрываліся, заўважылі каля светлага дзвярнога праёма яшчэ адну кучку дзяцей — усю мнагадзетную сям’ю Кушнераў — двух хлопчыкаў, меншых, і трох дзяўчынак, старэйшых. Адно пад адно, ад дванаццаці да трох гадоў. Пагаворвалі ў сяле — партызанская сям’я, прыбілася яна нядаўна з суседняй вёскі сюды, да сваякоў — з Сярэдзіч у Бялевічы. Мо хацелі перахавацца ў ліхую часіну... Але нехта выдаў, падкусіў — мо той жа Валасень?

— Дзетачкі, а матка ж ваша дзе? — кінулася да іх Анюта, як толькі за дзецьмі са скрыгатам зачыніліся дзверы.

Чакала ад старэйшай адказу, але яна як замерла, бы анямеўшы, каля ўвахода, так і стаяла, і ўсе меншыя, бы грыбы-спарышы, што зрасліся разам, у адно карнявішча, папрыліпалі да яе і не зварухнуліся. Толькі блішчалі ледзь заўважна пяць пар вачанят. Самы меншы быў спуджана ўсхліпнуў, але тут жа змоўк, ледзь толькі дакранулася да яго старэйшая, паклала на голаў яму руку. Гледзячы на іх, і вучні, што пускалі румзы, змоўклі. Анюта ўсё-такі адвяла Кушнярат ад дзвярэй, далікатна падштурхоўваючы ў спіны, да сярэдзіны, дзе было вышэй і сушэй, на шматгадовы пласт трэсачак і ўсякага друзу.

— Ага, сюды хадзеце, сюды...— сказала і Марыся горным голасам, трубнула моцна, смаркаючыся, носам.

Вучні расступіліся, далі месца малым — невялікае, мо метр на паўтара. Але ўсе Кушняраты змясціліся на ім, двое меншых — на каленях у старэйшай. «Божухна, колькі ім, мусіць, перажыць давялося, хаваючыся. Мы дзеці перад імі, мы... У іх ужо вопыт, як у зверанят... І нічога ж мы пра іх не ведаем... Ці не ў лесе яны хаваліся ўвесь час, пакуль было цёпла... Перабраліся на зіму ў вёску, матка думала, што тут лепш будзе, не прастудзяцца... І не ўхавала... А дзе сама? Мо галавою налажыла...» — Анюта прысела каля іх, прытуліла адну дзяўчынку да сябе, адчуваючы, што сама стала маленькай-маленькай, нібы сціснулася ў камячок. Што чакае і дзяцей, і іх, настаўніц? Нашто паслухаліся гэтага вар’ята Валасеня? Нічога б ён ім не зрабіў, ліхі гэты чалавек... Мо лепш было б даць лататы ў лес, пашукаць партызан... А цяпер яны, настаўніцы, як памагатыя ў карнікаў,— уціхамірваюць дзяцей... «Кіпцікам у сіло, усёй птушцы невесяло...»

Прыкладна яшчэ праз гадзіну пачуўся і змоўк гул машыны.

Зноў скрыгатнулі, задрыгалі, спатыкаючыся аб зямлю, дзверы дрывотні...

«Машыну падагналі, павязуць недзе...» — толькі і паспела падумаць Анюта, і іх пачалі выганяць з хлеўчыка.

Не, у машыну іх не садзілі. На машыне прыехалі немцы — не ў чорных шынялях, а ў зялёных, з нейкімі латуннымі бляхамі на шыі...

Хаты ў вёсцы былі цэлыя, але не відаць ніводнага чалавека. Дзяцей пагналі пустою вуліцаю, і было вусцішна ад гэтай бязлюднасці, ад таго, што ў некаторых хатах і хлявах зеўралі парасчыняныя дзверы, выбітыя вокны, ад сабачага выцця: сям-там сяляне папакідалі «вартаўнікоў», быццам і праўда спадзяваліся нешта ўберагчы, ухаваць. Каля некаторых варот, у дварах ляжалі гэтыя «вартаўнікі», забітыя, так і не змаглі яны ўвартаваць рухомае і нерухомае, што не ўскінеш на спіну каня ці каровы.

За вёскай вецер быў яшчэ большы, і ад холаду дзеці пасінелі і пакурчыліся, ледзь ішлі. Самага малога Кушнера Анюта ўзяла на рукі — дзяўчынка, старэйшая сястра, змаглася яго несці. Канваіры ішлі па адным спераду і ззаду, з бакоў, баяліся, што дзеці пачнуць разбягацца. Не многа было канваіраў — чатыры чалавекі...

У Сярэдзічах да школьнікаў далучылі яшчэ натоўп жанчын з дзецьмі, старых. У некаторых на руках былі нават угорнутыя ў хусткі і посцілкі немаўляты... Сярэдзічы таксама выдавалі бязлюднымі, пакінутымі, хоць тут ужо не было вырваных дзвярэй і, здаецца, цэлымі былі вокны. «Дзе ж астатнія? Чаму немцы зганяюць толькі дзяцей і жанчын з дзецьмі?»

Жменьку сялян убачылі яшчэ здалёк каля могілак — адразу, як толькі завярнулі ў выган-праезд паміж хатамі. І натоўп убачылі, і двух павешаных мужчын на старых бярозах... Выдавала, што павешаныя пакручваюцца і хістаюцца, чапляючы босымі нагамі як не за галовы людзей. Карнікі муштравалі тых жыхароў, што стаялі, чуўся прарэзлівы крык-каманда, людзей выстройвалі ў патыліцу адзін аднаму. Вакол могілак агароджы не было, і ўсё рабілася на схіле пагорка. Людзі стаялі, як на тэрасах: на першым плане, паўкругам, ланцуг карнікаў і дзве аўчаркі, потым, вышэй і далей, сяляне, яшчэ вышэй, ужо на могілках, зноў немцы. І там, сярод тых дальшых немцаў, узвышаўся адзін, афіцэр,— мо ўзлез з нагамі на чыюсьці магілу.

«Шнэль! Давай!» — зрушылі выстраеных людзей з месца, першых — прыкладамі, астатнія самі пайшлі за пярэднімі. Ішлі і заварочвалі паўкругам паўз ланцуг немцаў, паўз сабак, нагіналіся, штосьці бралі ў жменю і ўзбіраліся вышэй, пад таго чорнага немца-афіцэра, што стаяў на магільным курганку.

Анюціну групу таксама пачалі выстройваць у патыліцу адзін аднаму яшчэ на хаду, на падыходзе да могілак. Іхнія канваіры пераклікаліся з тымі, што каля могілак, галасіста, нібы галёкалі ў лесе ў час якой прагулянкі, калі ва ўсёй кампаніі цудоўны настрой ды яшчэ і грыбы знаходзяцца.

Тых людзей, што каля могілак, завярнулі па другому кругу і адразу за імі пачалі прыстройваць бялевіцкіх дзяцей, потым жанчын з дзецьмі, што далучылі ў Сярэдзічах.

— Браць! Многа! — пакрыкваў той, што таптаў магілу.— Как ето рускі фольклорэ гаварыт: дзелаць трызна! Пясок, рука і бросаць... Бросаць ін граб... Магіла!

Бралі ўсе пясок каля незасыпанай добра свежай магілы, дзе на берагах яшчэ ўзвышаліся раскоўзаныя нагамі, напалову ссунутыя ў яму копчыкі. Анюта думала, што гэты вільготны пясок трэба ўзяць і тут жа кінуць у яму, але ўсе бралі па жменьцы, толькі ў гэту яму больш не сыпалі, а праходзілі ўгору, бліжэй да таго, што пакрыкваў-камандаваў. У нагах таго раптам заўважыла Анюта яшчэ аднаго карніка, таксама з чалавечым чэрапам на рукаве і палкаю ў руцэ. Ён быў да пояса ўкапаны ў зямлю... Не, не ўкапаны... «Божа міласэрны, ці бачыш ты, ці чуеш?! На такую галгофу паслаў нас...» — шаптаў, дыбаючы перад Анютаю, сухенькі, мо стогадовы дзед і ўвесь тросся, падскоквала белая, клінком, бародка, падгіналіся яго ногі. Анюце давялося падтрымліваць яго пад локаць, каб не ўпаў. Аднекуль, Анюта не магла разабраць адкуль, чуўся глухі, як з-пад зямлі стогн... Усе сыпалі ў яму, пад ногі таму эсэсаўцу, што быў відзён толькі да пояса, пакрысе — ледзь не шчопцямі. Гублялі, мабыць, па дарозе, высыпаўся пясок скрозь пальцы, трымцелі яны, распростваліся... А карнік, што ў яме, часта і нечакана ўздрыгваў, падаваўся ўгору, зноў ападаў, нібы яго хто падштурхоўваў знізу ў падэшвы. Ён пераступаў вялізнымі, моцнымі ботамі, каб лепш устояць, прыдушыць тое варухлівае, што стагнала пад нагамі. Анюта толькі зазірнула ў яму, і міжволі раскамячыліся пальцы, пясок прасыпаўся на бераг. У яме быў скурчаны, мо на колінцах стаяў, чалавек. Ён ужо быў прысыпаны крыху пяском, але, мабыць, ад варушэння той пясок увесь час ссыпаўся з яго. Абцасы эсэсаўца з хрустам тапталі яму рэбры, тапталі закручаныя за спіну, звязаныя і скрываўленыя рукі...

Толькі ўразумела Анюта тое, што ўбачыла, і аж падскочыла: магільшчык рэзнуў ёй палкаю па нагах: «Відэрголен! Ідзі на паўтараць». А той, што наглядаў за працэсіяй з вышыні магілы, віційстваваў тым часам:

— Дас іст партызан? Найн, бандытэн... Ві не дольжэн ім памагаць і жалець... Ві дольжэн вучыцца сам караць іх! З маленькіх лет! З малаком муттэр! Ві дольжэн памагаць нямецкі зольдат дзелаць парадак ін Беларусьланд. Біттэ, нох айнмаль!

Значыць, і іх усіх заварочваюць на паўторны круг.

Круг пекла...

Анюце хацелася тут жа, імгненна памерці, каб нічога гэтага не чуць і не бачыць. Хацелася кінуцца на бліжэйшага карніка, сашчаміць пальцы на яго горле і душыць, пакуль той не капутне ці самую не прашые аўтаматная чарга. Але за ёю чапалі, учапіўшыся адно за аднаго, Кушняраты, і яна бачыла іх спалоханыя, застыглыя ў неразуменні вочы. Бачыла вочы школьнікаў, у якіх ужо акрамя жаху былі дарослы боль і гнеў.

Толькі трывога за іх лёс не давала зрабіць гэты апошні ў жыцці крок. Ёй здавалася, што пакуль яна будзе з імі, дзеці не прападуць, з імі нічога не здарыцца. Людзі ж даверылі іх ёй — настаўніцы...

Быццам і праўда яна магла іх уратаваць, аблегчыць іх лёс...

Пасля другога круга, калі здавалася, што яна сама ўжо знежывела, немцы адагналі дзяцей у адну кучу, жанчын і старых — у другую. Хто не даваў сваіх дзяцей, вырывалі сілаю, ледзь не раздзіраючы няшчасных папалам. Пакідалі з жанчынамі толькі тых дзяцей, што самі не маглі ісці. Па нейкіх меркаваннях Анюту пакінулі з дзецьмі, а Марысю адагналі да жанчын.

Павялі іх ад могілак у вуліцу Сярэдзіч, і Анюта глухла ад дзіцячага крыку і ляманту, ад галашэння жанчын. Істэрычна брахалі, ірваліся з рук немцаў, становячыся на дыбкі, аўчаркі...

Набліжаліся ўжо да першых хат, як раптам пачуўся прарэзлівы жаночы крык:

— Іва-а-нка! Бяжы, сыно-ок! Уцякай!

Хлапчанё гадоў пяці, якое толькі-толькі вырвалі ў маткі, з вялізнымі сінімі вачыма на замурзаным тварыку, раптам кінулася з калоны ўбок. Мусіць, маці разлічыла, што малому будзе лягчэй схавацца сярод будынкаў і аголеных прысадаў. «Хальт! Хальт!» — спынілі канваіры ўсіх, стабунілі ў кучу. Адзін ускінуў быў аўтамат, але адтуль, ад могілак, штосьці пракрычалі, а потым коратка, як ляснулі пугаю, скамандавалі сабаку: «Фас!» І ўслед хлапчаняці панеслася шэрая, што воўк, аўчарка. Імчала яна бясшумна, як цень. Галаву крыху ўгнула да ног, распрастала ў палёце хвост. А хлапчук, мусіць, нічога гэтага не бачыў, шэрая куртачка яго мільгала над паплаўцом. Вось ён схаваўся за азяродам, на жэрдкі было накінута крыху бульбоўніку сушыцца... Выкаціўся на нечы двор... Цішыня стаяла мёртвая, за паядынкам сачылі і людзі, і карнікі. Анюта ўжо ўгадвала канец паядынка, і сэрца калацілася ў грудзях, бы ў агоніі — гэтак праз секунду будзе трапятаць у зубах аўчаркі-людаеда цельца хлапчука. «На шопу! На страху лезь!» — крычала нема кожная клетачка Анюты. У гэтай прыбудоўцы да хлява страха пачыналася зусім нізка, ляжалі яшчэ і бярвенні, і можна было б нават дзіцяці залезці. Хоць наўрад ці ўратавала б гэта ад звяругі...

Аўчарка адолела паплавец у некалькі скачкоў, крутнула на двор, за хлеў, куды пабег і хлапчук... І ўсе пачулі кароткі, поўны жудасці ўскрык-усхліп, гырчэнне сабакі...

...Пагналі іх яшчэ далей, у Аржанава. Канваіраў не дабаўлялі. Наадварот, іх паменшала, затое дабавілі яшчэ аднаго немца з сабакам. Не з тым шэрым людаедам, а з другім, амаль чорным.

Ішлі як у сне, нервы былі паралізаваны ад убачанага і перажытага. Толькі адзін участачак мозгу яшчэ падаваў сігналы-імпульсы — кіраваў хадою. Усе намаганні скіроўваліся на адно: каб не ўпасці, каб не адстаў ніхто з дзяцей, не трапіў у зубы аўчаркі.

Да Аржанава даплянталіся пад вечар. Надыходзіла змярканне, і ў ім асабліва злавесна палыхала велізарнае зарыва: гарэла на ўскрайку чыёсьці гумно. Ля пажару стаялі ў ачапленні немцы. З вялікай крытай машыны выгружалі, выкідвалі дзяцей-малалетак. Анюту з групай вялі проста да гэтага пажару, проста ў агонь.

Адхіляючы галовы ад гарачыні, двое чорных карнікаў панеслі за рукі, за ногі малога, выкінутага з машыны, падбіраліся да агню бліжэй і бліжэй, каб можна было разгойдаць і кінуць. Дзіця не крычала, не вырывалася, мусіць, было ўжо мёртвае...

Разгайдалі, кінулі ў полымя, адбегліся, цяжка дыхаючы, нібы правалаклі тону грузу. Пачалі лавіць другога, жывога. І тут Анюта пачула, як раптам цеўкнула над галавою. Не паспела ўцяміць, што гэта такое, як пачула стрэлы. Стралялі са стаек, з рэдзенькага бярозавага гаю-ўзлеску. Стралялі кулямёт і аўтаматы, непрыцэльна.

— Сюды... Дзеткі!..— сіганула яна ў баразну бульбянішча.

Большыя пападалі на зямлю, меншыя замітусіліся: «Ма-ама!»

Не чакалі нападу і немцы. Тыя, што вялі Анюту з дзецьмі, кінуліся ў вёску, каб схавацца за будынкі. Але і адтуль, як не ва ўпор, забухалі вінтовачныя стрэлы, затрашчалі аўтаматы. Чорная аўчарка вырвала павадок з рук ужо мёртвага павадыра і пусцілася, падтуліўшы хвост, у поле. Частка карнікаў, што стаяла ў ачапленні вакол пажару, і тыя, што кідалі дзіця ў агонь, сыпанулі да машыны з будаю. Але мала хто ўскочыў у кузаў, машына рванула з месца, як шалёная, крутнула паўкругам вакол пажару і таксама хацела ўскочыць у вуліцу, схавацца за будынкі і прысады. Але позна ўбачыў шафёр, што страляюць і з-за крайніх будынкаў, з агародаў. І тады ламанула ўбок, скрышыла нечы плот і таксама запалала, карпануўшы рылам старую яблыню.

Хтосьці ўжо выбег з-за пажару ў цывільным, у танкісцкім шлеме, страляў кароткімі чэргамі ўроскідку і туды, і сюды, не адрываючы прыклад ад жывата, і Анюта ўсхапілася з-за ўскрыцця, пачала табуніць, збіраць умесца дзяцей.

