epub
 
Падключыць
слоўнікі

Васіль Каваль

Ілька

Высокі чыгуначны насып з пяску, гліны і чарназёму цешыў вока сотні рабочых сваім выглядам. Колькі дзён тут яны працавалі і колькі палажылі сілы, устаючы рана і позна разыходзячыся, бо трэба было канчаць. Затое рэйкі, нядаўна пракладзеныя, працягнуліся, як дзве струны на магутнай скрыпцы, - пабеглі яны за сіні далёкі кругавід.

Прыйшоў наглядальнік за гэтаю работаю, дапытным вокам паглядзеў на рэйкі і пахваліў рабочых.

- Сягоння можаце атрымаць плату за месяц, - сказаў ён, паглядзеўшы на рабочых, як бы хацеў злавіць на іх пачарнелых ад сонца і пылу тварах задавальненне.

І рабочыя сапраўды ўзрадаваліся.

- Дзякуем, - зразу сказалі некалькі галасоў, - яно акурат добра. Заўтра нядзеля... грошы патрэбны...

Усе ажывіліся, пакідалі лапаты і, сеўшы на пыльнай канаве, закурылі.

- Зараз першы цягнік пройдзе па нашай дарозе, - гледзячы ўдаль, сказаў наглядальнік і шпаркім крокам пайшоў на станцыю.

Звінелі рэйкі, як бы вецер дакрануўся струн.

Заходзіла за горадам сонца, азалаціўшы высокія бляшаныя дахі. Падымаўся ў горадзе прадвячэрні гул.

Рабочыя перакідаліся жартамі:

- Ну, як - пагуляем сягоння?

- Чаму ж не, пагуляем.

- Работнік з цябе не вялікі, а пагуляць любіш...

Яны б нават зараз змаглі разысціся, але апошні раз хацелася больш пагутарыць, а самае галоўнае, паглядзець, як пойдзе першы паравоз па зробленай імі чыгунцы...

Звінелі рэйкі. На павароце ад лесу паказаўся густы чорны дым. Рабочыя ўсталі з месца, стоўпіліся каля насыпу і чакалі. Цвёрдым поступам набліжаўся новы паравоз.

- Слаўны ход, - пахваліў нехта, - толькі што з фабрыкі, мусіць.

За паравозам цягнуліся два вагоны. Двое рабочых, замазаных сажаю, махалі з акна шапкамі. Тады некаторыя рабочыя таксама сталі махаць і крычаць.

З гулкім свістам астанавіўся паравоз на станцыі, а рабочыя пайшлі атрымліваць плату. Стаялі ля маленькага акенца касіра, нецярпліва чакалі сваёй чаргі, старанна распісваліся ў графе супроць прозвішча грубымі пальцамі з зямлёю на руках, а некаторыя ставілі крыжыкі; потым пералічвалі грошы і клалі ў замусоленую кішэню порткаў.

Гурбамі пайшлі ў горад, дзе грымелі аўтобусы і дзе сталі запальваць электрычнасць.

Толькі адзін дваццацігадовы цыган Ілька пайшоў зусім у процілеглы бок. Ён ішоў па новых шпалах босымі чорнымі нагамі, размахваючы старой шапкай. Каўнер чорнай сарочкі расшпілены, вецер гладзіць маладыя грудзі. Па правую руку шуміць жыта і спявае зялёны прастор палёў, і гудуць рэйкі, гудуць...

Вось ідзе ён, п'яны ад працы, трошкі хістаецца, свішча сам сабе і, задаволены, думае.

Аб чым думае?

Два месяцы працаваў на гэтай чыгунцы, нясе з сабою грошы... Багаты Ілька... Не аднымі грашамі, а яшчэ маладосцю і сілаю... Трэба ісці вярсту полем, а там бярозавым гаем, а там сасоіннікам.

За ўзгоркам знаходзіцца табар, у лагчыне раскінуты цыганскія шатры.

Шчаслівы Ілька не заўважыў, як прайшоў поле.

У табары запалілі вогнішчы. Моцным лаем заліліся сабакі. Дзятва гойсала, кугікала і круцілася ля вогнішча.

