epub
 
Падключыць
слоўнікі

Тарас Шаўчэнка

Сон

(Камедыя)

З украінскай — Т. Шаўчэнкі

 

 

 

Дух истины, его же мир не может прияти,

яко не видит его, ниже знает его.

 

Иоанна, глава 14, стих 17

 

У кожнага свая доля

І свой шлях шырокі:

Той муруе, той руйнуе,

Той нясытым вокам

За край свету зазірае,

Ці няма краіны,

Каб заграбаць ды з сабою

Ўзяць у дамавіну.

Той тузамі абірае

Ў сватняй хаце свата,

А той спадцішка ў куточку

Точыць нож на брата.

А той, ціхі ды цвярозы,

Богабаязлівы,

Нібы кот той, падкрадзецца,

Выжджа нешчаслівы

У цябе час, дый запусціць

Пазуры ў пячонку,—

І не прасі: не вымаляць

Ні дзеці, ні жонка.

А той, шчодры ды багаты,

Цэрквы ўсё муруе;

Ды так бацькаўшчыну любіць,

Так па ёй гаруе,

Ажно з яе, небарачкі,

Як ваду, кроў точыць!..

А ўся брацця маўчыць сабе,

Вытрашчыўшы вочы!

Як ягняты: «Няхай,— кажа,—

Можа, так і трэба».

Так і трэба! Няма Бога

На зямлі, на небе!

А вы ў ярме падаеце

Ды нейкага раю

На тым свеце шукаеце?

Няма раю — знаю!

Шкода й працы! Падумайце:

Ўсе на гэтым свеце —

Жабраняты, цараняты —

Адамавы дзеці.

І той... і той... Ну, а я што?

Вось што, мае людзі:

Я гуляю, банкятую

Ў нядзелю і ў будзень.

А вам нудна! А вам шкода!

Яй-богу, не чую.

Не крычыце! Я сваю п’ю,

А не кроў людскую!

 

 

*

Вось ідучы так каля тыну

З банкету п’яны уначы,

Я меркаваў сабе йдучы,

Пакуль даплёўся да хаціны.

А ў мяне дзеці не крычаць

І жонка не лае,—

Ціха, як у раі.

Усюды Божжа благадаць:

І ў сэрцы, і ў хаце.

Вось жа лёг я спаці.

А падпілы ўжо як засне,

Дык хоць з гармат страляці —

І вусам не маргне.

 

Дый сон жа, сон, надзіва дзіўны,

Сон мне прысніўся:

Найцверазейшы бы упіўся,

Скупы скарэда даў бы грыўню,

Каб паглядзець на тое дзіва.

Ды чорта з два!

Гляджу: так быццам бы сава

Ляціць лугамі, берагамі, ды нятрамі,

Ды глыбокімі ярамі,

Ды шырокімі стэпамі,

Ды байракамі.

А я за ёю, ды за ёю,

Ляту й прашчаюся з зямлёю:

 

«Бывай, свет! Бывай, зямліца,

Непрыязны краю!

Мае жудасныя мукі

Ў хмарах пахаваю.

А ты, мая Украіна,

Гаротная ўдоўка!

Я ляцець да цябе буду

З хмары на гамонку.

На гамонку ціхасумну,

На раду з табою;

Апоўначы падаць буду

Густою расою.

Параімся, пасумуем,

Пакуль сонца ўстане,

Пакуль твае краскі-дзеці

На ворага стануць.

Бывай, родная мая ты,

Удава-нябога!

Гадуй дзетак; жыве праўда

У госпада Бога!»

 

Ляцім... гляну — ўжо світае,

Край неба палае;

Салавейка ў цёмным гаі

Сонца сустракае,

Ціхусенька вецер вее,

Стэпы, нівы дрэмлюць;

Між ярамі над ставамі

Вербы зелянеюць,

Пахіліліся сады ў дол;

Таполі паволі

Стаяць сабе, нібы варта,

Ды гамоняць з полем.

І ўсё гэта, ўся краіна,

Спавіта красою,

Зелянее, ўмываецца

Дробнаю расою.

Спакон веку ўмываецца,

Сонца сустракае...