— Анюта! — паклікаў яе чалавек у танкісцкім шлеме.

— Ганна Сямёнаўна! — гукнуў з другога боку хлапечы галасок.

Анюта пазнала іх, бы ўпала пялёнка з вачэй: Васіль! І Янучок Каржанеўскі... Таксама з аўтаматам!

І яшчэ партызаны падбеглі, падхапілі меншых дзяцей на рукі.

— Бягом! Бягом! — скамандаваў ім Шыпняк.

І толькі тут пачулі, як хтосьці крыкнуў: «Гэй!» Азірнуліся і ўбачылі, што за імі бяжыць, падняўшы рукі, немец.

— Я — плен! Плен! — на яго мурзатым твары была нават усмешка.

Пагналі і яго з сабою.

Усе разам з дзецьмі беглі туды, да стаек, адкуль ужо таксама скочвалася насустрач ім другая група партызан на чале з Мікульскім і таксама крычала: «Хутчэй! Хутчэй!» З гэтай, другой, групай быў і дзед Каржанеўскі з бярданкай.

Увязвацца ў вялікі бой партызаны не думалі, бо карнікаў у навакольных вёсках было да халеры, а партызан — жменька. Не паспела тады Анюта падзякаваць ні Васілю, ні яшчэ каму з партызан. Цмокнула толькі ў замурзаную шчаку Янучка, выцерла слёзы.

— От яшчэ! — цярнуў ён рукавом тое месца, счырванеў і хуценька паглядзеў на Эдзіка: хаця б той не заўважыў! — Каб чуць, то і позна было б... Гэта з-за дзеда ўсё... «Ведаю, ведаю, дзе ў партызанаў схрон...» А сам топчацца амаль па зямлянцы, нічога не пазнае. Ну й маскіроўка. Пакуль самі партызаны не затрымалі нас.

— Ой, Янучок! А як жа вам удалося ўцячы з вёскі?

— Удалося, і ўсё! Мы і ў Сярэдзічы яшчэ заскоквалі з партызанамі. Не засталі вас там... Ганна Сямёнаўна, а Кісялеўскую застрэлілі немцы... Мы як нападалі, дык і жанчыны, і старыя з голымі рукамі кінуліся на эсэсаўцаў, памяшалі нам страляць... Аднаго толькі задушыла жанчына... У яе, казалі, сабакі хлопчыка разарвалі...

Ішлі подбегам, потым прыцішвалі хаду, адсопваліся і зноў беглі. У лесе кружылі, заблытвалі сляды. Нястомна ішоў наперадзе з двума малымі Кушняратамі на руках высокі і вынослівы Мікульскі... Урэшце прывялі, прынеслі дзяцей у іх часовы лагер у шчыраборскім лесе. Янучок з дзедам і яшчэ партызаны не з атрада Фядоркава, якія далучыліся да групы Мікульскага напярэдадні гэтай выратоўчай аперацыі, засталіся ў лагеры. Застаўся з імі і палонны немец — Вілі Гот. Захацеў стаць партызанам, змагацца з фашыстамі. Ад яго пачулі, што пад Сталінградам, дзе акружана вельмі многа немцаў, папахвае катастрофай...

— Якы ж ты Гот! Якы ж ты бог? Шмэндрык! — пасміхаўся Васіль.

— І бог на наш бок перайшоў! — жартавалі партызаны.— Ну, цяпер фрыцам нездабраваць...

Тыя, што засталіся, будуць ахоўваць дзяцей, раздаваць паступова жыхарам на рукі і арганізоўваць новы, мясцовы атрад. А Мікульскі рашыў весці сваю групу далей, на Лань, як і дамаўляліся з камандзірам атрада. Было ўжо трохі і адзежы, і сілы, і патронаў.

Дзед Каржанеўскі раздабыў недзе мёду, паналіваў партызанам фляжкі.

«Вам на дарогу...» — «Вы б дзецям пакінулі!» — адмаўляліся партызаны. «Вам больш патрэбна... Ды ёсць і дзецям... Нам не выпадае далёка адыходзіць, хоць і хацелася б...» — «Да-а, усюды вайна, ці тут, ці там...» — «Вы не перажывайце, мы ўхаваемся, прадзержымся да лепшага часу...— уздыхнуў Каржанеўскі.— Вядома, не курарт будзе, але — прадзержымся, таварыш камандзір...»

Кранула развітанне Эдзіка з Янучком. Гэта Эдзікаў аўтамат быў у малога Каржанеўскага, і той вярнуў яго гаспадару. Эдзік і прыняў было зброю, але... аддаў назад: «На разжытак!» І яны паціснулі рукі адзін аднаму — двое дзяцей-салдат, два мужчынкі, што заўчасна і назаўсёды развіталіся з дзяцінствам, узялі ў рукі зброю. І раптам няўмела, саромеючыся, абняліся...

 

9

— Дождж паменшаў?

— Не... Лес кончыўся. То па лісці лапацела, а гэта толькі шэпча... Трава тут.

— Шэпча дождж... Дождж шэпча... Пахне паэзіяй. Прызнавайся, пісала калі вершы?

— Ну што вы!.. Цёмны лес. Гэта вы дык на ўсе рукі.

— Навучыць гора кашу есці... І лістоўкі вершамі сачыняў, і ў насценную газету пісаў... Ды якія там вершы? Раешнік... Кожны адукаваны чалавек можа скляпаць верш.

— Ой, мяне хоць забі, а двух радкоў не складу. Хутчэй мядзведзя можна навучыць чытаць...

— Э, не кажы, інструктар... У нас у вёсцы быў такі Кірылка — двух слоў не скажа, каб не прыбавіць што ў рыфму. Мо і не ўмеў іначай... А пад Слонімам, як яшчэ ў першым атрадзе быў, у Фядоркава... Ён у штабе брыгады цяпер нашага злучэння — Пінскага... Чакай, пра што я хацеў сказаць?..

— Пра вершы, пра нейкага Кірылку, што складна гаварыў... Потым сказалі: «Пад Слонімам...»

— Ага... Ясна... Ішлі раз з задання... Вымерхаліся, галодныя, што цюцькі... Пастукалі ў адной вёсцы ў крайнюю хату... Дзед і баба жывуць... «Адны і жывяце?» — распытваем, за сталом ужо седзячы. Сын у арміі, дачка тут, сваім «хадзяйствам» жыве, гаспадар яе таксама на вайне... Дык дзед гэты мо цэлы вечар нам частушкі свае пра немцаў, пра паліцаяў спяваў... Усякія, скаромныя нават, грубыя... Паэт! Я некалькі быў запомніў, цэлы выпуск лістоўкі прысвяціў гэтай з’яве... Не баяцца ўжо людзі немцаў, насміхаюцца над імі... Значыць, душэўна здаровыя яны, не надломленыя, маральную перавагу над захопнікамі маюць... А гэта, даражэнькая, вялі-і-ікі фактар... Ого, настрой людзей!

— А як жа вы... скаромныя, і ў лістоўкі пісалі?

— Дзе пісаў, а дзе тры кропкі ставіў... Хто чытаў, здагадваліся, самі рыфму падстаўлялі... З песні цяжка слова выкінуць... Амаль увесь народны гумар — салёны... Хочаш — прачытаю адну частушку?

— Ай...

— Не хочаш, не трэба... Дзе мы ўжо?

— Да ручая пад’язджаем... Дзяржыцеся мацней!

Мікульскі пачуў, што пад капытамі зачвякала гучней, потым заплюхала. Вазок нібы асеў на перад, мусіць, пярэднія колы ўехалі ў ваду. Плюханне капытоў спынілася. Анюта ўскочыла і села на біла, каб не замачыць ног, затузала лейцы.

— Н-но! Но! Высмаг вельмі, каб цябе... Няма ж гарачыні...

— Не гані... Хай нап’ецца... І мне дай — кожная клетачка лямантуе...

Анюта саскочыла зноў. Чуваць было, як булькае, палошча бутэльку, потым зноў булькае, набірае чыстую ваду.

— Наце...— адняла яго руку ад біла, уклала бутэльку ў пальцы.

Мікульскі браў бутэльку і пачуў холад мокрай Анюцінай рукі.

— Э-э, ды ты, мабыць, наскрозь прамокла. Скарчанела...

— Не... Дождж цёплы. І гэта ж не ў канаве боўтацца.

Конь, напіўшыся, зрушыў з месца сам. Анюта ледзь паспела стаць на падножку. Мусіць, пазнаваў ужо дарогу гняды, думаў, што едуць яны дадому. Мікульскі, кінуўшы ў воз бутэльку, ухапіўся за білы. Але не даехалі нават да парку, і конь стаў: цягнуць зноў было цяжэй, дарога падымалася ўгору. Анюта і пануквала, і ляпала лейцамі па мокрай і цёмнай спіне каня, і, закруціўшы лейцы за біла, тузала, вяла пад аброць. Давала есці траву — пашлёпаў губамі па сцяблінах, адвярнуў галаву, апусціў. Некалькі травінак так і засталося тырчаць у цёмна-шэрых, нібы з мяккай гумы, губах.

— Ну, што — стоп?

— А хай на яго ўпадкі! Каб ужо здох, то ведалі б, што трэба ісці — і ўсё...

— Дай адпачыць яму... Дай... У што былі ўвязаны Вацлавіны рэчы? Мо ў посцілку? То ўзяла б акрылася трохі...— Мікульскі падаўся ўперад, але нічога не намацаў. Тады асцярожна злаўчыўся, стаў на калені і зноў нагнуўся, памацаў.— Інструктар, ты што ж гэта?! Я ж казаў — выкінь пінжак...

— Ой, забыла!..

— Не выканала загаду... Шпурні ў кусты!

— Няма кустоў... Жыта ёсць.

— Ну — у жыта. Чым падалей!

Анюта падышла да воза, пакорпалася ў перадку. Пінжак і праўда ўзяла, а шаравары, азірнуўшыся на Мікульскага, сунула глыбей пад сена. Шкада іх — цэлыя, няма ніводнай дзіркі. Магла ж насіць такія і Курмялёва жонка... Занесла ў жыта пінжак, вярнулася да воза. Рэшткі Вацлавіных набыткаў таксама сунула пад сена, а посцілку высцепала і накрыла ёю Мікульскага.

— Ты што? За дзіця мяне лічыш?

— Хворы ці паранены — горш за дзіця.

— Загад не выканала, а цяпер падлізваешся...

— Ды мне няма як з посцілкаю, трэба аберуч каня чукаваць...

Анюта зноў узяла каня пад аброць. Той ажно застагнаў, як чалавек, але падаўся, кульгаючы, наперад. Яго заносіла ў аглоблях то да аднаго боку, то да другога.

Так дацягнуліся амаль да самых паркавых варот — тых, праз якія яна вылятала, уцякаючы ад немцаў.

— Цераз парк, цераз Стары Пасадзец было б лепш — вугал зрэзалі б... Але як успомню, што недзе там Курмель ляжыць у склепе — ажно трасе... Як Вацлава дзяўбла яго ў карак тупым нажом — божа мой!

— Перастань пра гэта... Паўтараю: кіруй на гравейку... У Пасадзец не трэба лезці...

Выбраліся на гравейку, павярнулі на поўнач. Ехалі так хвілін дзесяць, і Анюта ўбачыла: уперадзе з-за павароту дарогі паказалася група коннікаў. Сілуэты размытыя дажджом, затушаваныя туманам, не коннікі — прывіды.

— Едуць!..— спалохана прашаптала Анюта і спыніла каня.

— Паганяй, паганяй! Колькі іх?

— Чалавек дзесяць... На конях...

— У што адзеты? Форма — якая?

— Не пазнаць яшчэ: не то шэрая, не то жоўта-зялёная.

— Едзь. Будзем збліжацца... І крычы ім, махай. Пад’едуць — радуйся сустрэчы...

— Во-я-ёй...

— Калі зубы ляскаюць — разяў рот.

Ад гэтай грубаватай парады ў Анюты зменшыўся страх. Але ўсё роўна ўсё напружылася, кожны нерв. Яна нават перастала адчуваць стому ў целе, не гарэлі, здаецца, ногі, не ныла навярэджаная паясніца. І ўсё-такі недзе глыбока-глыбока паспела мільгануць: «Каб паехалі мы на Пасадзец... Авось бы і размінуліся з карнікамі...»

Але трэба было крычаць тым, клікаць, і Анюта закрычала — хрыпла, сама не пазнала свайго голасу. Адкашлялася і зноў — званчэй ужо. Коннікі, відаць, заўважылі іх, бо прышпорылі коней. Сілуэты іх яснелі, павялічваліся, лепш можна было разгледзець мундзіры і шынялі — зялёныя...

Анюта заядла лупцавала лейцамі каня, мітусліва тупала то да вазка, падпраўляла нібыта сена, то да конскай храпы, тузала пад аброць адною рукою, а другою ўсё круціла, махала тым, у нямецкай форме. І дзвюма рукамі махала, і зноў крычала, зноў бегла да вазка. І каб Мікульскі мог бачыць, то сказаў бы: іграе ўзрушаную жанчыну добра, як не вар’яцее з радасці, што набліжаецца дапамога і ратунак.

— На помач, хутчэй! Конік наш паранены, не ідзе! І чалавек мой паранены ў голаў моцна, крывёю сыходзіць!

Апошнія словы яе заглушыў стукат капытоў, храп і фырканне коней. Азірнуўшыся, у апошнюю хвіліну заўважыла Анюта, што рука Мікульскага міжволі памацала сена ў тым месцы, дзе ляжаў загорнуты ў плёнчаты плашч кулямёт, а другая рука пагладзіла адтапыраную кішэню з пісталетам. Мусіць, і ў яго нервы былі напятыя, як струны.

Наляцелі тлумна, акружылі іх з канём і возам з усіх бакоў, панастаўлялі карабіны. Гарачы дых коней, скрыгочуць аб цуглі зубы, падае шматамі з ратоў брудна-жоўтая пена... Каштанавы пад афіцэрам нібы ў белых шкарпэтках, гарцуе-прытанцоўвае, пераступае нагамі на месцы, адступае ўзад.

— Хто такія? — спытаў афіцэр, а яго конь раптам падаўся ўперад, абдаў Анюту травяным духам, пырснуў пенай.— Абшукаць! — дабавіў ён, не пачакаўшы адказу. Гаварыў ён па-нашаму з дзіўным акцэнтам.

— Я старшыня воласці Курмель! — забасіў Мікульскі.— А хто вы, якая часць?

— Ха-ха! Га-га! — раптам зарагаталі ўсе, як па камандзе.

— Многа хаціце знаць. Абшукаць! — яшчэ больш павысіў голас афіцэр.

Саскочылі з коней двое, у тым ліку адзін, да сядла якога быў прывязаны павадком запасны конь.

— Вацлава, што гэта за людзі? Мо ты памылілася?

Анюта нічога не паспела адказаць: грубыя рукі залапалі яе па баках, па грудзях. Другі вайсковец у гэты час абшукваў Мікульскага.

— О-о! — працягнуў раптам той, што абшукваў Мікульскага,— намацаў у яго кішэні пісталет. Штосьці хутка прагаварыў да афіцэра, а афіцэр да яго. Рухі тых, што абшуквалі, сталі больш грубымі.

Але гаворка ў іх была не нямецкая, Мікульскі зразумеў гэта і пайшоў па «банку»:

— Ну — пісталет... І ў жонкі ёсць пісталет. Вацлава, аддай! У нас яшчэ кулямёт во тут, пад сенам... Толькі што, гадзіны дзве назад, адбіліся ад нападу партызан. Чулі мо страляніну? Сярод белага дня, у парку, ледзь не дома на печы застукалі нас... Гэта ўжо проста нахабства! І куды гледзіцё вы, абаронцы!

Той, што займаўся з Мікульскім, дастаў з-пад сена кулямёт. Загукаў, залапатаў... І ўсе наехалі коньмі, як не на воз. Выцягвалі шыі з-за конскіх галоў, каб разгледзець знаходку і дзіўных затрыманых.

— Дакумент! — прарэзліва скамандаваў афіцэр, і тыя, што акружылі, яшчэ больш пагрозліва наставілі на іх зброю.

— Паўтараю: я старшыня воласці Курмель, а гэта — мая жонка. Едзем у бальніцу, у Лагішын...— Мікульскі начыста забыў пра тую анучку з нямецкімі літарамі.

Анюта раптам загаласіла:

— А мой жа ты галубок! А ніхто ж нас не шкадуе — ні партызаны, ні немцы! А колькі ж ты крыві праліў ад гэтых партызанаў! А конік наш негадзяшчы стаў! А як жа мы дабяромся да якога ўрача! А мо ўжо смерць чакае цябе на гэтай дарозе!