Не даходзячы дзесяці крокаў да табара, Ілька сеў на зялёным беразе невялічкай рачулкі, што працякала тут. Сеў, абхапіў калені рукамі і задумаўся...

Нехта шырока і разгульна зайграў на баяне.

- Гэй, ціха! - пачулася разам. - Няхай Марта заспявае... Заспявай нам, Марта!

І тады заспявала Марта маладым высокім паўнагрудым голасам, і, здавалася, прыціхла ўсё: не шалясцела асака, задрамалі сосны, задрамаў і табар.

- Гэй, гэ-эй!

На Ільку павеяла сумам...

Сядзіць яна ля палаючага вогнішча, горда ўзняўшы галаву. На яе прыгожым твары цэлы сноп агню, на тонкай смуглай шыі блішчаць каралі. Ківае чорнай галавою і ні на кога не глядзіць, а ўсе слухаюць яе.

- Гэй, гэ-эй!

Спявае яна аб каханні, аб маладым і стройным цыгану, аб цыганскім жыцці - вольным і горкім.

Думае Ілька...

...Пыліцца дарога, ездзяць вандроўнікі-цыганы з песнямі, з вясёласцю. Няма ў іх бацькаўшчыны і не любяць яны зямлі. Цягнуцца з шатрамі, кібіткамі па шырокіх шляхах Беларусі, Падолля, Малдавіі і ўсяго белага свету. Рассыпана сям'я цыганская за нейкі грэх. Так у песні спяваецца...

Замоўкла Марта.

- Малайчына! Добра, добра! - пахвалілі старыя цыганы і цыганкі. - У цябе гарачая цыганская кроў, як у музыкі Ляха... Праўда, Лях?

І Лях, малады цыган, выскаліўшы зубы, засмяяўся і яшчэ мацней зайграў на баяне...

Ілька скрыгануў зубамі. Пагладзіўшы мускулістае бронзавае цела, стаў абмывацца пацяплеўшай к вечару вадою.

І ў гэты час думаў аб маладой і гарачай Марце.

А яна прыйшла з бляшаным вядром за вадою і стала набіраць; калі згіналася, на шыі бразчалі каралі. Ён плёскаўся вадою, і яна не заўважыла. Ён сказаў ёй прывітанне, і яна не пачула і не паглядзела ў яго бок.

- Марта! - сказаў ён. - Марта, чаму ты не хочаш адказаць на прывітанне?

- Я слухаю, як грае Лях, і думаю: як ён добра грае.

- Што ж ён такое грае?

- Ён грае старую песню.

- Аб чым?

- Што кахае мяне.

- А ты яго?

- Аб гэтым я скажу яму...

- Калі?

- Калі ён будзе яшчэ лепш граць і заробіць многа грошай, калі купіць мне новыя бліскучыя каралі. Тады я скажу, што ў яго сакаліны погляд, а рукі настолькі моцныя, што падымуць мяне, як пярынку...

- Сядзь, Марта, бліжэй да мяне.

- У цябе так гараць вочы, але я сяду. Я села блізка ля цябе і хачу слухаць, што ты скажаш.

- Я хачу сказаць, што Лях злодзей: ён крадзе чужых коней і прадае. Лях п'яніца і чалавек нячэсны.

- Калі так будзеш гаварыць, дык я пайду і скажу яму.

- Скажаш яму пасля аб гэтым, бо я ўсё роўна не баюся яго, а цяпер слухай мяне. Я прыйшоў стомлены, я два месяцы працаваў, увесь час думаючы аб табе, і зарабіў грошай; на іх можна чэсна жыць. Я хадзіў у горад, у клуб, дзе гуляе моладзь, і мяне запісалі камсамольцам. Цяпер я маю права насіць на грудзях маленькі значок, і хто паглядзіць на яго, будзе ведаць, хто я такі. І калі паглядзіць, скажа, што цыган Ілька чэсны чалавек.

- А што скажа твой бацька Ляксей?

- Ён скажа, што дрэнна зрабіў, калі павесіў значок, але не скажа, што дрэнна жыць чэсным.