І няма таму пачатку,

Няма яму краю!

Ніхто яго не дагледзіць

І не разруйнуе...

І ўсё так... Душа мая ты!

Чаго ты сумуеш?

Душа мая убогая!

Чаго марна плачаш?

Чаго табе шкода? Хіба ты не бачыш,

Як людзей катуюць, крыўдзяць сірату?

Дык глянь, падзівіся! А я паляту

Высока, высока за сінія хмары;

Няма там улады, няма там і кары,

Там смеху людскога і плачу не чуць.

Вунь глянь — у тым раі, што ты пакідаеш,

Латаную світку з калекі знімаюць,

Са скурай знімаюць, бо нечым абуць

Княжат недарослых. А вунь распінаюць

За падаткі ўдоўку, а сына куюць,

Удоўкі няшчаснай ядынага сына,—

Ядыну надзею! — ў войска аддаюць!

Бо войска, бач, мала! А вунь дзе пад тынам

Апухлае дзіце галоднае мрэ,

А маці пшаніцу на паншчыне жне.

А вунь — бачыш? Вочы! вочы!

На што вы здаліся?

Чаму змалку не высахлі,

Слязьмі не зліліся?

Гэта ля тыноў пакрытка

З байструком вандруе,—

Бацька й маці адракліся,

Чужыя ганьбуюць!..

Старцы нават цураюцца!..

А паніч не знае:

З дваццатаю, недалетак,

Душы прапівае!

 

Ці Бог бачыць з па-за хмараў

Нашы слёзы, гора?

Можа, й бачыць, ды падмогі —

Як і з гэтых гораў

Векавечных, што паліты

Крывёю людскою!..

Душа мая убогая,

Горанька з табою!

Уп’ямося атрутаю,

Ў лёдзе ляжам спаці,

Пашлём думу аж да Бога,

Яго распытаці:

Доўга йшчэ на гэтым свеце

Катам панаваці?

Ляці ж, мая дума, крывавая мука!

Забяры з сабою ліхі ўсе датла —

Сваё таварыства! Ты з імі расла,

Кахалася з імі; іх цяжкія рукі

Цябе спавівалі. Бяры ж іх, ляці,

Ды па ўсім па небе арду распусці!

Хай чарнее, чырванее,

Полымем павее,

Няхай рыгаюць зноў змеі,

Трупам зямлю грэе,

А без цябе я дзе-небудзь

Сэрца пахаваю

Ды тым часам пашукаю

На край свету раю.

 

Ізноў ляту па-над зямлёю,

Ізноў прашчаюся я з ёю.

Цяжка маці пакідаці

Ў непакрытай хаце,

А йшчэ горш на слёзы, латы

Яе пазіраці.

Ляту, ляту, а вецер вее;

Перада мною снег бялее;

Бары, балоты, дзе ні глянь,

І ўсюды пустата, туман.

Людзей не чуць,— не знаць і следу

Людское страшнае нагі.

І вораг мой, і друг блізкі,

Бывайце! Ў госці не прыеду!

Упівайцеся, балюйце!

Я ўжо не пачую,—

Адзін сабе навек-векі

Ў снезе заначую.

І пакуль вы дазнаеце,

Што йшчэ ёсць краіна,

Крывёй, слязьмі не паліта,

То я адпачыну...

Адпачыну...

Ажно чую —

Загулі кайданы

Пад зямлёю... Пагляджу я...

О народ паганы!

Скуль ты ўзяўся? Што ты робіш?

Чаго ты шукаеш?

Пад зямлёю? Не! Ўжо, мабыць,

Сябе не схаваю

І на небе!.. За што ж кара?

І за што мне мукі?

Каму што зрабіў калі я?

Чые злыя рукі

Душу ў целе закавалі,

Сэрца запалілі

І сілаю гругановай

Думы распусцілі?

За што пакутую — не знаю,

Сябе сам караю!

Калі кончыцца пакута?

Канца дачакаю? —

Не бачу й не знаю!!

 

Заварушылася пустыня...

Як бы там з цеснай дамавіны

На той астатні страшны суд

За праўдай мерцвякі ўстаюць.