Тады і Мікульскі павысіў голас:

— Паслухайце, вы! Калі не спыніце гэты здзек, я паскарджуся Вышпінгу! Распусцілі рукі...

Анюта заўважыла, як вайскоўцы пераглянуліся з афіцэрам.

Той, што абшукваў Мікульскага, намацаў урэшце ў кішэні кавалачак белай матэрыі і падаў афіцэру. Анюта зноў пачала галасіць...

— Адставіць! — скамандаваў афіцэр таму, што рабіў вобыск: справіўся прабегчы вачыма па тым белым кавалачку.— Просім прабачэння — служба! Вазьміце! — падаў Мікульскаму анучку-дакумент. Але той не бачыў, як узяць, і салдат, што абшукваў, перахапіў клапцік, засунуў яго ў кішэньку фрэнча.

— А цяпер вядзіце нас да Вышпінга. Я так гэта дзела не пакіну!

— Яшчэ раз — прашу прабачэння! Сёння мы затрымліваем і абшукваем усіх. Самі ведаеце, што нарабілася на чыгунцы...

— Мне трэба перагаварыць з Вышпінгам: абяцаў сёння к абеду прывезці картачны доўг — і носа не паказаў. А цяпер невядома, калі аддасць... Такое здарылася са мною...

— Прашу прабачэння, а на многа вы яго?

— Дзве з паловаю тысячы марак.

— Акупацыйных?

— Я яшчэ не здурнеў, каб гуляць на акупацыйныя.

— Фю-ю-ю...

— Вось гэта да!

— Ого! Дзве з палавінаю! — сыпалася з усіх бакоў.

— А нашто табе тыя маркі? — сварлівым голасам жонкі пачала Анюта.— Гараць яны няхай ясным агнём!

Сам сыдзеш кроўю, пакуль туды дабяромся, а адтуль у Лагішын! Папрасі лепш во ў гэтага начальніка каня — у іх ёсць вольныя, без седакоў... І ўсё па ўсім.

— Хлопцы, а мо і праўда старгуемся? Вы мне каня, і чорт з ім, з гэтым доўгам! Перадасце Вышпінгу паклон і скажаце: так і так, уступілі Курмялю аднаго каня. Доўг яму я дарую... А ён ужо няхай з вамі разлічваецца, як хоча.

— Заўсёды рады памагчы! — казырнуў афіцэр, а яго каштанавы адступіў і замахаў галавою, захроп.— Краўзэ! Запражы ім добрага каня!

Яшчэ адзін адвязаў ад лукі запаснога каня, падвёў да воза, закруціў павадок за біла.

Распрог іхняга недабітага хутка, зняў хамут, сядзёлак, астатнюю збрую, пляснуў голага гнядога па мокрым крыжы: «Гуляй!»

— А мо прыстрэліць? — спахапіўся ён.

Афіцэр падумаў з паўсекунды.

— Не трэба.

Сядло з запаснога каня, нейкае дзіўнае, абшытае зверху кавалкам зялёнага плюшавага настольніка, кінуў карнік ім у воз. Запрог новага каня спрытна і хутка, хоць той і не даваўся, каб надзявалі хамут. Лейцы сунуў у рукі Анюце.

— Усё! — пайшоў да свайго каня, якога паслужліва трымаў за повад яго таварыш, мігам узляцеў у сядло.

— З богам! — яшчэ раз узяў пад казырок афіцэр.

— Дзякую, панове. Толькі вы забылі вярнуць нам нашу зброю.

Афіцэр вылаяўся па-свойму, штосьці скамандаваў, і тыя, што абшуквалі, неахвотна палезлі ў кішэні, павымалі пісталеты. Кінулі іх у вазок пакрыўджана, а кулямёт уклалі на тое ж месца асцярожліва.

— Яшчэ раз дзякую,— стрымана і з годнасцю прагаварыў Мікульскі.— Прывітанне Вышпінгу!

— Гут!

Конь пад афіцэрам узвіўся на дыбы, пераступіў заднімі нагамі і гупнуў на зямлю пярэднімі — у той бок галавою, куды ім трэба было ехаць, і з месца ўзяў у кар'ер. Захлісталі нагайкамі, забілі шпорамі пад бакі і астатнія. Коні зрываліся з месца рэзка, ляцела з-пад капытоў мокрая зямля. Праз мінуту-дзве стукат капытоў, дробны і часты, нібы глухія залпы, заціх.

Мікульскі і Анюта некаторы час не гаварылі ні слова, былі яшчэ нібы ў здранцвенні.

— Ну — дзякую, вялікая актрыса! — ажыў Мікульскі.

Анюта ледзьве падняла рукі з лейцамі, здалося, што яны важаць цэлы пуд.

— Ой, вы даруйце мне... Я крычала на вас... І на «ты »...

Падараваны конь круціў галавою, іржаў, паварочваў аглоблі ў бок, куды паскакала група. Вазок быў падцяты, вось-вось перакуліцца.

— Дай мне лейцы... І каня адвярні...— выдыхнуў цяжка Мікульскі.

Анюта ўжо смела ўзяла каня пад цуглі, павярнула куды трэба.

— Сядай хутчэй!

Анюта кінулася ў вазок.

— Н-но! — тузануў моцна лейцы Мікульскі, і конь пусціўся быстраю рыссю.— Гані! Чым хутчэй!

— Дайце мне лейцы... Не вельмі трасе?

— Гані... Пацярплю...

Некаторы час ляцелі моўчкі. Пад шынамі глуха шуршаў мокры пясок, ёкала ў каня селязёнка, ляскацелі калодкі аб восі.

— Глядзіце!.. Ой, вы ж не бачыце... Гнедка паранены кульгае назіркам!

— Доўга не накульгае... Пагана, калі паўжывога кідаюць на волю лёсу...

— Сяляне падбяруць... Вылечаць...

* * *

Сувязны Максім Вайчук глядзеў на Анюту насцярожана — не пазнаваў, хоць яна была ў яго двойчы. Мо прыцемак быў вінаваты, мо яе адзенне: хоць дождж і счарніў яго, нібы наклаў вялізныя цёмныя лапіклы і на хустку, і на плечы, і на спадніцу, яно было святочнае. Кофтачка саступілася ў сузбіны, абляпіла цела. А хутчэй за ўсё не пазнаваў твар яе... Цюкаў і цюкаў сякераю — сек на калодцы ламачча, кідаў на Анюту вычакальныя позіркі: хай падыходзіць, тады ўжо разбярэцца... Дзівілася з яго і Анюта: дождж ідзе, а ён сячэ ламачча. Нашто было выкочваць калодку аж на сярэдзіну двара, накідваць на галаву капюшонам мех? Дровы нарыхотўваюць у пагоду, а не — пад паветкаю. Вылятаў нейкі глухі стукат і з сянец хаты, і яна зіркала то туды, то на Вайчука. Не дайшла да сувязнога крокі чатыры...

— Не пазнаяце, дзядзька Максім?

— Не... Ой, ці не Ганна гэта?

— Я, дзядзька.

— А дачухна ж мая... Якава ты, на каго стала падобна! А скуль жа ты ў такую пору? Хай бы ж ты прычакала начы...— дзядзька азірнуўся назад, дзе ў канцы агарода стаяла лазня.

— Нічога не пытайце, дзядзька... Ледзь жывая...

Вайчук секануў па калодцы, каб увагнаць сякеру, але, мабыць, здрыганулася рука, і сякера не ўбілася, а звалілася за калодку. Не стаў убіваць знанава, кінуўся насустрач Анюце, затрос яе рукі, павёў да калодкі.

І яна пакорліва прысела, згорбілася, рукі без сілы ўпалі на калені.

— Не, лепш сюды хадзі! — пацягнуў яе за локаць у дзверы дрывотні, шмаргануў для прыліку рукавом па другой калодцы з убітым з краю клінападобным кавадлачкам-бабкай — кляпаць косы.— Расказвай жа, з чым прыйшла... Вой, зусім здурнеў, стары...— зноў схапіў яе за руку, пацяг ужо ў сенцы.— Гэта ж пераадзецца мо трэба, падсілкавацца чалавеку, а тады ўжо спавядацца...

Анюта каля ганка вызваліла локаць з моцнай дзядзькавай рукі.

— Усё гэта — потым, потым... Я не адна, дзядзька...

— Ну дык і таварыша заві!

— Паранены ў мяне... Учапілася калёсамі на сцежцы — ні ўзад ні ўперад не выеду.

— Дык ты з падводаю? А як жа... А кудэю ж ты ехала? — Ён адразу патупаў за Анютаю з двара.

— Адсюль...— махнула рукою на паўднёвы ўсход.— Нейкая сцежка, а не дарога. А спачатку здалася дарогаю. Ехала-ехала — і заселі. А ў возе цяжкапаранены... На «жалезцы» сёння, мінаю... От з самага ранку і дабіраемся...

— Праўда, праўда... Тут толькі сцяг вядзе напрасткі... Колісь летам ездзілі да балота, да старыцы... Але ўжо гады чатыры як не церабіў сцежкі — зарасла. Па зімніку то і цераз балота перабіраліся. А так мы кружною дарогаю ідзем і адтуль — ву-унека... ззаду пад’язджаем.— Дзядзька павярнуўся назад і павёў рукою, паказваючы недзе за сядзібу.

— Я думала, вас толькі з Лагішына прыкрывае балота-рукаў.

— З двух, з двух бакоў! Як клешчы... Падумаць толькі — прайшла не знай не ведай як... Тут можна і па шыю шчабоўкнуць! — Дзядзька паглядзеў на яе ногі,— не, не вельмі і ў гразі.— Хіба ты знайшла мае кладкі-жэрдкі?

— Знайшла — нюхам... Цэлы дзень боўтаемся то ў балоце, то ў Бобрыку — вопыт ужо ёсць...

Дайшлі да балота, колішняга заліва-старыцы.

Дзядзька Максім дастаў з кустоў жэрдку і два кіі, падаў адзін ёй.

— То палезем... А-яй, гэта ж куды заехала!

Дзядзькавы кладкі ляжалі ў шахматным парадку, і на іх трэба было перабірацца па жэрдцы з дапамогай кія то ўправа, то ўлева...

Перабраліся...

— О, то добры ж у цябе конь... І вазок адмысловы...

— Ну...

Растрэсены ў час скачкі Мікульскі быў, мабыць, без памяці — у тым стане, у якім яна і пакінула яго на возе, спяшаючыся да Вайчука па дапамогу. Цімох Андрэевіч з’ехаў у сярэдзіну вазка, дзе амаль не было сена, і зараз сядзеў, прытуліўшыся спінаю да тае копкі, што была ў задку воза. Пад галаву Анюта намасціла сена вышэй.

Адразу схапілася за пульс — праслухоўваецца, пачасціўся толькі рытм, напаўненне слабае.

Пакуль выбавіліся і завярнуліся, выехалі на кружную дарогу, што ішла наўкола возера, пакуль дабрылі да двара з тылу, прайшло яшчэ мінут дваццаць. Мікульскі, патрывожаны, слаба, не расцінаючы зубоў, стагнаў. Вайчук, пакуль ехалі, ішоў побач з возам, узіраўся ў Мікульскага і толькі ўздыхаў. Заехалі ў двор, і стала зусім цёмна. З сянец усё гэтак жа чуваць былі рытмічныя глухія ўдары — гух! гух! гух!

І тут дзядзька зашаптаў:

— А мо рызыкнуць, мо ў хату яго? Усё роўна ж цёмна ўжо... Як той казаў: спазніўся, то не спяшай...

— Не трэба. Некалі нам...

— То мо ў лазню прыхаваць да заўтрага? Там у мяне схрон, там трое вашых параненых.

— Хто? Не памятаеце прозвішчаў, не называлі?

— Не... Там можна было б, я ж кажу, і чацвёртага ўмесціць... А заўтра абяцаліся забраць іх...

— Не, дзядзька Максім... Буду вас прасіць — памагчы як даставіць яго ў атрад сёння ж. Зараз жа! У яго асколак каля самага мозгу — на дне вачніцы. Вока выцекла...

— А бож-жа мой... Гэта ж трэба, а!

— Мы карнікам з зондэр-каманды былі папаліся — цудам вырваліся. Адзін дакумент памог, і каня нават добрага далі... А дакуменцік гэты і вазок з канём... Таго выпраглі каня — падстрэлілі немцы... Дык і дакумент, і вазок у старшыні воласці Курмяля рэквізавалі... Доўга пра ўсё расказваць, калі-небудзь пасля вайны, як будзем жыць, раскажу. Вазок прыкметны, яго апазнаць могуць, вы яго прыхавайце... І гэта... Тут, пры боку ў параненага, кулямёт ручны пад сенам... Запраторце куды, спатрэбіцца...

— Ай-яй...— у голасе Вайчука чулася ўжо разгубленасць. Столькі звалілася на яго сёння! Спачатку тыя, трое параненых, потым гэты, відаць, важны чалавек, потым яшчэ вазок і кулямёт... А для таго, каб знішчылі сям’ю, спалілі хутар, дастаткова чаго-небудзь аднаго.— Ай-яй-яй... Ты паслухай мяне, дачухна... Трэба ўсё-такі яго пакарміць, вараным, цёплым... І сама перахопіш крыху. Баба мая павінна ўжо кулеш зварыць, усіх карміць пара... Я ж кажу: мінута туды, мінута сюды... А сілы многа прыбавіцца.

Раптам падаў голас Мікульскі:

— Хто тут? Вацлава, дзе ты?..

— Ціха, ціха, я тут...

— А хто яшчэ тут? З зондэр-каманды? Скажы ім, што я дараваў увесь доўг... Чаго яны яшчэ хочуць?

— Няма ўжо карнікаў даўно... Мы ў дзядзькі Вайчука, у сувязнога. Як вы сябе адчуваеце? Мо ўстанеце? Дзядзька Максім павячэраць прапануе, а тады ўжо...

— Дай руку, дзе ты... Максім Данілавіч разумна гаворыць. Так вас па бацьку?

— Ага...

— А пяршак у вас ёсць?

— Ну... Не пяршак, але кроплю знойдзем.

— То чаго ж спрачацца? Вядзі, Анюта...

— От жа вясёлы чалавек, ха-ха... Чакайце, і я памагу!

— Не трэба, Максім Данілавіч... Мне з дзяўчынай пад руку больш прыемна.

— То заходзьце... Я зараз!

Дзядзька цёмным ценем махнуўся да воза, пачаў намацваць кулямёт. Адразу пабег з ім недзе ў дрывотню.

Адчыніла Анюта сенцы...

Высока ў шчыліну сцяны ўторкнута лучына. Гарыць цьмяна, сіпіць, цягнецца з яе аж пад дошкі вышак сіні струменьчык куродыму. На нечым высока стаіць дзяўчынка гадоў трынаццаці, схілілася да лучыны з падранай кніжкай. Адною нагою яна націскае на канец вузкай дошкі, другі канец падымаецца і гэпае, б’е прымацаваным тоўстым і кароткім таўкачом у яму ў калодзе. Нажная, мабыць, ступа... Анюта чула, што ёсць такія, а вось разгледзець добра няма калі...

— Не сляпіся, чытачка! Ідзі сюды, пастаіш, паслухаеш, пакуль мы...— заглянуў у сенцы і гаспадар. Голас яго быў ужо не такі, як раней, а цвёрды і ўладарны, нібы падмянілі чалавека.

Дзяўчынка перастала грукаць, прыўзняла адну дошку на вышках, сунула ў шчыліну кнігу. Саскочыла на дол і моўчкі шмыгнула з сянец. Адчувалася, што не першы раз яна выконвае такія даручэнні, ведае, чаго ад яе хочуць.

У хаце было душна, кіславата пахла рошчынай.

Спыніліся ў парозе. Праходзіць далей замінала лапата, што саджаць хлеб: шырокім канцом яна ляжала на прыпечку, тронак — на кухоннай шафаўцы пры акне. Гаспадыня, цётка Хрысця, закасаўшы вышэй локця рукавы, мясіла цеста на хлеб. Дзяжа стаяла пры печы, але крыху збоку, на заслоне. Са смачным чвяканнем кулакі вырываліся з цеста, зноў гнялі яго, мялі, варочалі, прадушвалі да дна, пагружаючыся ў падатлівую і тугую масу.

— Што ж ты... Яшчэ месіш, а ўжо загарадзілася...— сказаў дзядзька Максім, абышоў Анюту з Мікульскім і падняў тронак, як шлагбаум.— Праходзьце далей. Во сюды, на лаву...

Анюта падвяла Мікульскага да лавы, прыселі.