- Мне шкада, Ілька, бо цябе выганяць з табара і твой бацька адрачэцца ад цябе, але я люблю гордага і ўпартага чалавека...

- Я заўтра схаджу яшчэ ў горад к сваім таварышам, у белы дом, дзе ёсць надпіс з вялікіх літар ЛКСМ, і пагавару з імі; потым прыйду ў табар і буду гаварыць аб праўдзе. Чуеш, Марта?

- Гавары, Ілька!.. Я заўтра надзену новую сукенку ў кветкі і буду слухаць, бо ніхто лепш за цябе не гаворыць. Тады яшчэ ярчэй гараць твае вочы, і ты здаешся прыгажэй за Ляха. А потым вы сядзеце разам з Ляхам, я спяваць буду вам абодвум, буду глядзець на вас.

- Я з ім не сяду... Чуеш, Марта? І калі ты будзеш глядзець на яго, я не буду гаварыць з табою.

- Ён паб'е цябе...

- Ідзі і скажы яму.

- Пайду і скажу...

І Марта пайшла...

Вогнішча асвяціла яе тонкую постаць. Наліла вады ў каганец, павесіла над агнём, ціхенька напявала і глядзела на Ляха, які не пераставаў граць на баяне.

Вясёлы і смелы Лях!

Стары цыган Ляксей ляжаў пад сасною, палажыўшы лахматую галаву на корань. Высока ў цёмным небе - незлічоныя мільёны зор. Каля яго ног, адзетых у старыя парваныя боты, тлее вогнішча. Смалістыя карчагі ўспыхваюць, асвятляючы на момант маршчыністы, худы і жоўты твар. З паднятымі ўгору аглоблямі стаяць калёсы, а побач белы шацёр. Каля ўваходу сядзіць яго жонка, такая ж, як і ён, старая, з вялікімі завушніцамі, гатуе вячэру. Яна нешта бубніць сабе пад нос, але Ляксей не зважае.

Надакучыла ляжаць, устаў і схадзіў паглядзець каня, пахлопаў яго па доўгай грывастай шыі.

- Добра, - сказаў сам сабе.

Сеў каля самага вогнішча, выняў з кішэні піпку і закурыў.

Каля другіх шатроў таксама гарэлі вогнішчы і сядзелі людзі і гаварылі хто аб чым, а то ляжалі, расцягнуўшыся на траве і думалі...

Ілька прыйшоў к свайму вогнішчу.

- Здароў, сынку! - адказаў на прывітанне сына Ляксей і ўзрадаваўся. - Старая, - крыкнуў ён, - давай сюды вячэру! Ілька есці хоча.

І калі ўтрох елі бульбу з лоем, Ляксей глядзеў на пахудзелы і стомлены сынаў твар.

Маці сказала:

- Многа, сынку, зарабіў грошай? Карову купім к зіме.

Ляксей сказаў:

- Коньмі гандляваць пачну. Можна і без каровы абысціся. Цвірка з Ляхам многа зарабляюць грошай.

- Хоць і бацька ты, але не ведаеш: яны крадзеных коней прадаюць.

- Маўчы, старая. Адкуль табе ведаць? Ба, добры цыган сам ведае...

Бацькі заспрачаліся, а сын сядзеў моўчкі. Ля бліжняга вогнішча сядзела Марта. Раптам яна ўстала і пайшла з лагчыны на ўзгорак. (Ілька гэта заўважыў.)

- Дай, Ілька, грошы, - сказаў бацька.

Ілька выняў і даў, але не ўсе.

- Дай усе...

- Усе аддам пасля.

- Не паважаеш ты бацьку, сын. Што ты з імі рабіць будзеш?

- Ты прап'еш.

- Ба, Ляксей ведае цану грошам, і не сыну клапаціцца аб цыганскім жыцці. Ну няхай, заўтра паедзем на кірмаш.

Ілька адышоў ад вогнішча на ўзгорак. Сеў і задумаўся аб цыганскім жыцці. Добра відаць з узгорка ўвесь табар.

«Пагавару заўтра з таварышамі з горада. Яны ўсе разумныя, усё ведаюць, чытаюць кніжкі, парадзяць, як рабіць».