То не трупы, то не суду

Прасіць ад пакуты!

Не, жывыя гэта людзі,

Ў кайданы закуты,

З нораў золата выносяць,

Каб горла, як скрутам,

Ненасытнаму заткнуці!..

Катаржане гэта!..

А завошта? Хіба знае

Ўсемагутны... Дзе там!

 

Вунь дзе злодзей штампаваны

Кайданы валоча;

Ён разбойнік катаваны,

Зубамі скрыгоча,

Таварыша, недабітку

Зарэзаці хоча!

Паміж імі, зацятымі,

У кайданы убраны,

Цар сусветны. Цар волі, цар,

Штампам увянчаны!

Ў муцы, ў катарзе — не просіць,

Не стогне, не плача!

Раз дабром нагрэта сэрца —

Будзе век гарачым!

А дзе ж твае думы, ружовыя кветкі?

Гэтак дагляданы, выкаханы дзеткі?

Каму ты іх, дружа, каму перадаў?

Ці, можа, навекі ў сэрцы пахаваў?

О, не хавай, браце! Рассып іх, раскідай!

Ўзыдуць, расці будуць і у людзі выйдуць!

 

Ці йшчэ пакута, ці ўжо будзе?

Будзе, будзе, бо халодна,—

Мароз розум будзіць.

 

Ізноў ляту. Зямля чарнее.

І дрэмле розум, сэрца млее.

Гляджу я: хаты над шляхамі,—

То гарады са ста царквамі;

А ў гарадах, бы жураўлі,

Замуштравалі маскалі:

І адзеты, і абуты,

І кайданамі акуты,

Муштруюцца... Далей гляну,—

У даліне, як бы ў яме,

На багне горад віднее;

Над ім хмараю чарнее

Туман цяжкі... Далятаю —

То горад без краю.

Ці то турэцкі,

Ці то нямецкі?

А можа, гэта і маскоўскі!

Цэрквы ды палаты,

Ды паны пузаты.

І не аднюсенькае хаты!

Змяркалася... Агонь — агні

Кругом запалалі,—

Аж спужаўся... «Ура! Ура!

Ура!» — закрычалі.

«Цю-цю, дурні! Агледзьцеся!

Чаго вы так рады?

Што, гарыце?» — «Экой хохол!

Не знает параду!

У нас парад! Сам изволит

Сегодни гуляти!»

«Ды дзе ж яна, тая цаца?»

«Вон видишь — палаты».

Пхнуся я; аж землячок, бач,

Дзякую, прызнаўся,

З бляшанымі гузікамі:

«Дзе ты здзесь узялся?»

«З Украіны». «Так як жа ты

Й говорить не ўмееш

По-здешнему?» — «Ну не, кажу,

Гаварыць умею,

Ды не хочу». «Экой чудак!

Я все входы знаю:

Я служу тут; калі хочаш,

В дворец попытаюсь

Цябе ўвесці. Только знаешь,

Мы, брат, просвешчэнны,—

Не поскупись полтинкою...»

«Цур табе, нікчэмны

Каламару!..» Невідомым

Стаў ізноў, як быў я,

Дый прапхнуўся у палацы.

Божа мой! Святыя!!

Дык во рай дзе! А як густа

Золатам абліты

Блюдалізы! Аж і сам вось:

Высокі, сярдзіты,

Выступае. А з ім побач

Царыца нябога,

Бы засушаны апенек,

Тонка, даўганога,

Ды на ліха йшчэ ківае

Тупа галавою.

Дык вось жа тая багіня?!

Ліханька з табою!

А я, дурны, не бачыўшы

Цябе, ляля, й разу,

Ды паверыў тупарылым

Тваім вершамазам.

Вось жа дурны! А йшчэ й біты!

На квіток паверыў

Маскалю. Ну, і чытай тут,

І дай ты ім веры!

 

За багамі — панства ў срэбры,

Ў золаце без меры!

Як раскормленыя свінні —

Мардатыя, пузатыя!..

Аж пацеюць, а тоўпяцца,

Каб то бліжай стаці

Каля самых: можа, ўдараць

Або хвігу даці

Благаволяць; хоць маленьку,

Хоць паўхвігі, абы толькі

Пад самыя пыскі.