Гаспадыня толькі адказала на прывітанне — «Драстуйця!», а на гаспадарову заўвагу не сказала ні слова. Нейкае ледзь улоўнае напружанне адчувалася ў іх адносінах.

— Як у цябе там — гатова? Людзі здарожыліся, і зноў трэба ў дарогу... Паранены цяжка...

— Зварылася, зварылася... Ото-то, пяць мінутак,— пакідаю толькі хлеб у печ.

Дзядзька Максім не праходзіў, таптаўся ў парозе. Зазірнуў у печ.

— У-у, як ведзьма... Нажарыла!

— Выхвашчы трохі, а то прыгарыць скарынка. Не думала, што так выйдзе, спаліла дзве бярэмкі. А трэба было менш, печ яшчэ ад ранішняга не выстыла...

Гаспадар выйшаў у сенцы і тут жа вярнуўся з венікам на доўгім кіі. Памачыў венік у цэбар і некалькі разоў хвастануў мокрым па раскаленым да белізны паднябенні печы. Зашыпела, паваліла з пелюсцяў пара, запахла разагрэтым бярозавым лісцем, як у лазні.

Зрабіўшы такую невялікую работу, дзядзька выйшаў з хаты.

— Падавай яму ўсё ў той жа секунд...— нібы паскардзілася гасцям цётка Хрысціна.— Гарачка! Гэта ж не зацірку зварыць... Хлеб — ого! Часам усё робіш як трэба, а не ўдасца, сядзе...

Зірнула ўважліва на Мікульскага, гаротліва паківала галавою, хацела яшчэ нешта сказаць і не адважылася. А мо хацела больш наскардзіцца Анюце — лічыла яе амаль сваёй.

Памыўшы рукі ў місцы з белаватаю, нібы забеленай малаком вадою, яна тут жа чарпнула ў каўшы лыжкаю мукі, нацерусіла на лапату. Зноў абмачыла рукі, ухапіла з дзяжы вялізны, ледзь не з галаву, камяк цеста, перакінула з рукі на руку, прыгладжваючы, афармляючы навісу, каб злёпак быў гладчэйшы, паклала на лапату, крыху прыпляскала, закругліла берагі, парабіла пальцам на акрайцах паскі-жалабкі — знізу ўгору. Хутка і спрытна, з любасцю, ажно прыгожа было глядзець на яе, рабіла ўсё цётка Хрысціна. Схапіла лапату — шугець у самы дальшы кут печы. Зноў прымайстравала тронак на шафаўку, пацерусіла па лапаце больш мукі, зноў памачыла рукі, выхапіла з дзяжы, адарвала другі камяк пухкага цеста...

— Вы яшчэ не паснулі? Скора ўжо, скора...

— Не...— азваўся Мікульскі.— Вы мясіце, мясіце... Я слухаю, чмыхаю носам і дом успамінаю, маму... Нават уяўляю, што гэта яна хлеб пячэ... І от скора ўшчыпне крыху цеста, закатае ў яго цытвару, прымусіць пракаўтнуць... Ад рабакоў так лячыла, малога, вельмі не хацелася есці тое цеста... А от зараз успамінаю ўсё, і на сэрцы цяплее...

— А ці жывая ж хоць яна, матка ваша?

— Не ведаю. Тры гады на вайне...

— А самі ж здалёк? Гаворыце па-наськаму.

— Слуцак — чулі? Са Слуцкага раёна...

— Гэта ж можна было хлеб і раніцаю замясіць, удзень выпечы...— павяла гаворку Хрысціна.— Але хіба ўгадаеш, калі яны прыйдуць? Мо ото, скора, мо пад раніцу, мо ўдзень насмеляцца... То лепш хай будзе гатовы. Астыне — паскідаю ў мех, прыгатую...

— Пра каго вы, цётка Хрысціна? — уздыхнула, нібы прачнуўшыся, Анюта.

— Пра каго ж... Пра вашых! Параненых абяцалі прыйсці забраць... Дык мы надумалі яшчэ і хлеба нарабіць... Заглянула я ў кадаўбец, а там мукі ўсяго як рашчыніць... Рашчыніла, хапаю, мялю ў жорнах скоранька, а рукі млеюць, слёзы — не суняць...— гаспадыня і зараз горка ўсхліпнула, а з вачэй выкаціліся і ўпалі ў дзяжу буйныя слязіны.— Там забітыя на двары, параненыя, а я кручу гэтыя жорны, плачу і кручу... Цішком хавалі іх, паплакаць не было каму над імі...

Зашчымелі вочы і ў Анюты, казытнула шчаку сляза.

«Хлеб і слёзы... Хлеб, замешаны на слязах... Ці ўведаюць калі партызаны пра гэта? Які хлеб ядуць...»

— Але ж, кажуць, паміраць збіраешся, а жыта сей. Так і я... Валька трохі памагла, накруцілі з горам папалам. А дачка яшчэ і пшана натаўкла, насыплю вам у торбачку... Зварыце там кашу сабе...

«Як матка ў Мінск мяне збірае...» — падумаў Мікульскі.

Анюта ж слухала цётку, не асмельваючыся папытаць, удакладніць адно: ці быў сярод забітых Васіль? Ці прынеслі яго сюды? І дзе падзелі забітых, калі нават параненых пакінулі, не змаглі несці далей? Мусіць, не было каму несці...

І не ўтрывала:

— Цётка... А гэта... Васіль быў сярод забітых? Называлі такога?

Мікульскі адразу сціснуў яе за локаць, нібы прытрымліваў, не пускаў кідацца ў бездань пачуццяў — як з гары, на злом галавы.

— Быў, дзетка, быў... Называлі такога... Прозвішча толькі не ўпамятавала, такі харашэнны хлопец...— гаварыла цётка і выцірала вочы, прыгінаючы твар да аднаго прадплечча, да другога.— Троечка іх ляжала радочкам... Такія маладзенькія!.. Чацвёртага не адкрывалі, у палатку быў увязаны, як клунак. Ніводзін, мабыць, яшчэ не жанаты... Без трун і хавалі, пад вербамі, у адной магіле... Пазакручвалі ў старыя посцілкі з галавою, каб на твар зямля не падала... Не было з чаго дамавін рабіць, і часу не мелі... Баяліся, каб хто не наскочыў... Урэмянна пахавалі, нават капца не насыпалі ўгору, лішнюю зямлю ў балота занеслі... У старога недзе на бумажцы ўсе перапісаныя... Нават дзецям, Ядзі і Валі, наказ даў, каб запомнілі, хто яны і адкуль. Мо самі не зносім галавы, то хай хоць дзеці помняць, мо ўцалеюць, дык людзям скажуць.

Анюта ўжо рыдала, не магла суняцца. Мікульскі туліў яе плячом да сябе, пагладжваў, абняўшы, другое плячо: «Ну-ну... Ну-ну...» Але і самому было невыносна і душна-балюча — ад фізічных пакут, ад душэўных...

— Нам, жанкам, суджана плакаць...— цётка Хрысця ўкінула апошні бохан і няшчыльна прычыніла печ. Ухапіла дзяжу з пакінутым на дне камячком цеста для закваскі, панесла ў сенцы. За другім заходам вынесла лапату і коўш з мукою.— Во... А цяпер сядайце бліжэй да стала...— змахнула фартухом з заслона нацярушаную паўкругам муку, прыставіла яго да стала з другога боку. Хуценька прынесла драўляныя лыжкі і гліняную, бурую ад старасці, аплеценую дротам, каб не рассыпалася, місу. З загнета — вялізазны, такі ж аплецены дротам, чорны гаршчок, наліла ў місу, не шкадуючы, густаватага, заскваранага куляшу.

— Вас мо карміць трэба? Не бачыце...— сказала Мікульскаму.

— Не! Пацэлю яшчэ ў рот.

— То я вам асобна налью, каб бліжэй было.

Мікульскі ўжо сядзеў за сталом, а Анюта нават не скранулася.

— А дзе іх магіла? — спытала ціха, як сама ў сябе, і ўстала.

— Муж там яе... Васіль Шыпняк...— сказаў Мікульскі.

Цётка завойкала, запрыказвала:

— О божухна, чаму не адсохне да не адваліцца мой язык... Лішняга намянташыла... Хадзем, дзетка, пакажу... Хадзем... Усядно, я бачу, не ўваб’еш лыжкі ў рот.

Цётка павяла Анюту. Мікульскі сядзеў за сталом праменька, трымаючы аберуч драўляную міску-коўш, і чуў, што цяпло ад варыва адчуваецца нават праз дзерава. Ён, пакінуты за сталом адзін, не еў, нібы забыў, чаго і сеў за стол.

 

— Што ж вы ў цемнаце...— зайшоў Максім Вайчук і замоўк, мо збянтэжыўся: госцю ўсё роўна — ёсць святло ці няма.— Патухла лучына... Недзе яшчэ за комінам ёсць...

Чутно было Мікульскаму, як Максім Данілавіч асцярожна штосьці ставіць на стол, як выграбае чапялою з ямкі жар, раздзьмухвае, потым уторквае недзе лучыну.

Сеў насупраць Мікульскага, пасядзеў.

— Дзе ж яна... От так заўсёды — за сто работ адразу хапаецца...— бурчыць незадаволена дзядзька.

— Руплівая яна ў вас, цягавітая...— азваўся і Мікульскі.

— Ну, то хай... Пазней яна...— дзядзька булькае гарэлкай, чуваць сівушны, прыгарэлы пах.— Во... Пускаю да вас чарку: будзьце здаровы, папраўляйцеся...

Дзядзька выпіў паціху — не крэкнуў, не закашляўся, укінуў штосьці ў рот і забулькаў зноў.— Во, бярыце... І сала на сподачку...— прысунуў бліжэй да яго шклянку і сала, даторкнуўшыся да рукі.— Дождж перастаў... Добра, што хоць зверху не будзе ліцца... Вельмі ж нядобра ў лесе ў дождж... З усіх бакоў льецца на цябе.

— Нам ужо не страшна... І так мокрыя.

Выпіў і Мікульскі, намацаў скрылёк сала, кавалак хлеба.

Гаворка ў іх не клеілася, нібы абодва прыслухоўваліся: а што робіцца ў іх усярэдзіне ад выпітай смярдзючай гаркаты? А ці не чуваць чаго з двара, дзе стаіць на варце дзяўчынка, дзе ходзяць цётка Хрысця і Анюта? Мікульскаму дзядзькава самагонка здалася слабаю. А хацелася якога спірту, каб аглушыла, затуманіла галаву, як наркозам...

«Дзе і што робіць Анюта? Хоць бы прывяла яе цётка Хрысця сюды... А мо самому пайсці да яе?»

Мікульскаму не сядзелася...

— А скажы мне, чалавеча... Я бачу па разгаворы, не просты ты чалавек, хоць і прыкідваешся простым... Скажы мне, разумны чалавек: ці скора прыйдуць нашы? Ці скора гэтая распраклятая вайна скончыцца? Гэта ж ніякія нервы не вытрымаюць, нават жалезныя... Ніякія!..— дзядзька паспешліва ўліў гарэлкі і выпіў сам без ніякага тосту. Зноў наліў.— Пускаю чарку да вас — піце здаровы...— дакрануўся донцам шклянкі да рукі Мікульскага.

— Прыйдуць, дзядзька, нашы... Скора ўжо... А калі вайна скончыцца, можаце і самі сабе адказаць.

— Як гэта?

— А так. Пакуль не стане Гітлер на калені, пакуль не будзем у Берліне, у яго логаве. Без гэтага ні пра які канец вайны ніхто не будзе думаць. Думаю, што і вы на гэтым пагодзіцеся.

— Так! Гэта — так! Калі ён, гад, столькі гора прынёс, такое вынішчэнне нашаму народу зрабіў, то трэба, каб і сам паспытаў такога.

— Сталін так не ўказвае рабіць. Гітлеры прыходзяць і адыходзяць, а народ нямецкі застаецца. От як... А ні вы, ні я, ні трэці-дзесяты з дзецьмі і бабамі ў Германіі ваяваць не будзе...

— Не будзе — факт... Гэта і я, дурны, разумею.

Памаўчалі.

— Максім Данілавіч, каго чатырох у вас пахавалі?

— Я спісак нават склаў, схаваў у адно месца. Не ў хаце, хата можа згарэць яшчэ. Але і на памяць помню: Васіль Ісаевіч Шыпняк, камандзір 3-га ўзвода, з Ровенскай вобласці; з яго ж узвода Хведар Анісімавіч Барбук, радавы партызан, камсамолец, з-пад Лагішына, з нашай мясцовасці; Мікалай Іванавіч Трыпольскі — рускі, з Урала недзе, трохі нейкае начальства, ніхто дакладна не мог сказаць; чацвёрты, кажуць, малады зусім, хлапчук, Галубоўскі Эдзік... Эдуард... Па бацьку не ведаю... Не адкрывалі яго нават...

— Браніслававіч...— Мікульскі сціснуў далонямі галаву.— Мой ардынарац...— ён застагнаў.

— Слухайце... Вам... можа, вады?

Мікульскі пакруціў галавою.

Здагадлівы Вайчук выліў астаткі з бутэлькі ў шклянку, сунуў Мікульскаму ў руку. Цімох Андрэевіч паспешліва выпіў.

— А параненыя... хто-о? — выдыхнуў паветра працягла, закусваць не стаў.

— От чаго не ведаю, таго не ведаю... Не было патрэбы запамінаць.

Ляпнулі дзверы.

— Дзе ты прападаеш? — адразу наваліўся на жонку Вайчук.

— Дзе трэба, там і была... А цябе нешта ўсё дрэнчыць! З Ганнай вунь параненых глядзелі... Яна перавязкі паправіла ім. І зноў пайду ў схрон, карміць трэба людзей. І самой лепш там сядзець. Не дзіцячая гэта справа... Дзяўчо, а там усе мужчыны... Ім жа то тое трэба, то гэта — падаць, прыбраць... І выражаюцца яны... Я ведаю, што не знарок — боль гэта ў іх гаворыць. Але ж вушы не заткнеш, а ім не забароніш.

— Дык у вас дзве дачкі...— сказаў Мікульскі.

— Дзве: Валя і Ядзя.

— З параненымі большая — Ядзя. Пятнаццаць ёй...— удакладніў Вайчук.

— І сынок быў — першанькі. У трыццаць шостым утапіўся. Кінуўся другога ратаваць, а той учапіўся ў яго — і разам... Дасталі потым двух — так, схапіўшыся адзін за аднаго, і былі...— цётка Хрысціна выцерла фартухом вочы.

— Ладна, баба... Годзе — кажу! Дагледзь людзей, ды трэба збірацца. Верхам пасадзім чалавека, павязём... Будзеце з Ганнай страхоўку з бакоў рабіць...

— Хай бы ж ты сам правёў людзей, а я параненых глядзела б!

— Ядзя паглядзіць. Нічога з ёю не станецца... А я ўперадзе пайду, бо можна і заблудзіць. Скажаш Ядзі, хай светлякоў наловіць у бутэльку... Будзеце ісці назіркам, як за ліхтаром...

Мікульскі хацеў спытаць, а дзе ж Анюта, і не спытаў. Ён разумеў, што яна там, пад вербамі, з Васілём.

Нібы адказваючы на яго думкі, дзядзька Вайчук сказаў ціха:

— У харошым месцы іх пахавалі. Зелена, птушак многа звініць за пагодаю... А ў адной вярбе слепат — дзікія пчолы...

* * *

Анюта як дайшла да таго месца пад вербамі, дзе паказала магілу цётка Хрысціна, то адразу ўпала на сыры дол. І праўда, не пазнаць нічога, ніякага горбіка зямлі, хоць яна абмацала тое месца рукамі — кожны дзярончык-квадрат, кожную шчылінку-паз паміж імі.

Зеленаватым фасфарычным святлом загарэўся перад ёю, мо за які метр усяго, светлячок. Мусіць, там, пад вярбою, у якой дупло з пчоламі. Лявей і далей, але таксама ўперадзе, дзе канчаўся пагорак-выспа і пачынаўся спад да старыцы-балота, свяціліся яшчэ два — нібы кашачыя вочы. Ціха было наўкол, толькі недзе далёка, мо ў разбураных Гацішчах, выў сабака, клікаў бяду.

Анюта сядзела нерухома, зусім не чуючы ні халоднай макрэчы пад нагамі, ні таго, як бязгучна, казытліва паўзуць па шчоках слёзы, капаюць цёпла на застыглыя ў вечаровай свежасці рукі. Ціхі, густы пошум, як стрыманыя ўздыхі, далятаў з лесу — то справа, то злева, быццам і дрэвы ахапіла журба, быццам і яны памагаюць ёй гараваць гора. І не могуць стрымацца, падаюць голас, а яна, Анюта, нават гэтага не можа тут дазволіць сабе — паплакаць уголас. І за сябе, і за тых матак, жонак і сясцёр ці каханых, якія яшчэ чакаюць з вайны гэтых хлопцаў і мужчын, што ляжаць разам у адной магіле. Брацкай магіле... Браты па зброі, па жыцці, па змаганні... Браты і па смерці...