Не пачуў нават, як падышла Марта і паклала руку на плячо. Ілька ўздрыгануўся.

- Чаго ты сядзіш? Хмуры ўсё нейкі. Няма ў цябе агню. Ну, аб чым думаеш?

- Думаю аб нашым жыцці...

- Навошта аб ім думаць - жыві ды ўсё. Вось там Цвірка з Ляхам п'юць гарэлку. Звалі і мяне, ды я сказала, што не буду. У іх ёсць планы, на якіх яны заробяць шмат грошай.

- Якія ж планы?

- Яны мне не сказалі.

Зусім цёмная ноч. Ілька нікога не бачыць, апроч Марты. Калі яна гаворыць, у яе блішчаць вочы і частыя дробныя зубы, і яна ўвесь час глядзіць на Ільку.

- Твая рука гарачая, - кажа яна, - не сціскай так моцна маю руку. Я люблю вясёлых і смелых. Ты заўсёды сумны, але мне хочацца ведаць, аб чым ты думаеш...

- Я думаю аб вялікім горадзе, дзе дамы вялізныя, дзе не вогнішчы, а электрычнае святло. Кажуць, што там людзі жывуць па-інакшаму. І яшчэ я думаю, каб мы кінулі сваё валацужнае бруднае жыццё, каб нас лічылі за людзей і каб мы ўсе працавалі... Ты разумееш?

- Я разумею, але не хачу кінуць. Калі ты зробіш так, цябе пракляне ўвесь род... Мне страшна цябе... Я пайду...

Марта вырвалася і схавалася за кустамі.

У тужлівай самотнасці, нікім не бачны, стаяў Ілька з апушчанай галавою. Потым, ціха-ціха ступаючы, прыйшоў да свайго вогнішча.

Бацька ў сяброўстве з Цвіркам і Ляхам напіўся гарэлкі за сынавы грошы і абнімаў Ляха. Потым Лях граў на баяне, а стары Ляксей скакаў з Цвіркам і спяваў старую цыганскую песню, і ўвесь табар, гледзячы на старога, рагатаў і пляскаў у далоні. Весяліліся, пакуль не патухлі вогнішчы і не заснуў увесь табар.

У табары ўсталі рана. Іржалі ў лагчыне коні, недзе пішчалі свінні, і сасоннік агалашаўся спевамі птушак. Рана прыгатавалі снеданне, і старыя цыганкі разышліся ў горад варажыць. У кожным з шатроў застаўся хто-небудзь.

Ілька паехаў з бацькам на кірмаш. Ехалі па пыльнай дарозе, па полі. Высока ўзышло сонца і ападала раса. Бацька гаварыў аб тым, каб купіць каня...

Ілька прахадзіў цэлы дзень па горадзе, а к вечару звярнуўся назад у табар з маленькім значком на грудзях. Ён дачуўся ў табары, што Цвірку і Ляха да крыві білі на кірмашы за нейкіх коней і яны ледзь жывыя ўцяклі. Цвірка і Лях, пабітыя, але зноў былі п'яныя, лаяліся і гразіліся некаму. Каля ўваходу ў шацёр ляжала Марта, глядзела на двух смелых і п'яных цыганоў; здавалася, нічога не адбіваецца на яе твары.

Як зусім сцямнела, прыцягнуліся ўсе жыхары табара, дзяліліся ўспамінамі аб пройдзеным дні, пералічалі заробленыя капейкі, а некаторыя лаяліся міжсобя.

А Ілька ляжаў, думаў, прыслухоўваўся да гаворкі Цвіркі і Ляха. Цвірка - рыжы, аграмаднага росту, гаварыў:

- Як ты думаеш, Лях, коні нашы, га?

- Як жа, вядома, што нашы. Чые ж больш?

Яшчэ многа гаварылі, блыталіся, пераказвалі нанава і хвасталіся адзін перад другім. А Ілька з усяго гэтага зразумеў, што яны ўкралі з кірмашу адвячоркам пару чужых коней і паставілі недалёка ў сасонніку, а ў самую поўнач думаюць сплавіць іх. Яго быццам укалола што: захацелася перашкодзіць ім. Марта падышла да Ляха і нешта шапнула. Тады Лях зарагатаў, пакачваючыся ва ўсе бакі, і ўсё стараўся абняць за плечы стройную Марту.