І у рад усе пасталі,

Нібы без’языкі —

Ані бзынкнуць!.. Цар балбоча;

А дзіва-царыца,

Бы та чапля паміж птушак,

Скача, бадзярыцца.

Доўга ўдваіх пахаджалі,

Як сычы надуты,

Ды цішком штось размаўлялі —

Здалёку нячутна —

Аб ацечастве, здаецца,

Ды новых пятліцах,

Ды аб муштрах шчэ навейшых!..

А потым царыца

Села моўчачы на зэдлік.

Бачу: цар падходзіць

Да найстаршага... ды ў морду

Яму як закоціць!..

Аблізаўся небарака,

Ды меншага ў пуза —

Загуло аж!.. А той сабе

Йшчэ меншага туза —

Паміж плечаў; той — меншага,

А меншы — малога,

А той — дробных, а драбнота

Ужо за парогам

Як кінецца па вуліцах,

Дый давай мясіці

Недабіткаў праваслаўных,

Тыя ж — галасіці

Ды прагчыся... Ды як раўнуць:

«Цар наш бацюшка гуляе.

Ура!.. Ура!.. У-р-а-а-а!»

 

Зарагатаўся я, дый годзе;

А й мяне даўнулі

Такі добра. Перад ранкам

Сцішыліся гулі;

Толькі там-сям хрысціяны

Па вуглах стагналі

Ды, стогнучы, за бацюшку

Госпада благалі.

Смех і слёзы! Вось пайшоў я

Горад азіраці.

Ноч як дзень там. Паглядаю:

Палацы, палацы

Па-над ціхаю ракою;

А бераг абшыты

Ўвесь каменнем. Дзівуюся,

Быццам з тропу збіты!

Як зрабілася яно во

З лужыны такое

Гэта дзіва!.. Бо крыві тут

Выліта людское —

Без нажа нат. А па той бок

Цвярдыня й званіца,

Як завостраная швайка,—

Аж не надзівіцца.

І дзілінгае гадзіннік.

Далей пазіраю —

Аж ляціць конь, капытамі

Скалу разбівае!

На кані сядзіць ахлапам

Ў свіце — ці без світы,

І без шапкі. Нейкім лістам

Галава павіта.

Конь на дыбах,— вось-вось рэчку,

Вось-вось пераскоча.

А ён руку прасцірае,

Бы свет увесь хоча

Заграбсці. Хто ж такі гэта?

Вось сабе й чытаю,

Што на скале накавана:

«Первому вторая»

Гэта выставіла дзіва.

Цяпер жа я знаю:

Во той первый, распінаў што

Нашу Украіну.

А вторая даканала

Ўдаву-сіраціну.

Каты! каты! людаеды!

Наелісь абое,

Накраліся. А што ўзялі

На той свет з сабою?

Цяжка, цяжанька мне стала.

Так, нібы чытаю

Гісторыю Украіны!

Стаю, заміраю...

А тым часам — ціха, ціха

Ды сумна спявае

Штось нябачана такое:

«А з горада, а з Глухава

Палкі выступалі

З рыдлёўкамі на лінію.

А мяне паслалі

На сталіцу з казакамі

Наказным гетманам!

О Божа наш міласэрны!

О цару паганы!

Цар пракляты, подла-хітры.

Аспід прагавіты!

Што зрабіў ты з казакамі?

Балота засыпаў

Благароднымі касцямі;

Паставіў сталіцу

На іх трупах катаваных!

ў цёмнай цямніцы

Мяне, вольнага гетмана,

Голадам замучыў

У кайданах... Цару! цару!

І Бог не разлуча

Нас з табою. Кайданамі

Скованы са мною

На век-векі. Нялёгка мне

Лунаць над Нявою!

Можа, Ўкраіны далёкай

Ўжо няма — не знаю...

Паляцеў бы, паглядзеў бы,

Дык Бог не пускае.

Масква выпаліла, можа,

І Дняпро спусціла

Ў сіне мора? Раскапала

Курганы-магілы —

Нашу славу. Божа мілы!