 

Паволі хістаюцца над ёю і Васілём, шумяць стромкія сосны. Вяршаліны іх недзе высока-высока ў небе, гайдаюцца і плывуць насустрач воблакам. А тут, унізе, на зялёным, у сонечных плямах, моху ветру ніяк няма. Ён дзесьці там, у шатах, і яшчэ вышэй. Паволі хіліць вецер, учапіўшыся за чубы, сосны то ўправа, то ўлева, то па крузе, і ўніз прарываюцца, слепяць і яе, і Васіля сонечныя промні...

— Вой, у мяне галава кружыцца... Нібы сосны на нас валяцца. Або здаецца, што сама ўпаду — во-о туды, у бездань... У сінюю бездань...— шэпча яна, гледзячы ў неба.

— I ў мяне... Кружыцца... Цэ — від шчасця...

Васіль горне яе да сябе леваю рукою. А правая занята, на правай ляжыць яна, Анюта. Васіль пяшчотна і ўдзячна, ледзь кранаючы губамі, цалуе яе ў вочы, у куточкі вуснаў, прытуляецца вачыма да яе шчакі, казыча вейкамі.

— Ад вышыні ў мяне заўсёды кружыцца галава... І страшна... Баюся я вышыні... Баюся ўпасці... От бывае ў лужу пагляджу, а там неба адбіваецца, воблачкі... І здаецца лужа глыбокая, глыбокая — як мора... І ўсё — ужо водзіць мяне ў бакі...

— За мэнэ дэржысь міцнішэ — нэ впадэш...

— Няўжо калі-небудзь я ўпаду — з вышыні? Аж сэрца халадзее.

— Не бійся... Ты — зі мною...— зноў пачаў ён горача цалаваць яе.— Ты заўжды будэш зі мною... І нэ пропадэш...

— Страшна... Як не ў пару ў нас усё гэта! Вайна скрозь... Кроў, слёзы, пакуты... А мы...

— А мы чужога нэ крадэмо... Мы цількы свое бэрэмо... І цёго ў нас ніхто і нішто нэ можа відняты. Воно з намы... До кінця...

— Ой, Васілька...

— Мовчы, мовчы...

Ён цалаваў усё гарачэй, абдымаў усё мацней.

Над імі шумелі хвоі...

Потым яны зноў сцішана глядзелі ў неба. Васіль разлёгся на самым краечку плашч-палаткі, нават крыху прымяўшы мох. Раскінуў рукі, прыплюшчыў вочы... На вуснах блукала, як ледзь прыкметны сонечны зайчык, стомленая ўсмешка. Анюта павярнулася на бок, да яго тварам, падагнула крыху калені. Шырокая, моцная ў Васіля правая рука, далонь не пакалечаная, як левая...

І яна ўклала ў яе два кулачкі, як у гняздо. Васіль усміхнуўся, крыху мацней сціснуў пальцы. А вачэй не расплюшчыў...

Анюта прыўзнялася на локці, каб лепш бачыць яго твар.

— Умг? — спытаў ён, і куточкі губ уздрыгнулі.

— Нічога, нічога... Ты ляжы... Паспі хоць трохі... А я на цябе буду глядзець... Буду вартаваць твой сон.

— На тым свіці адаспімся...

Памаўчалі.

Доўгія, аксамітныя веі Васіля ўздрыгнулі, крыху расплюшчыліся.

— Ну і шчо? Нэ впізнала?

Анюта прытулілася тварам да яго рукі, легла ніцма. Усхліпнула ад любасці, ад замілавання.

— Эх ты... Яке зворушэння...— павярнуўся ён да яе, зноў абняў.— А знаеш, шчэ мэні ўчора Шымшалевіч з гаспадарчого лагера казав?

— Не-э...

— На вашэ вэсілля, кажа, я такіх ковбас нароблю! Ковтаты будэтэ нэ жуючы.

— Няўжо — каўбас?

— Ага. Штукар, на всі рукы мыстэць.

— Што яны ўсе пра вяселле... Як згаварыліся ўсядно. Мы ж і так ужо жанатыя.

— Змовылыся, а як жэ! Усур’ёз!.. І командыр, і комысар — Тымохвій Андрыйёвіч.

— Даведаюцца ў брыгадзе... Ці ў злучэнні, сам Камароў... Будзе тады нам вяселле.

— Комаров — людына шчо трэба... Ось цількі сходымо на завдання ў цю ніч — і вэсілля... Вжэ, кажуць, і самагон е.

— А куды на заданне? Ніхто нічога не гаворыць.

— На залызныцю. А куды конкрытно — скажуць, як трэба будэ.

— Ніколі па столькі не адпраўляліся на «жалезку».

— Ніколы, цэ правда... Ты сама паспі. Усі спляць, кому сказано готуватыся.

— Не магу я па загаду спаць.

— Значыць, ты шчэ ніякі нэ партызан.

— Там мо шукаюць нас, у лагеры... А мы...

— А мы — вцікачы... Дэзэртыры...

— Ой, што ты пляцеш! За гэта — ведаеш што?

— Знаю... Я сказав вартавому по лагеру: да семнаццаці нэ шукаты. Самы прыйдэм...

— Ой, Васілька... За што на нас такое шчасце звалілася? Можа, мы і няварты яго.

— Варты, варты...

— А я не паеду з табою на тваю Случ... Там жа таксама Палессе, толькі па другі бок Прыпяці... Балота, камары... У мяне ўжо крыві не асталося — усю камары высмакталі.

— У нас менш балот. А куды б ты хацела іхаты?

— Паедзем са мною ў Гомель... Бацька мой там машыністам быў на чыгунцы... І ты на чыгунку паступіш... У горадзе будзем жыць...

— Ні-і...

— Што — не?

— Погадаемо: візьмэм карту, очы закрыемо і... Куды палэць попадэ. Союз вэлыкый... А знаеш, кількы трэба будэ будаваты після війны?

— Не кажы-ы...

— Ось бы на яку вэлыку будзівлю! Я ж можу нэ цількі танком чы трактором керуваты. Мэні — любую тэхніку подавай!

— І самалёт?!

— А шчо! Трохы підвучывся б — і на літаку літав бы...

— Я не ведала, што ты — хвалько.

— Тобі обов’язково трэба побуты трохы ў мого бацька, у нэнькі... У мэнэ дужэ гарна мамо... У-у, слів нэ мае, шчоб опысаты...

— Вочы ў цябе — маміны? — Анюта прыгладзіла яму пальчыкам бровы, паспрабавала правесці па кончыках вей. Васіль крутнуў, вывёртваючыся, галавою.

— Лоскіту боюся... О-о, у мамы крашчы!

— Хто ў маму ўдаўся — шчаслівы будзе.

— Ты побудэш у моіх бацьків, а мы сходымо за Буг, а там і війна кінчыцця...

— Куды-куды?! За які Буг?

— Рэйд за Буг, у Польшчу. Братам нашым поміч трэба. Я добровільно запысався... Упросыв командыра, бо нэ всіх бралы... У мэнэ шчэ рахунак з німцямы...

— Я ж помню: пайшла ўжо частка партызан за Буг! У сакавіку ці красавіку...

— І тэпэр... Ды ты нэ лякайся — цількі рэйд зробымо пэрэд фронтам, по німэцькому тылу — і всэ.

Анюта ўжо не слухала яго — плакала. Як ні ўгаворваў яе Васіль, як ні папікаў за бабскую слязлівасць. А што слязлівая яна стала, дык і сама пачала заўважаць. Нервы вінаваты, нервы... Ёй і Адам Палуян казаў пра нервы... Зусім нікчэмныя ў яе нервы сталі за вайну.

— Каб знав, шчо ты так відрэагуеш, то і нэ казав бы. Поставыв бы пэрэд фактом — і всэ.

Васіль спачатку адвярнуўся ад яе. Але, мабыць, палічыў, што занадта гэта груба, і сеў. Пачаў гарнуць папяросу, рассыпаючы тытунь.

— Зайздру запорыжцям... Воны баб до сэбэ нэ підпускалы... Ну як, скажы ты, йты в бій, колы після ціх бабськіх сліз робышся, як онуча? А трэба буты як залізо, а рухавым і абачлывым — як кіт. Відкіля бы ні падав, а трэба змогты на ногі прызэмлытыся.

— Добра, Васілька... Хай будзе, як ты хочаш... Паеду, як прыйдуць нашы, да тваіх бацькоў... Буду чакаць цябе... Толькі ты вяртайся, чуеш? Васілька, ты ж будзеш сябе берагчы, праўда? Ты ж ведацьмеш, што цябе чакае бацька з маткаю, я чакаю... І пасцеражэшся, добра?

— Добра, добра... І ты будзь обэрэжлівійша... Нам яшчэ трэба довга жыты...

Гэта было якраз перад паходам на чыгунку, на той участак Ломча — Парахноўск. Пракляты ўчастак...

Хтосьці ўзяў Анюту за плячо. Але яна не адразу зрэагавала, не адразу ўздрыгнула.

— Ну, хопіць жа, хопіць... Уставай, дзеўка, кажу! — цётка Хрысціна ўжо добра сцепала яе.— Кулеш даўно прастыў... Укусіш трохі чаго, ды трэба выбірацца... Колькі тае ночы цяпер, перад Купалам... А не блізкі свет, мусіць...

Хрысціна вяла яе пад руку, нібы не давярала яе сіле і трываласці. Гаворка яе журчала, нібы дзесь непадалёку крыніца, якой няма ўгамону, няма стомы і супынку. Вечная крыніца...

— Божа, так зямля агалілася... Столькі людзей харошых з’ела вайна. Многа нам цяпер трэба будзе людзей нарадзіць. І за тых, што з вайны не вернуцца. Бо здзічэе без людзей зямля... Нядобра, што ў цябе дзіцятка няма ад яго. Дарма што вайна. Вайна вайною, а людзям нараджацца трэба, бо так і ваяваць не будзе каму.

— Будзе нешта...— неяк само вырвалася ў Анюты. Яна выцерла далонямі шчокі, не хацела, каб дзядзька Максім убачыў яе заплаканаю.

— Эй?! — ажно спынілася Хрысціна.— А мая ж ты сястрыца... Дай я цябе пацалую! — яна цмокнула яе ў адну шчаку, у другую.— Цяпер табе і гора будзе лягчэй адужаць. От пабачыш!

І ўжо як ступілі ў сенцы, у поўную цемру, цётка Хрысціна нечакана павярнулася да Анюты — ажно чуваць было на твары яе гарачае дыханне-шэпт.

— Мо ацалеем, прагоняць скора немца, то і я свайго паддуру... Дальбог!.. Бо што гэта за сям’я — двое дзяцей? Сына нам трэба... Думаеш, я не бачу, як Максім нудзіцца? Знервіўся зусім... Тут добра, а тут і ўспыхвае, як маланка... Я стараюся ўсё яму ў масць гаварыць, але ж чорт яго вытрывае, каб роўненька нітку весці... Я ж не каменная тожа...

— А колькі ж вам гадоў, цётка?

— Хочаш сказаць: а ці не старая ты качарга, каб пра такое думаць?

— Ой, ну што вы...

— Старая, а што ж паробіш. За сорак пераваліла... Але ж адно дзіця яшчэ прывяду. Мая свякруха ў пяцьдзесят аграшылася... Дзяцей пажанілі, замуж пааддавалі... Унукі старэйшыя ўжо за тую дачку, а от жа... нарадзілася, дык што? Не нацешацца цяпер на тую дачушку, не нагледзяцца.

Рэзка расчыніліся дзверы хаты. Святло рванулася ў сенцы шырокай палосай. У дзвярах вырас Максім Вайчук. Крыху ўгнуўся ўперад, да правай рукі, што прытрымлівае адкінутыя дзверы, узіраецца. З-пад яго выцягнутай рукі было відаць, як спалохана скалыхнулася ў хаце полымя лучыны, хістаецца, не можа заспакоіцца.

— А-а, вы гэта... Доўга ходзіце!

— Мы, мы... Спакою табе няма.

— Ісці пара!

— А мы гатовы... Каня лепш паглядзі: мо так і стаіць галодны.— Цётка адкінула яго руку з клямкі, зайшла ў хату.

— Конь табе ў галаве... Аседланы даўно! Чалавеку вунь нядобра...

— А божухна...— паспяшыла Хрысціна да Мікульскага.— Мо на ложак давайце яго пакладзём?

— Гаварылі, гаварылі — і раптам раз! Як пад зямлю праваліўся...

— Не чапайце яго, цётка! — спыніла Хрысціну Анюта.— Адпусціць, пачакаем крыху. Было так — не раз...

Мікульскі сядзеў не за сталом, а крыху збоку ўжо. На самым краечку лавы — плечы і галава прыхінуты да сцяны. Рукі абапал упіраюцца ў лаву, пальцы шырока растапыраны, костачкі на іх збялелыя.

Прыселі ў одуме, дзе хто, застылі. У гэтай здранцвеласці была і напружанасць нецярплівага чакання, і спачуванне чужому болю. Анюце на момант здалося, што яна чуе ў хаце нейкі гул, нібы далёкі рокат мора ці гоман вялікага натоўпу, як на кірмашы. І нібы гэты гул ідзе з галоў прысутных тут людзей, з яе ўласнай, і гэты гул пранізваюць, як успышкі маланкі, асобныя выкрыкі-лямант, галашэнне. Яна нібы чула людскія думкі, гул цэлых раёў людскіх думак...

Потым гэта нешта, што было найшло на яе, адступіла, нібы адпусціла... І тады яна пачула, што ёй вельмі душна, што лоб пакрыты кроплямі поту, ліпне да цела адзенне...

Калі зноў ачнулася, другі раз, раптам убачыла каля сябе блізенька цётку Хрысціну.

— Каўтані кроплю... Каўтані... О, мой божа...— гаварыла Максіміха і совала ёй у губы беражок конаўкі.— Не сядзі, Максім! І яму дай вады... О бож-жа, калі ўсё гэта скончыцца?!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Парная, удушлівая ноч стаяла над Палессем. І ў гэтай начы адной з глухіх лясных сцяжынак прабіралася да Ліпнішак дзіўная група людзей. Уперадзе, крокаў за чатыры ад асноўнай групы, ішоў мужчына ў брызентавым балахоне. Каб не цьмяны зеленаваты агеньчык, што матляўся за яго спінаю з боку ў бок, постаць яго лёгка было б згубіць у першабытнай цемрадзі. Зоркі, што сям-там праглядвалі на небе, мільгалі ў шатах дрэў, ніяк не маглі рассеяць гэтую цемру. За чалавекам-правадніком ступаў сцяжынаю конь з дзіўным коннікам у сядле. Ледзь прыкметна бялела ў якім метры над сядлом, там, дзе павінна быць галава конніка, белая пляма. Галаву і крыху твар конніка прыкрывала ссунутая на вочы і добра прывязаная, каб не зляцела, вялізная нямецкая каска. Але яе нельга было ўбачыць, яе можна было пачуць, калі часам галінка біла, хвастала па касцы — і ў лесе тут жа губляўся брынклівы, глухі звон.

Абапал каня, трымаючы адна леваю, а другая праваю рукою за павадок, а той рукою, што была бліжэй да гарачага боку каня, прытрымліваючы конніка, крочылі дзве жанчыны. Ім было горай за ўсё: ступалі наманы, спатыкаліся ў галінах, хлістала па тварах вецце. Хоць і стараліся трымаць локці тых рук, што ўчаперыліся за повад, на ўзроўні вачэй, а ўберагчыся не маглі. Некалькі разоў наступаў конь заднімі нагамі ім то на пальцы, то на пяткі, і жанчыны ўжо кульгалі.

Хто злічыць, колькі ў гэтую ноч на акупіраванай Беларусі не спала людзей? Колькі такіх вось зялёных агеньчыкаў мільгала на яе лясных сцежках і дарогах? Прываблівых і трывожных, як пуцяводныя зоркі...

 

Частка другая

 

1

На гэты раз Мікульскі выплываў з небыцця, як з чорнага прадоння правалу, доўга. І сам дзівіўся, што ў некаторыя імгненні цела свайго не чуў. Але чым больш прыходзіў да памяці, тым важчэйшымі былі стома-гул, млявасць у кожным мускуле. Нават у паўпрытомнасці чуў у галаве даўкі і тупы боль. Выплываў, і здавалася, што ніколі не скончыцца гэта выплыванне, бо зноў цягнула яго недзе, гойдала, апускала на нябачных хвалях уніз і тут жа пачынала падымаць зноў... Угору-ўніз, угору-ўніз... Усё — у вельмі замаруджаным тэмпе.