- Гэ, што ты кажаш! Ён за мяне мацней? Хочаш, зараз падужаемся з ім...

- Ану, - падміргнула дзяўчына, захлопаўшы ў ладкі.

- Гэй, куды ты пайшоў, пачакай! - крыкнуў Лях на Ільку, які адыходзіў ад вогнішча. І многа яшчэ раз крычаў ён, а Ілька быццам не чуў, ішоў у канец сасонніку і, прыйшоўшы к аднаму месцу, к пясчанай яме, убачыў пару прывязаных коней...

«Ісці зараз у горад і заявіць аб гэтым», - мільганула вострая думка.

Ноч такая цёмная...

- Ты куды хадзіў? - запытаўся з пагрозаю Лях. - Чуеш? Маўчы... Будзеш маўчаць?

- Не буду маўчаць...

- Ага, не будзеш? - У Ляха твар зрабіўся страшным. - Давай, Ілька, падужаемся. Марта кажа, што ты моцны хлапец.

І, не дачакаўшыся адказу, Лях хапіў Ільку, прыціснуў падбародак к плячу, як кляшчамі абхапіў сярэдзіну. Стаялі людзі і з цікавасцю глядзелі на гэтую барацьбу. Нарэшце Ілька аслабеў пад напорам, і грузнае цела Ляха прыціснула яго да зямлі.

- Малайчына, Лях! - крычаў Цвірка, а разам з ім яшчэ некалькі.

- Ну што, як?

Ілька маўчаў.

- Што маўчыш, гадаў сын? Ты думаеш, я не ведаю, куды ты хадзіў, ха-ха-ха. Лях усё ведае, ты хадзіў коней глядзець, а гэта коні мае. Чуеш? Напляваць я хачу на цябе, што ты мне зробіш? Эх ты, малакасос, а не цыган.

Тады ў самоце паглядзеў Ілька на маленькі значок з правага боку грудзей і перавёў вочы на Марту, якая з пагардай глядзела на яго.

Ілька сказаў:

- Пайду ў горад і заяўлю, што ты ўкраў коней.

- Пойдзеш? - насуплены злыя вочы Ляха.

- Ба, не можна так, - прагаварыў нехта ў грамадзе.

- Цыган цыгана не выдае...

- Здрада! - крыкнуў Лях і з размаху ўдарыў Ільку ў грудзі.

Ілька пахюнуўся ўбок, але ўстояў на нагах. У цёмнай журбе, уначы, калі паглядзеў ён на дзесяткі чорных, выскаленых твараў, у зрэнках яго вачэй успыхнуў аганёк. Ён не сказаў, а крыкнуў, крыкнуў цяжка, з надломам:

- Гэй вы, слухайце, я хачу гаварыць аб праўдзе! Чуеце, аб праўдзе! Аб жыцці!..

Абведзены кругам жывых гарачых людзей. Ноч... Мільгалі зоркі... Мільгалі зоркі... Дзесьці ржаў, доўга і працяжна, цыганскі конь, мабыць заблудзіўся і сумаваў...

- Гавары, Ілька!

Так сказала Марта, узяўшы Ільку за рукаў і з чаканнем гледзячы на яго. Ілька адвёў яе руку.

- Гавары, - сказалі маладыя.

- Гавары, - сказалі старыя цыганы.

- Што ты нам скажаш? - запыталі ўсе разам.

І ў той час, як ён гаварыў, не парушаў цішыню нават вецер.

- Глядзіце, у мяне на грудзях маленькі значок, гэта КІМ. Мне павесілі яго таварышы з горада. Я кожны дзень заходзіў к ім у белы будынак, яны са мною так добра гаварылі і вучылі мяне чытаць кніжкі. Гэтыя мае таварышы хочуць, каб наша жыццё не было пакутным, каб не былі мы жабракамі, каб не кралі коней...

- Паміраць нам, ці што? - адгукнуліся галасы. - І мы ж хочам...