Зжалься, Божа мілы!»

 

Дый замоўкла; пазіраю:

Бела хмара крые

Неба шэрае, а ў хмары —

Бы ў гаі звер вые.

То не хмара — бела птушка

Хмараю зляцела

Над царом тым масянжовым,

Галасіла, пела:

«І мы скованы з табою,

Людаед з бярлогаў!

На судзілішчы на страшным

Мы закрыем Бога

Ад вачэй тваіх пражорных.

Ты нас з Украіны

Загнаў голых і галодных

У снег на чужыну,

Дый парэзаў, а з скур нашых

Сабе баграніцу

Пашыў жыламі тугімі,

І заклаў сталіцу

Ў новай рызе. Падзівіся:

Цэрквы ды палацы!

Весяліся, кат пракляты,

З крывавае працы!»

 

*

Разляцеліся і зніклі.

Сонейка ўставала,

А я стаяў, дзіваваўся,

Ды аж страшна стала.

Бедакі ўжо паўставалі,

На працу спяшылі,

Маскалі ўжо на распуццях

Муштроўку рабілі.

Краем вуліц паспяшалі

Сонныя дзяўчаты.

Ды не з дому, а дадому!..

Пасылала маці

На ўсю ночку працаваці,

На хлеб зарабляці.

А я стаю, пахіліўся,

Ў думках разважаю:

Як то цяжка хлеб штодзённы

Людзі зарабляюць!

 

Вот і брація сыпнула

У сенат пісаці

Ды падпісываць, ды з родных

З бацькі, з брата драці.

А між імі й землячкі тут

Сям-там праглядаюць;

Па-маскоўску так і рэжуць,

Смяюцца ды лаюць

Бацькоў сваіх, што іх змалку

Дзэкаць не наўчылі

Па-нямецку — а цяпер тут

Кісні во ў чарніле!

П’яўкі, п’яўкі! Можа, бацька

Астатню карову

Прадаў жыдам, пакуль выўчыў

Маскоўскае мовы.

Украіна! Украіна!

Вось жа твае дзеткі

Твае злітыя чарнілам

Маладыя кветкі.

Маскоўскаю балбатнёю

Ў нямецкіх цяпліцах

Заглушаны!.. Плач, Украйна,

Бяздзетна ўдавіца!

 

Пайсці хіба, паглядзеці

Да цара ў палацы,

Што там робіцца? Прыходжу —

Дворня (стаў ўзірацца)

Стаіць радам, сапе, храпе,

Насы панадзьмала,

Як індыкі, і на дзверы

Коса паглядала.

Адчыніліся во й дзверы —

І як бы з бярлогі

Мядзведзь вылез. Ледзьве-ледзьве

Пераносіць ногі;

Ды адуты, пасінеў аж:

Пахмелле праклята

Яго мучыла. Як крыкне

На самых пузатых,—

І пузатая ўся хеўра

Ў зямлю паляцела!

З ілба вылупіў ён банькі,—

І ўсё задрыжэла,

Што было там. Як шалёны,

На меншых гукае —

У зямлю й тыя. Ён да дробных —

Тыя прападаюць!

Ён да чэлядзі — і чэлядзь,

І чэлядзь прапала.

Да маскаляў,— маскалікі,

Толькі застагнала,

Пайшлі ў зямлю. А на свеце

Усё, бы ў нейкім цудзе!

Я гляджу, што будзе далей,

Што рабіці будзе

Мой мядзведзік! Стаіць сабе,

Галаву панурыў,

Небарака. Дзе ж прапала

Мядзвежжа натура?

Як той коцік — такі смешны!..

Я аж засмяяўся!

Аж пачуў ён, ды як зыкне,—

Я перапужаўся

І збудзіўся...

 

Вось якое

Ў сне пабачыў я там

Дзіва дзіваў! Гэта ж толькі

Сніцца дурнаватым

Ды п’яніцам. Не крыўдуйце,

Браткі дарагія,

Што не сваё расказаў вам,

А то, што сасніў я.

 

1933



Пераклад: Янка Купала

Беларуская Палічка: http://knihi.com