Не мог уцяміць, дзе знаходзіцца: часам чуў нейкія ўздыхі і стогны, чуў нібы спеў, мармытанне скрозь сціснутыя зубы — без слоў. Урэшце гукі выстраіліся ў словы, напоўніліся сэнсам:

 

Ажаніла мяне куля быстрая,

Абвянчала мяне шабля вострая...

 

І зноў няма слоў, ёсць працяглы, з перахопамі дыхання, стогн. Голас здаўся знаёмы, але з-за тугі і стрыманай пакуты тэмбр яго набыў чужое адценне.

 

Ой ты, конік, мой конь вараненькі!

К айцу, к матцы скачы дзень і ночаньку,

Да сястрыцы, да меншага брацейкі,

Пакланіся, заві на вяселлейка...

 

Не чуў і слоў такіх Мікульскі, не з такімі словамі гэта песня спявалася. Партызанскі фальклор? Ці сам спявак прыдумаў?

— Лысуха — ты?

Спеў спыніўся. Пачуўся знарочысты храп.

Да Мікульскага пачало даходзіць — дзе ён. У шпітальнай зямлянцы... Успомніўся начны паход з Вайчуком, Анютай і цёткай Хрысцінай. Паход-пераезд... Але да нейкага моманту, бо потым быў чорны правал, нібы Мікульскага не існавала. Мусіць, страціў прытомнасць, седзячы на кані. Зноў ачомаўся быў на кароткі час пры перавязцы, ужо ў шпіталі... І зноў правал...

Абмацаў галаву — новыя бінты... Так, так, усё так, як успамінаецца. Дабраліся-такі яны да лагера!

— Не прыкідвайся, Лысуха. Я ж чую — ты гэта.

— Агы, таварыш камісар...— азваўся, уздыхнуўшы, разведчык.

— І ты, значыць, тут...

— Тут!

— І што ў цябе?

— Нага... Укараціў Адам пасля гераічных намаганняў сантыметраў на пятнаццаць. Цяпер ты, кажа, будзеш самы вясёлы чалавек... Скакаць табе, не пераскакаць да самай смерці... На адной...

— Як жа ж ты... Я ж помню: пагнаў цябе з дарогі яшчэ здаровага... Бачыў нават, як вы ў кусты шаснулі.

— Было дзела, было... Я тады вас таксама здаровага бачыў. Усё цячэ, асабліва кроў... Усё мяняецца — саміх сябе не пазнаём...

Зноў стогн, соннае мармытанне... Чуваць цяжкае дыханне людзей. Мікульскі чуе пахі — чагосьці едкага і рэзкага, мо эфіру, мо ёду, мо плесні... Не, здаецца, карбіду... І пах закарэлых бінтоў, і тое, што памяшканне не праветранае... І сырасць — вільготнасць паветра можна памацаць ледзь не пальцамі. А думалі ж, калі апускалі гэты зруб у катлаван, што ў ім будзе суха, як у хаце, а не гэтак, як у зямлянцы. І яшчэ ўсвядоміў Мікульскі, што ён ляжыць, хоць ляжаць яму горш цяжка і балюча. Абапёрся на рукі, сеў.

Зноў нейкае невыразнае, не разабраць слоў, мармытанне, хтосьці ўспамінае бога і тут жа... трохпавярховы, сакавіты мацюк!

— Гэта не ты молішся, Лысуха?

— Не... Нас тут сямёра. Трох учора раніцаю даставілі — з хутара Вайчука.

— Раніцаю... А зараз што?

— Раніца... Шыбы сінеюць. Толькі другая... Вы больш за суткі спалі... ці без памяці былі. А я не магу спаць...

— Расказвай!..

— Што?

— Ну-у... спярша — хто тут.

— Ян Пюрка... Нядзелька. Харашун... Гэта з хутара.

— Лапуставы хлопцы...

— Ага... Я з трэцяга ўзвода — чатыры... Гагік — пяць... Шула...

— Каторы — Шула?

— Самы стары... Ну — і вы.

— А гэты, што «маліўся»... хто?

— Харашун... Плячо ў яго.

— Адзінаццаць, значыць... Чатырох пахавалі...

— Правільная арыфметыка.

— Даўно мы не плацілі такую цану... Расказвай!

— Што, таварыш камісар?

— Усё... Што было пасля таго, як мы бачыліся. Па парадку...

— А што расказваць? Невясёлая гісторыя... Мост праскочылі, нясём Васіля... Апошнія мы... Да зборнага пункта дабраліся. Ну, а там Лапуста і Русаковіч сварацца... ці спрачаюцца, што далей рабіць. Русаковічавы хлопцы яшчэ трох вынеслі. Двух забітых — Эдзіка вашага і Федзьку Барбука... І во, Гагіка... У жывот яго... сляпое... Ну, пачакалі крыху — няма вас. «Хто паследні відзеў — дзе Мікульскі?» — Лапуста за нас бярэцца. Мы на Крата паказваем... А той кантужаны, ці што: мармыча нешта, не разабраць. Тады гэты, з брыгады... як яго...

— Трыпольскі... Для каардынацыі яго штаб прыслаў.

— Можа, і так. Толькі каардынатар з яго... «Дайце,— кажа,— мне чалавек дзесяць і правадніка. Адскочу назад за мост, пагляджу. А вы можаце ісці, мы вас дагонім!» — на ўзводных гаворыць. Я выйшаў і яшчэ чатырох з Васілёвага ўзвода. А пяць Лапуста выдзеліў. Русаковіч не даў ніводнага... Дайшлі амаль да моста дзеравянага. «Разрашыце разведаць!» — кажу. «Не нада, няма калі... Ды мы ж толькі што ішлі!» — Трыпольскі гаворыць. Сам наперадзе — храбрэц! Спяшыў, мо баяўся, каб ад нашых далёка не адстаць. Ну і выскачылі мы на тракт, пад мост, выставіўшы грудзі... А там ужо немцы на мосце, і ва ўпор... Трыпольскага першага скасілі — напавал, і гэтага паляка з-пад Пінска — Пюрку... Нядзельку ў руку параніла, Харашуна — у плячо. Я брык у кавець, прыкрываю агнём, каб вынеслі тых,— і мне разрыўною ў ступок... Каб немцы тады кінуліся за намі, то ніхто не вылузаўся б... Цяглі адзін другога, а як — і сам не ведаю... Каб не Крот, то пакінулі б забітых. Адстаў ён ці зблудзіў... Насунуўся на нас — радуецца, як дзіця. Ён нёс мяне ўсю дарогу, пасадзіў на плечы. Харашун амаль да самага хутара сам ішоў, а Нядзелька і несці памагаў...

— Крот з «дзегцяром» быў? Як жа ён валачыў столькі?

— То-та і яно, што — без... З-за гэтага «дзегцяра» ў яго і катавасія. Арыштаваў яго Прымак, у КПЗ замкнулі. «Дзе кулямёт?» — пытаў. «Не ведаю...» — ціскае Іван плячыма. «Кінуў, такую тваю?..» — «Не ведаю...»

— На пункце збору я бачыў яго з кулямётам...— падаў голас стары Шула.— Добра помню: сядзеў пад бярозаю, апіраўся на кулямёт. Вочы заплюшчаныя, і ўсё плюецца... Бы ото-то бляваць будзе...

— Я скандаліў... Кажу Прымаку: ён жа мяне валачыў, не да кулямёта яму было! Што для вас даражэй — аружжа ці чалавек?! А камандзір: «Для нас і то, і то важна! Вайна не скончана». Так ніхто яму і не ўталкаваў... Вы б з ім пагаварылі, а?

— Чорт ведае чаго нарабілася...— Мікульскі цяжка ўздыхнуў, памацаў за спінаю далей. Блізка сцяна, трэшчыны ў бярвеннях, мох у пазах. А столь, помніць, падшыта фанераю, кавалкамі бляхі, каб не сыпалася зямля. Страхі не было, быў толькі спусцісты, у адносталь, накат бярвенняў, дзе канёк — крыху вышэй, былі наверсе зямля і дзярон. А колішнюю столь з пуні — дошкі — пусцілі на нары.

— Дзе тая Рая?.. О-ох...— прастагнаў Харашун.— Спасу няма...

— Іголкі пайшла кіпяціць,— адказаў яму стары Шула.

— Казала на мінутку... А сама...— падаў голас і Нядзелька.— А што табе, мо я падам?

Заскрыпелі дошкі і стаякі нараў. Мусіць, Нядзелька ўстаў. Ён «хадзячы», не раўня астатнім.

— Яму другога захацелася — хіх-х, хіх-х...— прыдушыў у сабе смех, закашляўся Лысуха.— Алёша, дык як жа ты тут прыстроішся? Народу многа...

Трах! — штосьці драўлянае, мо палка-мыліца, грукнула ў сцяну — там, дзе ляжаў ці сядзеў Лысуха.

— Ты-ы, псіхапат! Харашун-Гарашун! Гэтак можна і галаву раскалоць...— разведчык падняў палку, чутно — кінуў назад.

— А табе даўно пара!

— Цішэй вы, жарабцы! Совесь майце, тут жа камісар...— падаў голас і Шула.

— Добра, што паспеў убок віхнуць, а так бы ў голаў! — не сунімаўся Лысуха.— Гагіку рэкашэтам папала, а ён хоць бы што... Гага, табе не вельмі стукнула? Гагік... ты спіш? — змяніўся раптам голас Лысухі.— Хлопцы... Хлопцы!!! — закрычаў, як вар’ят.— Грыгаран памёр!..

— Што? Цо тут? — ачуняў і падаў голас Ян Пюрка.

Ніхто яму не адказаў.

Нейкі шум, валтузня... Хтосьці саскоквае на дол, мусіць, падыходзіць да Гагіка Грыгарана і глядзіць, знямелы, глядзіць... Пэўна, Нядзелька.

«Пяты...» — зазначае сабе Мікульскі.

— Нядзелька, ты схадзі па Раю, па ўрача...— гаворыць ён ціха.

— Ага... Ага...— зрываецца з месца Нядзелька. Чуваць, як рыпнулі адсырэлыя дзверы.

— Не паможа яму Палуян,— з нейкай злосцю зазначае Лысуха.

— А мо ён жывы ест? Мо пшытомнасць страціў? — сказаў Пюрка.— Я чуў — сон такі ёсць, літургічны. Месяц чалавек можа спаць...

— Летаргічны,— паправіў Мікульскі.

— Мо і так... У нас, бабкі расказвалі, адну дзеўку былі пахавалі. Дык яна ў тую ж ноч саснілася матцы... Быццам жывая крэнціцца ў труне. Ну, паклікала ксяндза, магілу яшчэ раз асвянцілі. Адкапалі... А яна і праўда перавернутая ў труне ўніз тварам. Счарнела ўся, валасы павыдзірала на галаве. Дык матка зразу тронулася...

— Ой, госпадзі... Памёр-такі... І гэтак ціхенька сканаў — ні гуку...— Шула кахыкнуў.— Ні адненькай скаргі. Учора ўсё Палуяна суцяшаў... Ці чулі такое? Не Адам яго, а ён урача. «Мне харашо... Нэ нада лікарст... Вады нада». От табе і «нэ нада». А вады яму забараніў Палуян даваць. «Мне харашо...» Та-а-а-к, яму цяпер «харашо»...

— Не трэба, дзядзька Даніла.

— Ага... Не трэба... Слухаюся, таварыш камісар... А толькі ж вельмі шкада хлопца. Мы тут дома, можна сказаць. А ён... Дзе тая яго Арменія? Тысячы кіламетраў...

— Не ўсядно, дзе косці парыць... О-ох...— застагнаў, заварушыўся Аляксей Харашун.— Яму ўсядно ўжэ...

— Жывым не ўсядно... Мой сын адзін тут, каля Святой Волі, пагіб... Дык я хоць прыкладна ведаю дзе... Магілу ведаю...

І змоўк стары Шула. І ўсе маўчалі, нават гаварун Лысуха. Каб Мікульскі мог, то бачыў бы, што разведчыку не сядзіцца, ён увесь час нахіляецца да ўкарочанай нагі, адхіляецца назад, мацае бінты на кульці. Урэшце адкідваецца на падушку, набітую сенам. Ніжнюю губу прыкусіў, круціць галавою, шмаруе па падушцы — то на адно вуха ляжа, то на другое. А чало ўкрылі буйныя кроплі поту...

Рыпнулі, адчыніліся і доўга не зачыняліся дзверы. Мусіць, заходзіла некалькі чалавек.

— Падапрыце чым, хай праветрыцца...— голас Палуяна.— Добрай раніцы!

І яшчэ нечыя галасы, шэпт мужчыны і жанчыны. Мо Нядзелька і Рая Дышаль? Штосьці металічнае нямоцна бразнула — мо паставіла на табурэтку Рая сваю бляшанку з інструментам?

— Якая ж добрая, Адамка? Так нядобра пачалася...— азваўся да яго Шула.

Стала напружана ціха, толькі чуваць былі стрыманае дыханне параненых і ўздыхі старога Шулы. Мікульскі ўявіў амаль беспамылкова, што зараз робіць Палуян. Адкінуў коўдру з Грыгарана, мацае пульс, заглядвае, прыадкрыўшы пальцамі павекі, у вочы. Што яшчэ робяць у такіх выпадках? Слухаюць сэрца? Падносяць люстэрка да губ? Рая недзе стаіць у парозе, не адважваецца скрануцца з месца. Мо і Нядзелька каля яе, люляе падвязаную руку... Мо яшчэ хто...

— М-да-а-а... Ахалодаў ужо... Пакліч, Нядзелька, больш хлопцаў...— просіць Палуян.

У парозе шоргат, і зноў усё сціхае.

Палуян не падыходзіць спачатку да Мікульскага, а пачынае з Харашуна. І гэта Цімоху Андрэевічу нават падабаецца. Параненыя, асабліва перад тварам смерці, усе роўныя. Ды што ён можа памагчы яму? Як не мог памагчы і Гагіку Грыгарану, у якога сядзела ў кішках куля. Умовы трэба для аперацыі, інструменты трэба. Дый умець трэба, быць першакласным хірургам.

— Рая, калі гэтаму. І ўсім уколы! Не чакай, не стой...— з нейкім раздражненнем кідае Палуян, і тая пачынае бразгатаць, збіраючы шпрыц, выбіраючы патрэбную іголку.

— Рая, ты яму па старой дружбе самую тоўстую...— раіць Лысуха.— Ён сам казаў: чым таўсцей, тым лепш.

— Добра, Сцёпачка...— адказвае Рая.— Таварыш Харашун, на бачок і здымай штаны.

— «Здымай», «здымай»... А праз штаны нельга?

— Нельга, нельга... Чаго саромеешся? Думаеш, Рая не ведае, якія ў цябе прэлесці? Здзяры, Рая, сама, калі не даецца! — не сунімаецца Лысуха.

Ніхто не рэагуе на яго жарты. Ва ўсіх у галаве смерць Грыгарана.

— А-ё-ячкі!..— якоча Харашун тым часам.

— Рая, ты яго больш не любі... Мяне любі. Не глядзі, што нага ўкарочана — я не падвяду.

— Добра, Сцяпан...— у голасе няма какецтва, сум у голасе.

Тапочуць ногі, у зямлянку заходзяць людзі. «Каторага? Во таго?» — «А як браць — з адзіялам?» — «Кладзіце на насілкі, прыкрыйце... Коўдру вернеце потым!» — голас Палуяна. І раптам нейкі рух, грукат на нарах у тым баку, дзе ляжаў Харашун.

— А-а-а... Не хачу! А-а-а... Такую вашу... Самі накрывайцеся такімі! — закатвае істэрыку Харашун. Гух! — аб штосьці мякка бухае згорнутая коўдра.— Спачатку мерцвякоў накрываюць, а тады нас! Няма для вас розніцы!

— Ціх-х-а! — грыміць Палуян.— Яшчэ адзін канцэрт, і я загадаю, таварыш Харашун, звязаць вас! Во, у чалавека нагі няма, а не закатвае істэрыку! У камісара асколак ля самага мозгу! І ўсе маўчаць... А ў яго плячо пракалола куля, а ўжо куксіцца... Па гэтай ране і жывы будзеш, і дзеці будуць...

— Гэта ён з-за рэўнасці, мабыць...— збянтэжана гаворыць Лысуха. Невядома толькі каму: Раі, Палуяну ці сам сабе. І сам зноў адчувае, што жарт не ўдаўся.