- Маўчыце, я кажу аб тым, як мы будзем жыць...

Зноў ціха...

І ўсё, што ён гаварыў аб жыцці, было праўдаю, і ўсё, чаго людзі хацелі, было таксама праўдаю.

...Скрыпяць кібіткі цыганскія, уздымаюць пыл на дарогах. Вязуць цыганы ў кібітках гора, вякамі не залечанае. Праклятыя страшным богам, цёмныя, беспрытульныя валацугі - людзі сярод іншых людзей. Якая песня цыганская адаб'е пакуты? Едуць з месца на месца - цесна ім на зямлі... Маладая цыганка спявае... Старая маці плача... Скрыпяць кібіткі цыганскія...

- Праўда, - сказалі людзі і ўздыхнулі пад неабдымным зорным шатром нябёс.

І пачулі раптам цыганы вольны пах прастораў, скрып нямазаных калёс, конскі і чалавечы пот. Куды паехаць? Як паехаць? Лагчына здалася цеснай, жыццё нікчэмным. Адгалоскі вякоў пачула сэрца... А недзе там, за ўзгоркам, цвілі і красавалі буйныя палі. Зямля была чорнай, вясёлай і маркотнай. Тая даль, куды клікаў цыган Ілька, была незразумелай і страшнай, але была праўдаю і жыццём.

- Куды ты, Ілька?

Ілька моўчкі пайшоў ад грамады. Азірнуўся назад - таксама стаялі кругом цыганы, асветленыя бляскам, як цені. Ён стаў і ўжо хацеў павярнуцца назад, але раптам крута павярнуў і пачуў, як шуміць на полі збожжа і грукаціць па рэйках цягнік. Ён не пачуў, як Цвірка з Ляхам накінуліся на яго і павалілі на зямлю.

- А можа, ты не пойдзеш у горад?

- Пайду, - прахрыпеў Ілька.

Тады:

- А-а-а... Ага-а.

І са звярынай сілай сціскалі горла, білі...

- Гэх, гадаў сын...

І не давалі крычаць, і білі па чым папала.

Гарачым крывавым пацалункам цалаваў зямлю ўначы. Ах, як яна дзіўна пахла, якой салодкай была!

Потым - гэ-эй ды гэй! - смех. Д'ябальскім смехам рагатаў нехта, і два цені скакалі па полі, здавалася, зямлю прабівалі конскія капыты... І гудок на бліжняй станцыі... і зямля... і ўсё, што ён гаварыў, было праўдаю.

Журботныя вочы раскрыліся. Зялёным святлом абліваў месяц памярцвелы твар.

- Марта, - прамовіў ён, - Марта!

І бачыў, як нахілілася цёмная постаць, села каля яго, палажыўшы яго кучаравую ў крыві галаву к сабе на калені, і ўсё глядзела ў вочы, доўга глядзела і не чула стогнаў.

- Марта, Лях за мяне мацней... Ты гэта бачыла...

- Маўчы, - шаптала, - ты гаварыў праўду. Ілька... Хочаш, я пацалую твае вочы за гэта? У цябе на твары свежая кроў, але я расою змыю яе.

І халоднай брыльянцістай расою амывала кроў.

 

Трава ў лагчыне жаўцее. Бярозавае лісце, як медзяныя пятакі, зрываецца ветрам і лётае над табарам. Карэнні сасны зрабіліся смалістымі і пахнуць. Сядзе сарока на дрэва і сакоча - адчувае холад, а па цёмным небе - густыя, густыя воблакі... Глядзіць на іх цыган Ляксей... Воблакі плывуць. Плысці трэба па дарогах, авеяных цыганскай тугою.

У шатрах вечарамі робіцца холадна, старыя гавораць пра восень і грэюцца. У холадзе - пакуты. На бліжнім балоце жанчыны збіраюць журавіны і брусніцы - восеньскія ягады. Ранкам з табара разыходзяцца па бліжэйшых вёсках: жанчыны ідуць варажыць, хлопцы наймаюцца падзённа на працу к сялянам. Іншыя маюць спецыяльнасць: робяць замкі, ключы, лудзяць вёдры, чыгуны, мяняюць і гандлююць рознай драбязою. А вечарам збіраюцца ўсе да табара, павячэраўшы, купамі сядзяць. (Пішчаць свінні, плачуць малыя, абадраныя і галодныя дзеці.) Гавораць і спрачаюцца аб пройдзеным леце, аб Цвірку і Ляху - маладых і смелых цыганах, што змянілі волю цыганскую на турму ў горадзе. А больш гавораць аб тым, як жыць, як быць...

Сядзіць Ілька са шрамам на лбе, што нядаўна загаіўся, і слухае.

- Няхай скажа Ілька, - просяць яго.

Ілька гаворыць...

А над табарам не свецяць зоры: туман, імгла. Над табарам шуміць вецер, плача сава на сасне. (Паглядзіць старая цыганка і заплача.)

Марта захуталася пярэстаю хусткаю, згорбілася, не спявае песень, сядзіць супраць Ількі...

Патухаюць вогнішчы. Лажацца спаць. Яшчэ доўга часамі кашляюць старыя, уздыхаюць і просяць аб нечым бога. Не ідзе сон. Стрыножаныя коні бразчаць жалезнымі путамі і не знаходзяць корму, бо пажаўцела трава.

Ілька часта ходзіць у горад. Па новых шпалах вяртаецца назад. Ён успамінае, як пабілі яго Цвірка з Ляхам, сціскае зубы і не крыўдзіцца... Крыўда не ў гэтым, яна ў жыцці... Жорсткі вецер дзьме яму ў чорнае сіверкаватае аблічча, і дыша яму стомленая зямля размахам і тугою сваіх палёў, бо сабралі сяляне збожжа і пакінулі толькі непатрэбнае зелле. З чуласцю прыслухоўваецца ён да вясковых зыкаў, як скрыпяць вароты і стукаюць цапы, як спяваюць вясковыя дзяўчаты. Прыйшоўшы, садзіцца побач з Мартаю і расказвае, што ён бачыў у горадзе, што чуў. Слухае Марта, ківае галавою, згаджаецца, а то возьме яго руку ў сваю і глядзіць у вочы...

- Марта, заспявай мне песню...

Марта спявае - і песня маладая, разгульная, але сумная...

А лісце валіцца, чорная смала сцякае па дрэву. Плоймаю цягнуцца журавы ў вырай. Іржуць коні - хочуць у дарогу.

 

Аднойчы ў хмурны дзень аддзялілася з табара дзесяць сем'яў; кожная сям'я запрагла коней, палажыла ў калёсы свой скарб, пад палатняную будку пасадзілі жанчыны малых дзяцей, прывязалі ззаду калёсаў хто жарабё, а хто карову; выехалі з лагчыны, з жалем зірнуўшы на попел ад вогнішча. Выехалі на дарогу, потым на тракт, абсаджаны жоўтымі ліпамі.

Уперадзе едзе стары Ляксей, аглядае вакол парыжэлае поле, і сумна старому.

Ілька паганяе каня.

На другім возе - бацька Марты, Макар, за ім цягнуцца ўсе іншыя.

Змрочнае ранне, паўзе па палях туман...

Пападаюцца па дарозе вёскі. Злязаюць старыя цыганкі з малымі, заходзяць к сялянам у хату, просяцца паваражыць. Сяляне падазроным гаспадарскім вокам паглядаюць, каб хто не ўкраў, і, бывае, гоняць з хаты.

- Дакуль будзе цягнуцца наша жыццё такое? Хто яго паправіць? Цыган - злодзей, цыган - маніць... У цыгана сумленне нячыстае... Голад, хваробы...

Ілька глядзіць на воз, дзе сядзіць Марта. Доўга прыглядаецца ў яе смуглы твар, прабуе засмяяцца ёй, але і ўхмылка ў яго выходзіць сумнай. Шкада яе...

Вось вецер падхапіў цэлую ахапку мокрых лісцяў і пакаціў па дарозе.

А дарога яшчэ далёкая, нудная...

Так яны кожны год ездзяць. З самага дзяцінства ездзіць Ілька з бацькам. Толькі ў дзяцінстве было зусім іншае.