Чуваць усхліпванне Раі. А мо ёй кінуў Харашун коўдру ў твар?

Дзіўны гэты Харашун. Памяняў прозвішча, хоць усе ведаюць, што ён Гарашун. «Алёша Паповіч», як ахрысцілі яго ў атрадзе. Сын папа...

Тупат ног... Выносяць Гагіка.

— Дай яму бром,— гаворыць да Раі Палуян.

— Што?! Яшчэ адзін укол? — крычыць Харашун.

— Давайце мне замест яго,— згаджаецца Лысуха.

— Ці мне... О-ха-ха, добры ты, Адамка, на ўсіх лагоду хочаш навесці,— гаворыць Шула.

Адам Палуян спыняецца каля Мікульскага. Бярэ за руку, пальцы ў партызанскага доктара тонкія і халодныя, здаюцца стэрыльнымі.

— Ну, як вам спалася?

— Не помню... Нічога не ведаю, доктар.

— Спалі. Мы памаглі вам са сном. Будзе самалёт з-за лініі фронту. Але толькі заўтра абяцалі. Вы павінны пратрымацца.

— Пастараюся, доктар.

— Аперацыя трэба складаная, электрамагніт трэба... А што мы можам — у лесе? Нагу нажоўкай адпілаваць — самае большае. Вы хадзіць можаце?

— Не ўставаў... Але, здаецца, магу.

— Рая! Завядзеш таварыша камісара ў камандзірскую зямлянку.

— Ды мне і тут добра, Адам...

— Прымак загадаў. А я да вас яшчэ раз зайду — потым.

— Скажы, Адам, Анюта дзе? Як яна?

— Гаспіталізавалі таксама... Даём на сон, каб спала... Крайняе нервовае знясіленне.

Мікульскі яшчэ некаторы час услухоўваецца, як Палуян размаўляе з параненымі, распытвае іх. Як звініць сваімі жалязякамі, пераходзячы ад аднаго да другога, Рая.

Во, ужо каля Лысухі...

— Раечка, табе якая мая палавінка падабаецца?

— Абедзве харошыя, магу ў дзве ўкалоць.

— О, не! Глядзі, каторая менш пачырванела.

— А чаго ёй чырванець?

— Як чаго? Ад сораму.

— А-а... Во гэта... У верхнюю...

Вось ужо Рая і каля Мікульскага.

— Таварыш камісар...— нясмелы ў яе голас і нават сарамлівы. Проста не верыцца, ці тая гэта Рая?

Мікульскі адкідвае коўдру, паціху паварочваецца да яе спінаю...

 

Два самыя лепшыя камандзіры рот пабіліся з-за яе — Малібожка і Цурчэня. Хапаліся нават за зброю. Да абодвух Рая ставілася прыхільна, абодва мелі доступ да яе багатага на каханне сэрца. І нават некаторыя партызаны. Як пакруціліся ўсядно, падпалі пад агульную эпідэмію. Самы разгар эпідэміі быў, як кіраваў атрадам Канькоў. Цяпер Канькоў не камандзір атрада — камандзір гаспадарчага ўзвода... Працягвала Рая свае штучкі і пры новым камандзіру атрада, Прымаку, хацела нават падкаціцца да яго. Выклікаў Прымак яе для размовы-праборкі. Але выйшла яна з яго зямлянкі з такім выглядам, так пацягвалася і пацепвала плечуком, што ўсе, хто ні бачыў, думалі: «Аг-га... І камандзір новы спёкся...»

Паклікаў да сябе Прымак Мікульскага і доўга не мог супакоіцца, пляваўся.

— Цімох, гэта па тваёй лініі. Трэба нешта рабіць... Так недалёка і да разлажэння... Дысцыпліна ў атрадзе зноў падае. Рая гэтая, каб на яе немач...— Прымак стараўся не глядзець на Мікульскага, не сустракацца з ім позіркам.— Ты адказваеш у атрадзе за выхаванне, за палітмасавую работу!

— І камандзір таксама.

— Ты — у першую чаргу. Вот і выхоўвай...

— Скажы, Міша, у цябе з ёю — нічога не...

— Не, можаш не дагаворваць... Канешна, выгнаць яе з атрада прасцей за ўсё. Але ж рукі ў яе залатыя, такую медсястру пашукаць...

— А чым твая размова з ёю закончылася?

— Ат... не пытай. На шыю кінулася, думала — я так і брыкну з ног. А яе і пакахаць можна — я пачынаю разумець хлопцаў. А можна і другое — выхапіць шаблю і разваліць ад пляча да пояса... Ты ёй пра адно, а яна скаліць зубы, вочкамі плюсь-плюсь: «А калі ж мне шкада іх! А мо ім пагібнуць заўтра суждзяно! А мо каторы яшчэ і жанчыны не ведаў...» Пагавары, пагавары ты з ёю, а я не магу!

— Ладна, пагавару.

А гаворка была такая. Падабраў некалькі здаровых хлопцаў, павырэзвалі дубцы, нарвалі крапівы. Зрабілі засаду каля вялікай паляны з рошчай — густой пасадкай гадаванага хвайняку. Па Раю хадзіў Аляксей Харашун — яшчэ адзін Раін кавалер, толькі адрынуты. «Камісар кліча... У лес... Разумееш? Толькі — цс-с-с...» — сказаў ёй па сакрэту.

Што яна падумала, можна здагадацца, бо прыджгала да рошчы мігам. Чарнявая, гараць шчокі, як макаў цвет, пунсавеюць поўныя губы, блішчаць вочы... Не проста прыгожая — маляваная прыгажуня.

— Ну — прывет, красавіца,— пайшоў ёй насустрач, працягнуў руку.

— Здрастуйця... О-о, які сюрпрыз для мяне! — падала какетліва сваю.

І раптам Рая адчула, што далонь сціснулі, бы абцугамі.

— Хлопцы, сюды! — паклікаў Мікульскі засаду.

Вывалілі з шумам, акружылі з насмешкамі.

— Давайце!

Лішнюю адзежку з яе садралі, хоць і супраціўлялася, спрабавала нават кусацца. Распласталі самую «тылам» дагары на траўцы. Засвісталі дубцы, розгі, крапіва...

«Палітгутарку» вёў з ёю Мікульскі пад гэты свіст.

Лямантавала спачатку, выкрыквала: «Другім дык можна!.. Анюта з Шыпняком вунь...» Адказвалі ёй самі хлопцы: «У іх жа каханне, дура... Сапраўднае каханне! А ў цябе што? Блудніца ты вавілонская...»

 

Гэты ўспамін прамільгнуў у Мікульскага за тыя некалькі мінут, пакуль вяла яго Рая да камандзірскай зямлянкі. Ішоў у скураных шлёпанцах, боты былі невядома дзе. І штаны былі на ім другія. Хтосьці ж яго разуваў, пераадзяваў... А ён нічога не ведае, не помніць...

Смачна цягнула аднекуль дымком і смажанінай. Сям-там ужо гучалі галасы людзей — смех, нейкія каманды, размовы, выкрыкі. Хтосьці прабег міма іх, працягнуўшы здзіўлена — «О-о-о!», звенькаючы нейкімі жалязякамі амуніцыі. Ля канавязяў усхропвалі, трэслі цуглямі коні.

— Ну — во... Хоць раз з камісарам пад ручку прайшла...— уздыхнула яна амаль шчыра, калі яны спыніліся перад сходцамі. Трэба было яшчэ спускацца па прыступках уніз, да дзвярэй, але ўдваіх побач у выкапе яны не маглі памесціцца.

— Ну і як? — падтрымаў яе тон Мікульскі.

— А ведаеце — прыемна. Мужчына што трэба... Не параўнаеш з тымі недаросткамі.

— Мала цябе лячылі хлопцы. Не кідаеш свайго...

— Госпадзі, калі ўжо гэтая праклятая вайна скончыцца! — раптам з непадробным болем усклікнула Рая.— Каб скарэй не было гэтых званняў, пасад!.. А то хочаш прызнацца чалавеку ў каханні, а ён табе — «Смірна!».

— Эх, Рая ты, Рая...

— Шчасліва, таварыш камісар, на новым месцы... Асцярожна ступайце, тут адна прыступачка ліхая — збуцвелі жэрдкі, а Крот як шлэпнуў...

 

— Праходзь, праходзь... Во, кладзіся на тапчан.

Мікульскі выставіў перад сабою рукі, асцярожна пасунуў па зямлі ногі. Ён хоць і памятаў гэты тапчан з чорнай патрэсканай цыратай справа каля сцяны, але ў яго выпрацоўвалася ўжо асцярожнасць.

— Э-э, дык ты зусім не таго... А я гляджу — вока адно адкрыта... Думаў, хоць адным чалавек...— Прымак узяў яго за правую руку, давёў да тапчана.— Кладзіся... Тут табе будзе спакайней.

— Я прысяду толькі... Мне горш лежачы.

— Чай піў?

— Яшчэ не.

— I я яшчэ. Вот разам і пап’ём.— Прымак, чутно, адчыніў дзверы: — Коля! Гані чай! І яды пабольш! — крыкнуў ардынарцу.

— Добры ў цябе хлопец... Кахы...— Мікульскі пачуў, як штосьці перахапіла горла.— А мой Эдзік... Кахы... У плашч-палатцы прынеслі, што можна было сабраць... У Вайчука пахавалі.

— Ведаю... Дакладвалі... Чорт вазьмі, нарабілася такога, што...— Чуваць было, як Прымак падсунуў бліжэй да тапчана табурэтку і, мусіць, сеў на яе верхам, як любіў садзіцца.

— Як сірата цяпер... такое адчуванне. І Васіля, і Эдзіка няма... Адным махам, можна сказаць.

— Да-а... Добры хлопец быў Васіль. І Эдзіка шкада вельмі: чаму яшчэ і дзеці павінны гінуць на вайне?

— Добры — не тое слова. Я з ім яшчэ ў канцлагеры разам вошай карміў. Радней брата...

— Да-а-а... А я тут чорт ведае што перадумаў. І пра цябе, грэшным дзелам... Ганяю гэтых калгаснікаў, а яны толькі вачыма лыпаюць.

— Каго гэта?

— Ну — Лапусту, Русаковіча...

— Лапуста быў брыгадзірам, а Русаковіч — настаўнікам.

— Усё роўна гэта не камандзіры.— Прымак не дагаварыў, бо зайшоў Коля, і зямлянка ўраз напоўнілася смачным пахам.

— Здравія жалаю, таварыш камісар! — паздароўкаўся Коля і адразу забразгатаў нечым металічным, раскладваючы на стале.

— Здароў, здароў... У-у, нават цыбулькаю пахне,— Цімох Андрэевіч пацягнуў носам паветра.— Някепска сталі вы жыць.

Любіў Коля, каб яго хвалілі. Мікульскі нават уявіў, як ардынарац, худзенькі і белабрысы, з маленькім дзявочым роцікам, заліваецца чырванню.

— Гэта яшчэ не цыбуля, таварыш камісар. Шчыпер! Зялёную ў нас так называюць, пёрцы. Сваёй гадоўлі!

— Ты гэта... Давай сюды і чайнік і можаш пакуль што быць свабодным,— сказаў Прымак.— Мы самі будзем упраўляцца.

— І гэта самае даваць?

— А «гэта самае» мы самі возьмем.

— Нейкія ў вас зашыфраваныя размовы,— сказаў Мікульскі, калі за Колем апошні раз піскнулі дзверы.

— Ага...— Мікульскі пазнаў па тоне, што Прымак, мусіць, усміхнуўся на ўвесь свой магутны твар, варухнуў калматымі пшанічнымі бровамі. Уявіў сабе яго шэрыя, са сталёвінкай вочы, жорсткі, непаслухмяны чуб, выпуклыя сківіцы, што надавалі твару нейкую квадратнасць.

У конаўку, пазвоньваючы, штосьці палілося. Вось ужо глушэй, блёўкаючы.

— Табе ж, я думаю, можна кроплю ўзяць?

— Кроплю... Іменна! Учора нават Палуян даваў.

Прымак наліў і сабе ў нейкую пасудзіну.

— То возьмем пакрысе. Дзень жа наперадзе, цяжкі дзень... Ну — бяры во... Памянём Васіля.

— За Васіля... І за ўсіх, хто адваяваўся.

Выпілі. Прымак тут жа накалоў на відэлец кавалак мяса, падаў Мікульскаму, даў і хлеба.

— Не адкушу... Не сцісну сківіцы моцна... Хіба мо кныр які?

— Чуць не ўгадаў. Секача ўчора падстрэлілі хлопцы. Вепра.

— Не магу... Я хіба хлебам памачаю трохі,— адклаў Мікульскі відэлец.— Ты што — перайшоў на самастойнае харчаванне? Агульны кацёл — па баку?

— Не... Чаму? Гэта спецыяльна загадаў Колю прыгатаваць. Каб з табою пасядзець, пагаварыць...

Мікульскі перастаў есці, абхапіў далонямі галаву.

— Што?

— Зноў загуло ўсё, затузала...

— Н-да-а... Дурань я... Усё на свой аршын мераю. Забываю, што ты цяжка паранены, хоць і «хадзячы»... А добра, што ты ўсё-такі знайшоўся. Я чуць не арыштаваў усю пошукавую групу.

— Зрабіў бы вялікую памылку. Ды там і саджаць не было каго: палавіна то забітыя, то параненыя.

— Уяўляеш? Вярта-а-юцца!.. Ніхто не ведае, дзе камісар. Цямці-лямці гэтыя плячыма паціскаюць.

— Ф-ф-фу-у... Адпусціла трохі... Крот — сядзіць?

— Сядзіць... У КПЗ. Разгільдзяй... Кулямёт кінуў — уяўляеш?!

— Выпусці. Загадай выпусціць... Ён кантужаны, мог і несвядома забыць яго дзе... Ваяваў Крот добра. І чалавека тарабаніў на сабе ўсю дарогу... Лысуху...

— А кулямёт — кінуў? Гэты факт — астаецца? Перадам у асобы аддзел!

— Не гарачыся, ты ж мо не цыган Канькоў. Той спачатку наломіць дроў, а потым думае. Трэба добра расследаваць усё, распытаць. Часам абставіны вышэй за чалавека... От мы плылі цераз Бобрык з Анютай. Адзін паранены, сляпы, другая не ўмее плаваць... І таксама было — ці зброю ратаваць, аўтамат, ці яе. Чалавек пры ўсіх абставінах вышэй за ўсё па цане.

— Што ты мне прапісныя ісціны талкаеш?! — у гэты момант Прымак абавязкова адкінуўся назад, трымаючыся за стол. Ён заўсёды гэтак рабіў, калі здзіўляўся ці абураўся. Сківіцы, пэўна, сціснутыя і яшчэ больш вытыркалі ў бакі.

Рыпнуў стол — прыхінуўся зноў.

— Ладна. Раскажы... калі можаш... як з табою ўсё было. Столькі людзей выйшла са строю!

Мікульскі расказаў коратка, не ўспамінаючы ўсіх перыпетый. Хоць сам за тыя суткі нібы пражыў яшчэ адно жыццё. А пад канец тонам даклада:

— Заданне выканалі поўнасцю. А мо і перавыканалі: пад канец клалі шашкі пад стыкі — адным махам дзве рэйкі. Так што больш за пяцьсот будзе.

— Да-а-а... А я думаў, што ты са мною пойдзеш у рэйд. Правільней, не я думаў: з брыгады такая дырэктыва прыйшла, ад Антончыка.

— Калі?

— Яшчэ да выхаду на «жалезку».

— І нічога мне не сказаў!

— Не сказаў. У цябе хапала клопату з «жалезкай». Было пра што думаць.

— Цяпер я разумею твае выкрунтасы...

— Якія?

— З адборам людзей на «жалезку»... З адной роты ўзвод, з другой, з трэцяй... У цябе ў галаве было ўжо другое — як лепш скласці рэйдавы атрад.

— Не толькі... Ты ж ведаеш, што ўсе тыя дні лезлі немцы на Краі, Ліпнішкі. Арджанікідзеўцы з нашай брыгады трымалі абарону. А раптам падмога ім трэба будзе? Дый хацеў, каб ты пра адно думаў: як лепш сыграць «канцэрт».

— Гэта была твая памылка, што не сказаў. А наша памылка, агульная — не трэба было рабіць такое часовае вайсковае фарміраванне. Усё часовае — нетрывалае. Узводы не прыцёрліся адзін да аднаго, не было ў іх трывалай сувязі паміж сабою, якая ёсць ужо ў пастаяннай роце. I я — часовы камандзір... Уяві, якое ў мяне становішча...

— Уяўляю.