Ілька - маленькае чорнае цыганё. Прыстануць яны каля вёскі. Збяруцца заўсёды вясковыя хлопцы.

- Эй, цыган, паскачы, капейку дам! - скажа хто-небудзь.

А Ілька рады: пойдзе скакаць, круціцца, перакідацца на руках. Смяюцца і дадуць капейку...

Праз тры дні язды прыехалі ў адну вёску, каля вялізнага балота, дзе яны зімавалі апошні раз. Папрасіліся ў хату к старым гаспадарам, і гаспадары пусцілі іх за вялікую плату...

- Што будзем рабіць, Ілька? - кажуць бацька з маткай. - Нястача ў нас. Хлеба няма. На вёсцы сёлета неўраджай. Што рабіць, Ілька?

Кожны з дзесяці сем'яў прыходзіў, і ў кожнага на абліччы сетка маршчын.

- Красці пойдзем, ці што?

- І не кажы. Пападзешся так, як Цвірка з Ляхам.

- А жыць жа трэба, хоць бы бог дапамог.

- Чаму коньмі не гандлюеце? - пытаюць сяляне.

- На гэтым многа не заробіш...

Згорбіўся стары Макар, закурыў піпку.

- Ты, Ілька, разумная галава ў нас. Зрабі нам ласку. Прыдумай што... Выручы нас. Жылі б яшчэ, ды ў сялян недарод.

Усе разам просяць і спрачаюцца, спрачаюцца. Чэшуць крывымі пальцамі калматыя галовы.

А Ілька даўно сам думае, то насупіўшы бровы, то сабраўшы лоб у зморшчкі. Сядзіць пануры, нават Марта баіцца падыходзіць.

- Адно засталося ў нас, - кажа ён, - сесці на зямлю.

- Як?

- Сесці на зямлю?

- Ба, ці будзе што? А дзе тая зямля наша? Спрадвеку яе не было. А тут, кажа, на зямлю, - ну і выдумаў.

І шмат спрачаліся, і лаяліся да таго, што Ілька плюнуў і выйшаў з хаты...

Потым сабраліся на другі дзень.

Макар завёў ад усіх гаворку.

- Дык ты вось, Ілька, кажаш - на зямлю. Няма ў нас зямлі... Няма... Мы працавалі б, можа, а няма... А можа, дасць улада? Як ты думаеш, дасць нам савецкая ўлада зямлі? Чытаеш ты, Ілька, кніжкі, ці напісана ў іх дзе-небудзь, каб далі цыганам зямлю... Маўчыш, значыць, няма... І будзем мы да смерці жабракамі ездзіць... Эх!

Ілька ўскінуў галаву, запаліў усіх сваім агнём.

- Зямля будзе, я даб'юся. Сягоння ж паеду ў горад.

- Ідзі, Ілька, ідзі... Ідзі к самаму большаму начальніку і скажы ад усіх нас: «Хочуць цыганы жыць, а няма ў іх зямлі. Дай нам зямлі. Ленін усім даў зямлі, а нас абмінуў. Калі і ты не дасі, дык пойдзем красці. Вось што яно...» Ці праўду я сказаў?

- Зямлі дадуць.

- Ілька, пакажы там свой значок, няхай ведаюць, хто такі сын цыгана Ляксея, - ганарыцца бацька сынам.

Марта падышла, засмяялася і правяла рукою па ўскалмачаных чорных валасах Ількі.

- Праўда, што дадуць нам зямлі?

- Праўда.

- І мы сабе хату пабудуем?

- Пабудуем хату, будзем араць, сеяць. Я цябе навучу чытаць. Хочаш, Марта?

- Хачу.

Кажа Макар:

- Любі, Марта, Ільку: ён за ўсіх за нас, за наша жыццё. Не ведае бацька, што думае дачка.

- Будзе зямля! У зямлі золата схована. Жыццё наша!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Пайшоў Ілька ў вялікі горад па зямлю... А пакуль прынёс яе - цяжкую і непадатную, - снілі начамі цыганы аб чарназёме і буйным хлебе на залатым коласе.

 

1928 г.

 




Беларуская Палічка: http://knihi.com