— Ты скажаш: камісар павінен ведаць людзей атрада. Усіх! Так-то яно так, але ж камроты — лепш ведае, бліжэй! Трэба было пасылаць адну роту цалкам, не «мудрстваваць лукаво». Калі мала адной, то часова падпарадкаваць ёй маглі яшчэ які ўзвод. Але каб быў камроты ў дадатак! І ўсё магло б не так скончыцца...

— Ладна, што было, тое прайшло. З настроем людзей таксама трэба было лічыцца. Кожнай роце хацелася на «канцэрт».

— Не магу я так спакойна адносіцца да ўсяго! Мне здаецца, толькі я і вінаваты ў іх смерці.

— Не думай, што я спакойны. Але трэба выпрацоўваць у сабе зацятасць... Не, не зацятасць, я не тое хацеў сказаць. Мужнасць браць у адказныя моманты жыццё і смерць людзей у свае рукі. Часам зараней ведаеш, што нямала паляжа, а пасылаеш... Заведама пасылаеш на смерць! Калі ты сябе не пераламаў на гэта, значыць, не дарос да камандзіра.

— Ты разважаеш, як Канькоў. Прызванне камандзіра — так распарадзіцца, каб найбольшыя мэты былі дасягнуты цаною найменшых ахвяр.

— І я за гэта! Мы проста гаворым пра розныя рэчы.

— А я не магу так... Мне будуць сніцца хлопцы да канца жыцця...

— Ладна, што было, тое прайшло. Давай лепш возьмем яшчэ па кроплі ды...

— Не-не, я не буду.

— ...ды будзем развітвацца.

— Як?.. А нехта ж... Палуян казаў, што самалёт будзе толькі заўтра!

— Заўтра, і то як змеркнецца. Нейкая нявыкрутка ў іх там... Ведама, перад наступленнем... Але я пра другое: выступаем праз гадзіну. Я з намеснікам павяду атрад.

— А хто ж астаецца? Ці ўсе ідуць?

— Не, не ўсе. Прыкладна трэцяя частка будзе на месцы. Да прыходу арміі... Частка Малібожкавай роты... Гаспадарчы ўзвод, узвод аховы лагера, шпіталь.

— Скажы, хай Крата выпусцяць. І яму адпачынак трэба... Хай Палуян абследуе.

Рыпнула табурэтка. Прымак пайшоў да дзвярэй.

— Я ўпарты, а ты ўдвайне... Люблю ўпартых! — прагаварыў на хаду.— Коля! — крыкнуў, адчыніўшы дзверы.

— Я, таварыш камандзір! — данеслася знадворку.

— Скажы там, што я распарадзіўся... Хай выпусцяць Крата, накормяць добра. І хай Палуян паглядзіць яго!

— Слухаю!

Прымак вярнуўся да стала.

— Што ты курыш? Згарні мне суслу,— папрасіў Мікульскі.

— Махра. Дастаў Коля недзе бесарабу. Аднаго ліста не ўкурыш, трэба карашкі дабаўляць... Дык я і нашу так: дзе шчолач — ліст накрышаны, дзе масла — карашкі.— Прымак гаварыў і, мусіць, адкручваў накрыўку ружэйнай маслёнкі — жшын-н... жшын-н...— Табе чаго больш?

— Моцную не рабі. А то яшчэ з капытоў звалюся.

Закурылі. Мікульскі тут жа закашляўся.

— Ну й звяруга... Адразу галава закружылася... Не, не магу — аслаб...

— Прыляж мо... Зямлянка ў поўным тваім распараджэнні. Ніхто цябе тут не патрывожыць.

— Не магу ляжаць. Таке буты з халявамі — як казаў адзін паляк. Кроў прылівае да галавы — не вытрымаць.

— Да-а... Скора і да іх вайна дакоціцца.

— Міша, хто застаецца за цябе тут?

— А што? — насцярожыўся Прымак. Пачуў, мабыць, у голасе Мікульскага нейкую трывогу.— Самсонаў, начштаба. А што? — зноў паўтарыў пытанне.

— Што разведка прынесла за гэтыя дні? — папытаў Мікульскі замест адказу.

— Усякае.

— Мы як прабіраліся з Анютай сюды, сустрэлі карнікаў. Ледзьве выкруціліся, выпадак памог. У Заграддзе прыбыла іх зондэр-каманда. Мо зноў задумваюць блакаду?

— Ёсць пра іх данясенне ад сувязнога. Але з іншых вёсак нічога пакуль што. Мо лакальная з’ява.

— Пацікавіўся б у брыгадзе... Мо ў іх больш звестак. А то ведаеш што тут можа натварыцца? Людзей застаецца мала!

— Пацікаўлюся. Ды не думай ты, што тут нікога не застанецца. Усім хопіць работы... Ад Камарова са злучэння дырэктыва: патроіць намаганні ў барацьбе з ворагам, граміць апошнія гарнізоны, не даваць паліць, нішчыць, вывозіць дабро і людзей, пры падыходзе часцей арміі — захопліваць і ахоўваць пераправы, масты. Калі цікавішся, у Самсонава паглядзі.

— Каб мог — паглядзеў бы.

— Прабач... Усё ніяк не верыцца, што...

— Я і сам сабе не веру.

— Слухай, Цімафей... Невядома, канешна, які самалёт прышлюць... Угаварыў бы ты, узяў з сабою на Вялікую зямлю і Анюту, а? Я ўчора з ёю сам гаварыў — на дыбы! Нават ірвалася яшчэ ісці з рэйдавікамі. Добра, што Палуян умяшаўся...

— Да-а... Такое патрасенне...

— Не толькі пагэтаму. Палуян па сакрэту сказаў: яна цяжарная. Недзе каля палавіны ўжо...

— Н-ну?! От гэта сюрпрыз... Ай да Васіль...

— Ты лепш гавары: «Ай да Анюта!»

— Сама сказала пра гэта Палуяну?

— От чаго не ведаю, таго не... Мо сама, мо Адам пры аглядзе выявіў.

— Ай-я-яй, я-яй... І ні слоўца мне! — Мікульскага захістала ў бакі.

— Дапусцім, такімі рэчамі не хваляцца... Асабліва ў нашай сітуацыі.

— Я пра другое. Было ў нас... некалькі момантаў цяжкіх і небяспечных... пакуль дабраліся. На некаторыя я яе штурхаў, на некаторыя сама ішла, свядома... або напаролася... А-яй, от дурань я!

Мікульскі раптам адчуў перад ёю невымерную віну. І за тое, што давялося ёй двойчы боўтацца, ледзь не тануць у той праклятай канаве, а хапіла б і таго разу, калі ўскочылі ўдваіх, і за тое, што дазволіў ісці шукаць каня, і ёй давялося столькі ўсяго перажыць, і многа яшчэ за што. Нават за свой тон паводзін — як з дзяўчуркаю размаўляў, а яна ж была ўжо вось-вось — маці...

— От так... Ну — мне пара. Ты тут еш яшчэ, пі.— Прымак устаў, пасунуўшы з грукатам табурэтку.

— Не — до...— устаў і Мікульскі.

Яны абняліся, пацалаваліся.

— А-а!..— крэкнуў Прымак.— Давай яшчэ возьмем кроплю — тарбавога...— і забулькаў гарэлкаю.

Чокнуліся. Каўтнулі... Зноў абняліся.

І Прымак адарваўся, крута павярнуўся і пайшоў да выхаду.

Праз адчыненыя дзверы даляцела працяглая каманда камроты Цурчэні: «Ста-а-анавісь!..» Нібы той толькі і чакаў з’яўлення Прымака. І яшчэ яго голас: «Ну — што вы там расселіся, як бабы на прызбе? Каманда ўсіх касаецца!»

Мікульскі намацаў тапчан. Сеў...

І адчуў сябе вельмі самотна і адрынута. Нібы вось ішоў-ішоў па вайне, і раптам выкінула яго пад адхон, як з эшалона — на поўным хаду. А састаў недзе грыміць-грукоча далей, ляскочуць колы на стрэлках. Тых стрэлках, што пераводзяць яго баявых таварышаў на іншыя пуцявіны вайны.

Чалавеку астаюцца ў такой сітуацыі толькі ўспаміны...

* * *

Ішлі цэлую ноч, прыхапілі і раніцы крыху. На адпачынак завіталі на хутар Выгоддзе Малашкі. Праўда што выгоддзе: за сцяною хаты лес, пагоркі, перад хатаю — поле, луг і ручаёк. Руплівыя, мусіць, жылі тут людзі: ад ручайка, намочаныя, былі расцягнуты стужкі палотнаў. Поле тое справа, яно падковаю агінае луг. Па той бок ручая і лугу — яшчэ адзін хутар, Заступічы. Ён застаўся ўжо на захадзе, яны абмінулі яго і не заўважылі.

Добра, што спыніліся ў Выгоддзі: тут жыла ўдава з дзяўчынай гадоў семнаццаці. Не ведала Алена, дзе пасадзіць гасцей, дзе пакласці — каб дагадзіць. Анюце паслала на печы, укрыла коўдрай — яна прастуджана кашляла. Папрасіла Алена «заціснуць» падсвінка, бо яна не можа, баіцца. А скора каляды, і ў хаце няма і грама скораму, подмазку і тую кот, пранцаваты, з’еў.

Памаглі жанчыне, і яна тут жа напякла ўсім крывянкі, насмажыла мяса з салам. Эдзік лёг на палок каля печы, але ўсё перашэптваўся і хіхікаў з дачкою Алены, і маці скора сагнала яе з печы, каб не замінала Анюце, не замінала людзям. Хай лепш пагуляе на двары, паглядзіць — мо хто будзе ісці незнаёмы, ці што.

Мікульскаму чамусьці не хацелася спаць, і ён праседзеў з Аленаю гадзін да чатырох, памагаючы давесці да ладу свежыну. За «работу» Алена ім насмажыла на дарогу ледзь не палавіну кабанчыка. А напаследак пагадала Мікульскаму на карты: доўгая дарога і кароткая дарога выпадае... Доўгая вельмі небяспечная, чарнаты многа, а там, дзе кароткая, чакае яго «дама трэф» і шчаслівае-шчаслівае жыццё да глыбокай старасці. Калі ж усё-такі пойдзе доўгаю — ую-юй, што будзе...

Павыскаляўся з яе няхітрага намёку, але далікатна, каб не скрыўдзіць добрую жанчыну. І прыгожую: мажная, высокая, ружовашчокая, з густымі чорнымі валасамі — нібы і не сялянка-беларуска, нібы і не мае ўжо дарослую дачку.

На змярканні пераходзілі чыгунку Баранавічы — Брэст. Іх абстралялі патрулі. У бой з імі не ўвязваліся, не з рукі было звяртаць на сябе ўвагу. А цераз шашу Масква — Брэст перакінуліся без прыгод і амаль адразу павярнулі на ўсход.

Хоць Пыкаў хацеў прайсці крыху дарогаю ў напрамку да Дабрамышля — надакучыла ўжо біць ногі без дарог.

Марозу не было, тэмпература трымалася каля нуля. Гразь, халепа, мокры снег з дажджом, вецер-скавыш. Вымерхаліся і вымаклі дашчэнту. Пад раніцу, грабучыся ў тумане, дабраліся да Асавецкіх хутароў. Анюта і Эдзік ледзь трымаліся на нагах. Анюту ўсё больш забірала прастуда, а ў Эдзіка былі нелады з жыватом — мусіць, перабраў свежыны ў Выгоддзі Малашкі. Ён увесь час то адставаў, то наганяў групу, арыентуючыся на плюханне, кашаль і цяжкі дых людзей.

Хату знайшлі па паху дыму: палілі ў печы.

Дзядзька і цётка, больш нікога няма. Хата прасторная, як абозня. Пад столлю вісела на дратах бляшаная труба ад грубкі, вяла ў комін печы. Грубка цікавая — круглая, закаваная ў круглы бляшаны кожух, як рыцар у латы. Гаспадары з самага пачатку нечым Мікульскаму не спадабаліся. Прысеўшы з боку ад печы на калодцы, мужык плёў з лазовага лыка лапці, дыміў цыгаркаю. Дым ішоў у яго з рота і з носа, дымілася ўся шырокая, як венік, барада, здавалася, нават з вушэй і вачэй сачыўся дым. Зіркаў коса на прышлых і зноў таропіўся ў падвірку, калупаў ёю падплеціну, разварушваў дзіру, каб можна было прасунуць стужачку кары, але рабіў гэта з нейкім напружаннем, нібы калоў швайкаю вепрука. Гаспадыня была таксама насцярожаная, увесь час сачыла за гаспадаром, нібы лавіла якія яго сігналы ці адабрэнне сваіх паводзін.

Як заваліліся ў хату, пападалі на лаву, каля лавы, на ложак, на палок, на падлогу за печкаю — дзе хто мог, амаль усе адразу паснулі.

— Гаспадынька, бульба ёсць? Зварыце нам вядро бульбы...— як мага ласкава звярнуўся да цёткі Мікульскі.

— Яно-то...— і адразу зіркнула ад печы на гаспадара, і тут жа паправілася: — Няма, усю пазабіралі.

— Намый, чаго там! Не адваляцца рукі...— буркнуў раптам гаспадар.— З лупінамі звары...

І ўстаў, асцепнуў крошкі кары з шэрых, грубага даматканага сукна, штаноў.

— Ну — я ў млын.

— Заўтра, дзядзька. А сёння — з двара ні шагу,— не павышаючы голасу, але цвёрда загадаў Мікульскі.

Дзядзька выплюнуў з рота недакурак, харкнуў на яго і растаптаў гумавым бахілам.

— Як гэта? — наставіў на Мікульскага цёмныя, учэпістыя вочы.— Ці я дома ўжо не гаспадар?

— Гаспадар, чаму ж не... От дома і гаспадарце,— паказваючы, што размова з ім скончана, звярнуўся да Васіля і Сашкі-кастраміча: — Ідзіце павартуйце. Адзін ад шашы, другі — ад дарогі на Дабрамышль... Праз дзве гадзіны вас зменяць Пыкаў і Дубінскі.

— Так, так, так...— пайшоў і зноў сеў на калодку барадач.— От настала ўрэмячка... Ты ўжо ў хаце не гаспадар. Любы вылезе... з кустоў...— гаварыў і паглядваў на Мікульскага — як той зрэагуе на яго словы? — і ўжо камандуе... Мешалка бо ў яго ў руках! Лезь, чаго стаіш? — раптам гаркнуў ён на жонку, якая тапталася з кашом каля печы і больш чым хто прыслухоўвалася да яго размоў.

— Ага... Я ўжо...— нагнулася яна, тузанула за кальцо, прымацаванае да падлогі. Паднялася квадратная накрыўка лаза — тут жа, каля печы, мабыць, быў ход у склеп-пограб.

— Вайна, дзядзька, усім нялёгка,— не знайшоў што сказаць Мікульскі.

— Вайна... Дык і ваюйце, калі вам хочацца! А мяне чаго гвалтуеце, уцягваеце?

— Думаеце адседзецца? Ці ўдасца?

Дзядзька гаварыў сваё:

— Хто ні зойдзе — давай! давай! давай! А дзе ж таго «давала» набрацца? — узяў зноў лапаць у руку, пакруціў — шпурнуў са злосцю пад палок.

— А хто яшчэ заходзіў да вас?

Дзядзька нібы не чуў яго пытанняў.

— Скрыгочуць, грукочуць жорны вайны... Іскры з-пад камянёў ляцяць. Засыпкі патрабуюць камяні! О-ха-ха...

— Дзе тут бліжэй за ўсё гарнізоны, у якіх вёсках?

— А хто іх ведае, мы людзі цёмныя,— барадач пакрочыў да лаза, бо з пограба даляцела: «Хама!» Стаў на колінцы, нагнуўся, падхапіў кош з бульбаю, выставіў яго на падлогу. Услед за кашом паказалася галава гаспадыні, пачуліся яе ўздыхі.

Мікульскі выйшаў на двор. Ног было не пацягнуць. Раскіслая, набрынялая юхта ажно пахла сырою скураю, у ботах плюхала. Абышоў памалу сядзібу... Яна займала пляц-чатырохкутнік, а правільней — трапецыю. Доўгі шнур хаты, сянец, падпаветкі, цераз шырокі двор насупраць — хлеў, на адной лініі з ім, але наводшыбе — у вострым кутку трапецыі — гумно. Гэта ўжо каля лесу.

Сашка-кастраміч стаяў пад хлявом, сачыў за дарогаю, што вяла на паўднёвы захад, на Дабрамышль, Шыпняк быў за сядзібаю, з паўночнага боку, каля вярбы. Там блізка пачыналася палявая дарога на Падасаўцы і далей, на шашу.

— Толькі не засніце, хлопцы... І не пускайце нікуды Хаму, г